Beylikler Dönemi Mimarisi ve Sanatı: Karamanoğulları, Eretnaoğulları ve Hamidoğulları

Kaynak Bilgisi: Bu çalışma, 14.04.2026 tarihli "Beylikler Devri Mimarisi ve Sanatı" dersinin e-kitap metni ve ders kaydı transkripti kullanılarak hazırlanmıştır.

Giriş: Anadolu'da Bir Geçiş Dönemi Mimarisi 🕌

Anadolu Beylikleri dönemi, Selçuklu mimarisinin zengin mirasını devralan ve Osmanlı mimarisinin temellerini atan kritik bir geçiş sürecini temsil eder. Bu dönemde inşa edilen yapılar, bölgesel farklılıklar, kültürel etkileşimler ve özgün denemelerle dolu, mimari açıdan çeşitlilik gösteren bir tablo sunar. Özellikle Karamanoğulları, Eretnaoğulları ve Hamidoğulları beylikleri, camiler, mescitler, medreseler, hankahlar ve türbeler gibi çeşitli mimari eserlerle bu döneme damgasını vurmuştur. Bu eserler, hem plan şemaları hem de bezeme detayları açısından dönemin sanatsal ve teknik yetkinliğini gözler önüne sermektedir.

---

1. Karamanoğulları Beyliği Mimarisi ve Sanatı (yaklaşık 1250-1487)

Karamanoğulları Beyliği mimarisi, taş oymacılığında gelişmiş desenler, geometrik ve bitkisel motiflerin harmanlanmasıyla hareketli ve zengin bir süsleme stili sergiler. Bu üslup, Anadolu İlhanlı medreselerinin etkilerini taşır.

1.1. Genel Özellikler ve Plan Tipleri ✅

Karamanoğulları Beyliği'ne ait camiler, plan tiplerine göre dört ana grupta incelenir:

• Ahşap Direkli ve Düz Çatılı Mescitler: Genellikle küçük ve mütevazı yapılar olup, ahşap direkler ve düz toprak damlarla örtülüdür.
• Kâgir Taşıyıcılı ve Düz Çatılı Camiler: Duvarları moloz veya kesme taşla örülmüş, ahşap kirişli düz damlara sahip camilerdir.
• Çok Birimli Camiler: Harim kısmı birden fazla birimden oluşan, farklı örtü sistemleri (kubbe, tonoz) kullanılan büyük camilerdir.
• Merkezi Kubbeli Camiler: Merkezi bir kubbe etrafında şekillenen, Osmanlı mimarisine geçişin önemli örneklerini barındıran camilerdir.

1.2. Örnek Yapılar ve Detaylar 🏛️

1.2.1. Ahşap Direkli ve Düz Çatılı Mescitler

• Ermenek Akça Mescit (1300/01):
  • Mimari: Ufak (14.00 x 9.00 m), moloz taş duvarlı, ahşap kirişli düz toprak damlı. Harim kare planlı (7.00 x 7.00 m), dört ahşap dikme ile desteklenir.
  • Süsleme: Mukarnaslı kavsaralı mihrap, ilkel kalem işleri. Son cemaat yeri kapısında rûmîli çerçeve, geometrik bezemeli şemse ve Selçuklu sülüsü yazılar bulunur.
• Niğde Şah Mescidi (1413/14):
  • Mimari: Kareye yakın dikdörtgen plan (12.00 x 11.50 m), kesme taş duvarlar, ahşap kirişleme üzerine düz toprak dam. Harim, ortasında ahşap dikmeler bulunan iki kirişle taşınır.
  • Süsleme: Ahşap başlıklarda basit mukarnaslar, mihrapta alçı süslemeler.

1.2.2. Kâgir Taşıyıcılı ve Düz Çatılı Camiler

• Ermenek Ulu Cami (1302/03):
  • Mimari: Dikdörtgen planlı harim ve batısında son cemaat yeri. Son cemaat yeri ikişer sivri kemerle güneye ve batıya açılır, "hayat" kavramını anımsatır.
  • Süsleme: Mihrapta çini ve alçı bezemenin sentezi (Resim 40). İyon başlıklarından esinlenen takozlar ve helezonî yivli küresel kabaralar gibi özgün taş süslemeler.
• Karaman Hacıbeyler Camii (1356):
  • Mimari: Enine gelişen dikdörtgen plan. Batı duvarında özenli kesme taş işçiliği sergileyen taçkapı.
  • Süsleme: Taçkapıda Karamanoğlu-Memlûk karışımı süsleme, damarlı rûmîler, palmetler, stilize çiçekler. İyon başlıklarından geliştirilmiş takozlar.
• Karaman Arapzade Camii (1493/94):
  • Mimari: Hacıbeyler Camii'ne benzer enine dikdörtgen planlı harim, dört sahınlı.
  • Süsleme: Taçkapıda Hacıbeyler Camii'ne benzer süsleme programı, ancak daha yalın. Güney cephesinde stilize ejder başı biçimindeki çörten, figürlü bezeme geleneğinin devam ettiğini gösterir.

1.2.3. Çok Birimli Camiler

• Konya İplikçi Camii (XII. yy. sonları, genişletme 1333, 1430/31):
  • Mimari: Selçuklu döneminde mescit olarak inşa edilmiş, Karamanoğlu döneminde genişletilmiştir. Kalın tuğla duvarlar, farklı birim örtüleri (kubbe, beşik tonoz, çapraz tonoz).
  • Süsleme: Mermer mihrap, yarım sekizgen planlı niş, kum saatli köşe sütunçeleri, mukarnaslı kavsara, klasik Osmanlı üslubunu yansıtır.
• Aksaray Ulu Cami (1408/09):
  • Mimari: Toplam 25 birimden oluşan geniş harim. Gotik üsluba özgü oranlara sahip sivri kemerler. Mihrap önü ve müezzin mahfili önündeki birimler kubbeli, diğerleri çapraz tonozlu.
  • Süsleme: Mihrap önü kubbesini taşıyan kemerlerde püskül şeklinde palmet dizileri. Selçuklu ahşap işçiliğinin şaheserlerinden ceviz ağacından kündekârî minber.

1.2.4. Merkezi Kubbeli Camiler

• Lâl Ağa Camii (1444 vakfiye):
  • Mimari: Kare planlı ve kubbeli merkezi mekân, iki yandan yarım kubbelerle örtülü dikdörtgen birimlerle çevrili. Kubbeli son cemaat yeri Osmanlı üslubunu yansıtır.
  • Önem: Anadolu Türk mimarisinde merkezi plan gelişiminde çok önemli bir yere sahiptir. Osmanlı'nın Üç Şerefeli Camii ile aynı dönemde inşa edilmesi, beylikler dönemindeki ortak kültürel arayışları işaret eder.

---

2. Eretnaoğulları ve Kadı Burhaneddin Devletleri Mimarisi ve Sanatı (1344-1398)

Eretnaoğulları Devleti, kısa ömürlü olmasına rağmen Anadolu Selçuklu, Azerbaycan-Kafkasya, Memlûk ve Gotik üsluplarının etkilerini taşıyan, kendine özgü bir senteze ulaşamamış ancak ilginç denemeler sunan yapılar üretmiştir.

2.1. Genel Özellikler ve Etkileşimler 🌍

• Mimari Üslup: Belirli bir "Eretnaoğlu mimari üslubundan" söz edilemez; daha çok farklı etkilerin bir araya geldiği atipik yapılar görülür.
• Kültürel Etkileşimler:
  • Anadolu Selçuklu: Plan tipleri ve taş bezeme programında belirgin etki.
  • Azerbaycan-Kafkasya: Süslemede hissedilen etkiler, mimar ve taşçı ustalarının bu bölgeden gelmesi.
  • Memlûk: Kısa süreli tabi olma ve Karamanoğulları'na karşı denge unsuru oluşturma nedeniyle kültürel nüfuz.
  • Gotik: Niğde Sungur Ağa Camii'nde görülen ayrıntılar, Kıbrıs kökenli ustaların varlığına işaret eder.
• Figürlü Bezeme: Karamanoğulları gibi, Eretnaoğulları da XIV. yüzyılda Selçuklu figürlü bezeme geleneğini sürdürmüştür (hayvan başları, çift başlı kartal).

2.2. Örnek Yapılar ve Detaylar 🏰

2.2.1. Camiler

• Niğde Sungur Ağa Camii (1335/36):
  • Mimari: Çok birimli harim tasarımı, çifte minareli taçkapı (doğu cephesinde), Gotik üsluba özgü kaval silmeler ve gül pencereler.
  • Süsleme: Selçuklu geleneği ve Azerbaycan etkileri bir arada. Kıvrık dalların uçlarında hayvan başları, kuzey kapısı üzerinde çift başlı kartal kabartması. Gotik mimari bezeme (çok merkezli gülçeler, mühr-i Süleymanlar).

2.2.2. Tarikat Yapıları

• Kayseri "Köşk Medrese" (Hankah) (1339):
  • Mimari: Kalenderî dervişleri için tasarlanmış bir hankah-kümbet yapısı. Kare avlu, revaklar (Selçuklu kervansaraylarının ahenkli oranlarını yansıtır), avlunun merkezinde bağımsız kümbet.
  • Süsleme: Dış kapıda ve kümbet kapısında geçmeli örgü bezemeler. Kümbetin külâh eteğinde Selçuklu sülüsüyle yazılmış ayet kuşağı.

2.2.3. Mezar Yapıları (Kümbetler ve Türbeler)

• Niğde Sungur Ağa Kümbeti (1335/36):
  • Mimari: Camiye bitişik konumda. Polychromie (çok renklilik) ile sarımtırak ve koyu kırmızı taş kullanımı. Sekizgen prizmadan onaltıgene geçiş.
  • Süsleme: Mukarnaslı taban silmesi, mukarnas dolgulu üçgenler.
• Sivas "Güdük Minare" (Şeyh Hasan Bey Kümbeti) (1347 civ.):
  • Mimari: Alışılmadık kitle ve cephe tasarımı. Alt kesim kesme taş, üst kesim tuğla ve çini örgülü. Türk üçgenleri ile silindir biçimindeki kasnağa geçiş.
  • Süsleme: Tuğla ve çini bezemeleri (Orta Asya ve İran mimari mirası). Baklava motifleri, çark-ı felek motifleri, lacivert zemin üzerine beyaz rûmîli çini levhalar.
• Kırşehir Âşık Paşa Türbesi (1332/33 civ.):
  • Mimari: Asimetrik plan, kare planlı kubbeli asıl türbe ve dikdörtgen planlı giriş bölümü. Batı cephesine özel önem verilmiş.
  • Süsleme: Taçkapıda Selçuklu dönemi taçkapılarından farklı süsleme düzeni. Mukarnas yerine stilize istiridye motifli kavsara (Memlûk etkisi).

---

3. Hamidoğulları Beyliği Mimarisi ve Sanatı (1280-1391)

Hamidoğulları Beyliği mimarisi, Kara ikliminin egemen olduğu Orta Anadolu ile Akdeniz etkileşimlerine açık Göller Bölgesi arasında bir geçiş kuşağı oluşturur.

3.1. Genel Özellikler 🏞️

• Coğrafi Konum: Göller Bölgesi (Isparta, Burdur), Akşehir-Beyşehir-Seydişehir yöreleri.
• Mimari Devamlılık: Selçuklu medrese mimarisi hemen hiçbir değişime uğramadan devam etmiştir.
• Malzeme Kullanımı: Kesme taş ve moloz taş bir arada kullanılır; giriş cephelerinde kesme taş, yan ve arka cephelerde moloz taş tercih edilir. Devşirme malzeme ve özgün sütun başlıkları (taşra üslubu).
• Etkileşimler: Bizans kökenli kasetli almaşık örgü. Gotik üslup etkileri (Korkuteli Alâeddin Camii örneği).

3.2. Örnek Yapılar ve Detaylar 🌳

3.2.1. Camiler

• Eğirdir Ulu Cami (1327-1328):
  • Mimari: Ahşap direkli Selçuklu ulu camileri tasarımını sürdürür. Minare, surlar üzerine yerleştirilmesiyle farklı bir uygulama sunar.
  • Süsleme: Taçkapıda Selçuklu örneklerini tekrar eden mukarnaslar. Hamidoğlu dönemine ait geometrik şebekeli kabara. Minare kaidesinde kesme taşların firuze renkli sırlı tuğlalarla çerçevelenmesinden oluşan bezeme izleri.

3.2.2. Medreseler

• Eğirdir Taş Medrese (Dündar Bey Medresesi) (1302):
  • Mimari: Açık avlulu, revaklı, iki katlı ve eyvanlı Selçuklu medrese tasarımını devam ettirir. Taçkapısı, Selçuklu kervansarayından devşirilmiştir.
  • Süsleme: Revaklardaki devşirme sütun başlıklarında Bizans-Türk karışımı özgün motifler (güvercin kabartmaları, haşhaş bitkisi stilize tasvirleri).

3.2.3. Tarikat Yapıları

• Eğirdir Baba Sultan Tekkesi (Türbesi) (1357/58):
  • Mimari: Külahlı üstyapısıyla kümbet görünümünde, kesme taştan inşa edilmiş sade bir yapıdır.

3.2.4. Askerî Mimari

• Eğirdir Kalesi:
  • Mimari: Surlarında ve burçlarında moloz taş örgüyle birlikte Bizans kültür etkilerini yansıtan kasetli almaşık örgü kullanılmıştır. Yarım daire ve yarım sekizgen planlı burçlar dikkat çeker.

---

Sonuç: Beylikler Dönemi Mimarisinin Mirası 🌟

Beylikler dönemi mimarisi, Anadolu'nun siyasi parçalanmışlığına rağmen, farklı bölgelerde ortak kültürel arayışların ve çok yönlü etkileşimlerin bir sonucu olarak zengin ve çeşitli bir miras bırakmıştır. Karamanoğulları'nın süsleme sanatındaki zenginliği, Eretnaoğulları'nın Gotik ve Memlûk etkileşimleriyle ortaya koyduğu atipik yapılar ve Hamidoğulları'nın yöresel motiflerle zenginleşen Selçuklu geleneğini devam ettiren eserleri, bu dönemin mimari kimliğini oluşturur. Niğde Sungur Ağa Camii ve Kırşehir Âşık Paşa Türbesi gibi yapılar, dönemin deneysel ve yenilikçi yaklaşımlarını gözler önüne sererken, Lâl Ağa Camii gibi merkezi planlı yapılar, Osmanlı mimarisinin gelecekteki gelişimine ışık tutmuştur. Bu eserler, Anadolu'nun kültürel zenginliğinin ve mimari evriminin önemli birer parçasıdır.