Bu çalışma materyali, bir ders kaydı ve kopyalanmış metinlerden derlenerek hazırlanmıştır.
📚 Osmanlı Devleti Yükselme Dönemi: Fatih Sultan Mehmet ve II. Bayezid Dönemleri
Giriş
Osmanlı Devleti'nin yükselme dönemi, devletin en parlak ve en güçlü olduğu zaman dilimlerinden biridir. Bu dönem, özellikle 15. ve 16. yüzyılları kapsar ve büyük fetihler, idari reformlar ve kültürel gelişmelerle karakterizedir. Bu çalışma materyali, yükselme döneminin ilk iki önemli padişahı olan Fatih Sultan Mehmet ve II. Bayezid dönemlerini detaylı bir şekilde ele almaktadır.
1. Fatih Sultan Mehmet Dönemi (1451-1481)
1.1. Tahta Çıkışı ve Genel Bakış
Fatih Sultan Mehmet, 1444 ve 1446 yıllarındaki kısa saltanatlarının ardından, 1451 yılında kesin olarak tahta çıkmıştır. Genç yaşına rağmen büyük bir vizyona sahip olan Fatih, yedi dil bilen, Avni mahlasıyla şiirler yazan, bilim ve sanata büyük önem veren bir padişahtı. "Bir ayağı şarkta, bir ayağı garpta" zihniyetiyle hareket eden Fatih, hem Doğu hem de Batı medeniyetlerini anlamaya çalışmıştır.
1.2. İstanbul'un Fethi (29 Mayıs 1453) ⚔️
İstanbul'un fethi, Fatih Sultan Mehmet'in en büyük başarısı ve dünya tarihi için bir dönüm noktasıdır.
1.2.1. Fethin Nedenleri ✅
- Toprak Bütünlüğü: Anadolu ve Rumeli arasındaki toprak bütünlüğünü sağlamak. İstanbul, Osmanlı topraklarını ikiye bölüyordu.
- Siyasi Nedenler: Bizans'ın Osmanlı şehzadelerini kışkırtması (örneğin Şehzade Orhan, Düzmece Mustafa) ve Haçlı Seferlerine zemin hazırlaması.
- Dini Nedenler: Hz. Muhammed'in "Konstantiniye elbet bir gün fetholunacaktır. Onu fetheden komutan ne güzel komutan, onu fetheden asker ne güzel askerdir." hadis-i şerifine nail olma arzusu.
- Ekonomik Nedenler: Boğazlara ve İpek Yolu'na hakim olmak, Bizans'ın boğazlardan geçen gemilerden vergi almasını engellemek.
- Kültürel Nedenler: İstanbul'un bir bilim ve kültür merkezi olması ve Bizanslı bilginlerden faydalanma isteği.
1.2.2. Osmanlı Hazırlıkları 🛠️
- Rumeli Hisarı (Boğazkesen): Anadolu Hisarı'nın karşısına inşa edildi.
- Şahi Topları: Muslihittin ve Macar Urban'ın katkılarıyla dökülen, Fatih'in projesiyle geliştirilen büyük toplar. Dünyanın ilk havan topu icadı.
- Donanma: 400 parçalık güçlü bir donanma hazırlandı.
- Mancınık ve Hareketli Kuleler: Surları aşmak için özel kuşatma aletleri yapıldı.
- Diplomatik Önlemler: Karamanoğulları gibi Anadolu beylikleri ve Venedik, Ceneviz gibi Avrupa devletleriyle saldırmazlık anlaşmaları imzalanarak Bizans'a yardım gelmesi engellendi.
1.2.3. Bizans'ın Aldığı Önlemler 🛡️
- Grejuva (Rum Ateşi): Deniz üzerinde yanan bu ateş çoğaltıldı.
- Haliç Zinciri: Haliç'e zincir çekilerek Osmanlı donanmasının girişi engellendi.
- Surların Güçlendirilmesi: İstanbul surları tahkim edildi.
- Avrupa'dan Yardım Talebi: Bizans, Avrupa'dan yardım istedi. Ancak Papa, yardım karşılığında Katolik ve Ortodoks kiliselerinin birleşmesini şart koştu. Bu durum, Bizans içinde "İstanbul'da kardinal külahı görmektense Osmanlı sarığı görmeyi tercih ederim" diyen Grandük Notaras gibi isimlerin tepkisine yol açtı.
1.2.4. Fethin Sonuçları 🌍
- Başkent Değişikliği: İstanbul, Osmanlı Devleti'nin yeni başkenti oldu.
- Unvan: Fatih Sultan Mehmet, "Fatih" unvanını aldı ve "Kayzer-i Rum" (Roma İmparatoru) unvanını kullandı.
- Dini Hoşgörü: Ortodoks Patrikliği'nin iade edilmesiyle dini hoşgörü sağlandı.
- Çağ Değişimi: Orta Çağ kapandı, Yeni Çağ başladı.
- Coğrafi Keşifler: Boğazların Osmanlı kontrolüne geçmesi, Avrupalıları yeni ticaret yolları aramaya iterek Coğrafi Keşiflerin başlamasına neden oldu.
- Rönesans: Bizans'tan kaçan bilginlerin İtalya'ya gitmesi, Rönesans'ın doğuşunda etkili oldu.
- Feodalitenin Zayıflaması: Şahi toplarının surları yıkabileceğini göstermesi, Avrupa'da feodal beyliklerin zayıflamasına ve merkezi krallıkların güçlenmesine yol açtı.
- Yükselme Dönemi: Osmanlı Devleti'nde kuruluş dönemi sona erdi, yükselme dönemi başladı.
- Feth-i Mübin: İslam dünyasında "parlak zafer" olarak nitelendirildi.
1.3. Diğer Fetihler ⚔️
Fatih Sultan Mehmet, İstanbul'un fethinden sonra geniş çaplı fetih hareketlerine girişti.
- Anadolu Fetihleri:
- Karamanoğulları'ndan Konya ve Karaman alındı.
- Cenevizlilerden Amasra alındı.
- İsfendiyaroğulları'ndan Sinop alındı.
- 1461'de Trabzon Rum İmparatorluğu'na son verilerek Bizans'ın tekrar dirilme umutları sona erdirildi.
- 1473 Otlukbeli Savaşı'nda Akkoyunlular mağlup edilerek Doğu Anadolu hakimiyeti sağlandı.
- Balkan Fetihleri:
- Sırbistan (Belgrad hariç), Bosna Hersek (halkı "Evlad-ı Fatihan" olarak anıldı), Arnavutluk, Mora Yarımadası, Eflak ve Boğdan fethedildi.
- Denizlerdeki Fetihler:
- Ege adaları (Rodos ve Girit hariç) alındı.
- 1475'te Kırım'ın fethiyle Karadeniz bir Türk gölü haline geldi.
- İtalya'da Otranto Limanı fethedildi, ancak Fatih'in ölümüyle geri kaybedildi.
- Alınamayan Yerler: Rodos ve Belgrad, Fatih döneminde kuşatılmasına rağmen alınamadı.
1.3.1. Önemli Kavramlar: ATSB ve ASB 💡
- ATSB (Anadolu Türk Siyasi Birliği): Anadolu'daki Türk beyliklerinden toprak alınmasıyla sağlanan birlik. (Örn: Karamanoğulları'ndan Konya ve Karaman'ın alınması).
- ASB (Anadolu Siyasi Birliği): Anadolu'daki Türk olmayan devletlerden toprak alınmasıyla sağlanan birlik. (Örn: Cenevizlilerden Amasra, Trabzon Rum İmparatorluğu'na son verilmesi).
- ⚠️ Dikkat: Bir yerin Anadolu'da olması ASB için yeterliyken, ATSB için hem Anadolu'da olması hem de Türk beyliği olması şarttır.
1.4. İdari, Hukuki ve Ekonomik Gelişmeler ⚖️💰
- Kanunname-i Ali Osmani: Örfi hukuk kuralları yazılı hale getirildi. "Nizam-ı alem" (düzenin devamı) için kardeş katli vacip kılındı.
- Cülus Bahşişi: Padişah tahta çıktığında askerlere verilen bahşiş yasallaştı.
- Müsadere Sistemi: İlk kez Çandarlı Halil Paşa'ya uygulandı. Devletin mal varlığına el koyma yetkisi.
- Eğitim: Sahn-ı Seman medreseleri açıldı. Fıkıh, tefsir, kelam, matematik gibi ilmi ve dini dersler okutuldu.
- Ekonomi: İlk altın para olan "Sultani" veya "Sikke-i Hasene" bastırıldı.
- Divan Teşkilatı: Fatih'ten itibaren sadrazamlar divana başkanlık etmeye başladı. Padişahlar "kasr-ı adalet" penceresinden toplantıları izledi.
- Dış İlişkiler: Venedik'e ticari imtiyazlar (kapitülasyonlar) verildi. Amaç, Akdeniz ticaretini canlı tutmak ve Venedik'i Haçlı birliğinden uzaklaştırmaktı. Venedik, İstanbul'da ilk elçiliği (Balyos) açtı.
- Unvanları: "Sultanü'l-Bahreyn ve Hakanü'l-Berreyn" (iki denizin ve iki karanın hükümdarı) ve "Ebu'l-Feth" (fetihlerin babası) unvanlarını aldı.
2. II. Bayezid Dönemi (1481-1512)
2.1. Cem Sultan Olayı ⚔️
Fatih Sultan Mehmet'in ölümüyle başlayan taht kavgaları, II. Bayezid ile kardeşi Cem Sultan arasında yaşandı. Cem Sultan'ın mağlup olması ve Rodos Şövalyeleri'ne, ardından Papa'ya sığınmasıyla olay, bir iç sorundan uluslararası bir sorun haline geldi. Bu durum, II. Bayezid döneminde Batı yönündeki fetih hareketlerinin yavaşlamasına neden oldu.
2.2. İç ve Dış Sorunlar ⚠️
- Şahkulu İsyanı (1511): Antalya'da İran destekli, dini ve Türkmen kökenli bir isyan çıktı.
- Memlüklerle İlişkiler: Hicaz Su Yolları problemi nedeniyle Memlük Devleti ile 1485-1491 yılları arasında savaşlar yaşandı, ancak kesin bir sonuç alınamadı.
- Karamanoğulları: Bu dönemde Karamanoğulları Beyliği'ne tamamen son verildi.
2.3. Önemli Gelişmeler ✅
- İspanya'dan Yahudi ve Müslümanların Getirilmesi: Kemal Reis komutasındaki Osmanlı donanması, İspanya'daki zulüm altındaki Müslüman ve Yahudileri İstanbul'a getirerek Osmanlı'nın hoşgörü politikasını sürdürdü.
- Avarız Vergisi: Olağanüstü durumlarda alınan avarız vergisi ilk defa bu dönemde uygulandı.
- İhtisap Kanunu: Malların kalitesini ve standartlarını düzenleyen bu kanun çıkarıldı.
- Leonardo da Vinci'nin Köprü Teklifi: Leonardo da Vinci, Haliç'e köprü yapma teklifinde bulunmuştur.
2.4. Dönemin Genel Değerlendirmesi 📈
II. Bayezid dönemi, yükselme dönemi içinde bir "duraklama dönemi" olarak kabul edilir. Cem Sultan olayı ve diğer iç/dış sorunlar, devletin askeri gücünü Batı yönünde tam olarak kullanamamasına neden olmuştur. II. Bayezid, babası Yavuz Sultan Selim tarafından tahttan indirilen ilk Osmanlı padişahı olmuştur.
Sonuç
Fatih Sultan Mehmet dönemi, Osmanlı Devleti'nin askeri, siyasi ve kültürel zirvesini temsil ederken, II. Bayezid dönemi, iç ve dış sorunlarla mücadele edilen, ancak devletin temel yapısının korunduğu bir geçiş evresi olmuştur. Bu iki padişahın saltanatları, Osmanlı Devleti'nin yükselişini pekiştirmiş ve sonraki dönemlere sağlam bir temel hazırlamıştır.









