Podit
Türk Devletleri: Göktürkler, Kutluklar ve Uygurlar Çalışma Materyali 📚
Kaynak Bilgisi: Bu çalışma materyali, ders ses kaydı transkripti ve kopyalanmış metin kaynaklarından derlenmiştir.
Giriş: Türk Devletlerinin Yükselişi ve Dönüşümü 🌍
Orta Asya Türk tarihinde önemli bir yere sahip olan Göktürk, Kutluk ve Uygur devletleri, Türk siyasi ve kültürel gelişiminin temel taşlarını oluşturmuştur. Bu dönemler, Türk milletinin bağımsızlık arayışı, devlet teşkilatlanması ve kültürel evrimi açısından kritik öneme sahiptir. Göktürkler, Türk adıyla kurulan ilk devlet olarak bağımsızlık ve siyasi birliğin sembolü olmuş; Kutluklar, Çin esaretine karşı verilen mücadeleyle yeniden dirilişi temsil etmiştir. Uygurlar ise yerleşik yaşama geçiş ve Maniheizm'in etkisiyle Türk kültüründe köklü değişimlere öncülük etmiştir.
1. Göktürk Devleti (552-630) 🐎
1.1. Kuruluş ve Genel Özellikler ✅
- Kuruluş: 552 yılında Bumin Kağan önderliğinde, Aşina boyu tarafından Ötüken merkezli olarak kurulmuştur. Aşina kelimesi "kurt" anlamına gelir.
- İlk Türk Devleti: Türk adıyla kurulan ilk Türk devletidir.
- İkili Teşkilat: Devleti yönetimi kolaylaştırmak amacıyla ikili teşkilat sistemi uygulanmıştır. Doğu kanadını Bumin Kağan, batı kanadını ise kardeşi İstemi Yabgu yönetmiştir. Batı kanadı iç işlerinde serbest, dış işlerinde doğuya bağlıydı.
- İstemi Yabgu'nun Faaliyetleri:
- İpek Yolu hakimiyeti için Sasanilerle anlaşarak Akunlara (Eftalitler) son vermiştir. 🤝
- Ardından Bizans ile ittifak kurarak Sasanilere karşı mücadele etmiştir.
- Orta Asya'dan Bizans'a ilk elçilik faaliyetlerini başlatmıştır. Bizden giden elçi Manyak, Bizans'tan gelen elçi ise Zemerkos'tur.
- Bizans elçisine "Atalarımızdan işittik ki, Roma elçileri bize geldiği zaman yeryüzünü fethedeceğimize delalet eder." sözünü söyleyerek Türk Cihan Hakimiyeti idealini vurgulamıştır. 💡
1.2. Parlak Dönem ve Zayıflama 📉
- Mukan Kağan Dönemi: Devletin en parlak zamanıdır. Orhun Yazıtları'nda geniş fetihlerinden bahsedilir; "dört tarafa ordu gönderip kavimleri itaat altına almış, başlılara baş eğdirmiş, dizlilere diz çöktürmüş" ifadeleri yer alır.
- Tapo Kağan Dönemi: Budizm'e yönelmesi halkla arasının açılmasına neden olmuştur. Bu durum, iç karışıklıkların başlamasında etkili olmuştur.
- Çin Entrikaları ve Yıkılış: İç karışıklıklar ve Çin'in "böl-yönet" politikaları sonucunda devlet Doğu ve Batı Göktürkler olarak ikiye ayrılmıştır. Bu ayrılık, Çin esaretine giden yolu açmış ve Türkler yaklaşık 50 yıl (630-682) Çin hakimiyetinde kalmıştır.
- İşbara Kağan'ın Sözü: Çin baskısı altındaki İşbara Kağan, asimilasyona karşı duruşunu "Size bağlı kalacağım, haraç vereceğim ve kıymetli atlar hediye edeceğim; fakat dilimizi, adetlerimizi ve kanunlarımızı değiştiremem. Halkıma Çinli giysilerini giydiremem." sözleriyle ifade etmiştir. Bu söz, milli benliği koruma çabasının önemli bir göstergesidir.
2. Göktürk Devleti (Kutluklar) (682-744) ⚔️
2.1. Yeniden Kuruluş ve Bağımsızlık Mücadelesi 🇹🇷
- Çin Esareti Dönemi: 50 yıllık Çin esareti boyunca Türkler bağımsızlıklarını kaybetmişlerdir.
- Milli İstiklal Ayaklanmaları:
- Kürşat Ayaklanması (639): Türk tarihinin ilk milli istiklal ayaklanmasıdır. Kürşat ve 40 arkadaşı, Çin sarayına baskın düzenleyerek Çin imparatorunun veliahtını esir almayı ve Türk esirleri kurtarmayı amaçlamış ancak başarısız olmuştur.
- Nişufu Ayaklanması: Kürşat'tan sonra Nişufu adlı komutan da isyan etmiş ancak o da başarısız olmuştur.
- Kutluk Kağan'ın Kuruluşu: Vezir Tonyukuk'un stratejileri ve Kutluk Kağan'ın önderliğinde, 682 yılında İkinci Göktürk Devleti, yani Kutluklar kurulmuştur.
- "İlteriş" Unvanı: Kutluk Kağan'a "derleyen, toplayan, devlet kuran" anlamında "İlteriş" unvanı verilmiştir.
- Orhun Yazıtları'nda Kuruluş: Kutlukların kuruluşu, Orhun Yazıtları'nda "Babam İlteriş Kağan 17 er ile harekete geçti. Haberi işiten ormandakiler, yayladakiler toplandı, önce 70, sonra 700 kişi oldular ve hakanlığı törelere göre kurdular." şeklinde anlatılır.
2.2. Önemli Şahsiyetler ve Gelişmeler 📈
- Vezir Tonyukuk:
- "Apa Tarkan" ve "Türklerin Bismarkı" unvanlarıyla anılmıştır.
- İlk Türk tarihçisi ve yazarıdır. Orhun Yazıtları'nı kaleme almıştır.
- Bilge Kağan'ın kurultaya getirdiği şehirleşme ve Budizm'e geçiş teklifini, bozkır yaşam tarzının ve savaşçı kimliğin korunması gerektiği gerekçesiyle reddetmiştir. "Biz ömrümüzü sulu ve bozkırlarda geçiren milletiz. Bu hayat bizi hep harp egzersizi içinde tutmaktadır. Eğer kale ve sur içine kapanırsak, Tuna orduları bizi kuşatır ve ülkemizi kolayca istila ederler." sözleriyle bu duruşunu açıklamıştır.
- Kapgan Kağan: Fetihlerle devlete büyük güç kazandırmış, Orta Asya'da Türk birliğini sağlamaya çalışmıştır. Demir Kapı'ya kadar ulaşarak 1. Göktürk Devleti'nin sınırlarına erişmiştir.
- Bilge Kağan: Kapgan Kağan'dan sonra tahta geçmiş ve devleti toparlama çabaları göstermiştir.
2.3. Yıkılış 💥
- Kutluk Devleti, Karluk, Basmil ve Uygurların ayaklanmaları sonucunda 744 yılında yıkılmıştır.
2.4. Göktürklerin Türk Tarihindeki Önemi ve Özellikleri 🇹🇷
- İlk kez Türk adıyla devlet kurmuşlardır.
- İlk Türk alfabesini (Orhun/Göktürk alfabesi) oluşturmuşlardır.
- Orta Asya'da Türk siyasi birliğini ikinci kez sağlamışlardır (Mete Han'dan sonra).
- Daha sonraki Türk devletlerine teşkilatlanma ve yönetim açısından örnek olmuşlardır.
- Batı Türkistan'ın Türkleşmesini sağlamışlardır.
3. Uygur Devleti (744-840) 🏙️
3.1. Kuruluş ve Maniheizm'e Geçiş 🧘
- Kuruluş: Kutluk Bilge Kül Kağan tarafından kurulmuştur.
- Başkent: Başlangıçta Ötüken, daha sonra kendi kurdukları şehir olan Ordu Balık (Karabalsagun) olmuştur. "Balık" kelimesi "şehir" anlamına gelir.
- Moyençor Dönemi: Uygur Devleti'nin en parlak zamanıdır. Talas Savaşı (751) sonrası tarım havzaları Uygurların eline geçmiştir.
- Bögü Kağan ve Maniheizm: Bögü Kağan, Çin'e yaptığı Long seferinden dönerken yanında getirdiği dört Mani rahibi ile Maniheizm dinini benimsemiştir. Bu durum, Uygur tarihinde köklü bir dönüşüme yol açmıştır.
3.2. Maniheizm'in Etkileri ve Yerleşik Yaşam 🏡
- Hayvansal Gıda Yasağı: Maniheizm'in etkisiyle hayvansal gıdaların tüketimi yasaklanmış, bu da Uygurların savaşçı özelliklerinin zamanla zayıflamasına neden olmuştur.
- Yerleşik Yaşama Geçiş: Maniheizm'in tarımı ve şehirleşmeyi teşvik etmesiyle Uygurlar, Türk tarihinde yerleşik yaşama geçen ilk Türk devleti olmuştur.
- Tarım faaliyetleri gelişmiş, sulama kanalları inşa edilmiştir.
- Şehirler ve tapınaklar kurulmuştur.
- Ünlü Çinli seyyah Wang Y, Uygurlardaki tarım zenginliğinden ve refah seviyesinden övgüyle bahsetmiştir.
- "Ay" ve "Kün" Unvanları: Maniheizm'in etkisiyle hükümdarlara "Ay" ve "Kün" gibi unvanlar verilmiştir (örn: Ay Tengride Kut Bulmuş).
3.3. Kültürel ve Sanatsal Gelişmeler 🎨
- Yazılı Kültür: Maniheizm'in dualarının yazılı olması nedeniyle yazılı kültür büyük önem kazanmıştır.
- Harf hareketli matbaayı kullanarak kitap basımını yaygınlaştırmışlardır.
- İlk kütüphaneleri kurmuş ve örgün eğitimi başlatmışlardır.
- Resim Sanatı: Gelişmiştir. Ressamlara "Bedizci", duvar resimlerine ise "Fresk" adı verilmiştir.
- Minyatür: Türk tarihindeki ilk minyatür örnekleri Uygurlara aittir.
- Tiyatro: Orta oyunu ile Türk tiyatrosunun temellerini atmış, pandomim, şan ve operayı geliştirmişlerdir.
- Ekonomi: Kağıt para (Çav), vakıf sistemi ve Türk bankacılık sisteminin temelleri Uygurlar döneminde atılmıştır. Nişadır ticareti yapmışlardır.
- Sağlık: Akupunktur, göz tedavileri ve çiçek aşısının ilk formlarını bulmuşlardır.
- Moğollar ve "Benim Hocam": Uygurlar, Moğollar döneminde devlet kademelerinde önemli roller üstlenmiş, Moğollar onlara "Benim Hocam" diye hitap etmiştir.
3.4. Yıkılış 📉
- Uygur Devleti, yaşanan kıtlık ve Kırgız isyanı sonucunda 840 yılında yıkılmıştır.
- Yıkılış sonrası Sarı ve Turfan Uygurları olarak ikiye ayrılmışlardır.
4. Diğer Önemli Türk Boyları ve Devletleri 🗺️
4.1. Kırgızlar 🏔️
- Uygurları yıkarak Ötüken merkezli devletlerini kurmuşlardır.
- Cengiz Han'a itaat eden ilk Türk devleti olmalarıyla bilinirler.
- Manas Destanı: Dünyanın en uzun destanıdır.
- Yenisey Yazıtları: Kırgızlara aittir.
- Dünya tarihinde milletlerarası yarışma düzenleyen ilk toplum olarak öne çıkarlar.
4.2. Karluklar ❄️
- Kelime anlamı "kar yığını"dır.
- Talas Savaşı (751): Abbasileri destekleyerek Çinlilerin mağlup edilmesinde etkili olmuşlardır.
- İslamiyet'i Kabul Eden İlk Türk Boyu: Talas Savaşı sonrası Abbasilerle yakınlaşarak topluca İslamiyet'i kabul eden ilk Türk boyu olmuşlardır.
- Cengiz Han'a itaat eden ilk Müslüman Türk topluluğudur.
- Karahanlı Devleti'nin kuruluşunda etkili olmuşlardır.
4.3. Türgişler 💰
- En bilinen hükümdarı Baga Tarkan'dır. Kendi adına para bastıran ilk Türk hükümdarıdır.
- Sulu Kağan döneminde Emevilerin Orta Asya ilerleyişini durdurarak İslamlaşmayı bir süre engellemişlerdir (Hazarlarla birlikte).
- Daha sonra Sarı ve Kara Türgişler olarak ikiye ayrılmışlardır.
4.4. Akunlar (Eftalitler) 🐘
- Orta Doğu ve Afganistan bölgesinde hüküm sürmüşlerdir.
- Göktürk-Sasani işbirliği sonucunda yıkılmışlardır.
- Sasanilerde çıkan Mazdek İsyanı'nı bastırmışlardır.
4.5. Oğuzlar 👨👩👧👦
- Kelime anlamı "boy, kabile, kalabalık"tır.
- Hazar Denizi ile Aral Gölü arasında Oğuz Yabgu Devleti'ni kurmuşlardır.
- Büyük Selçuklu, Anadolu Selçuklu ve Osmanlı Devleti gibi büyük Türk devletlerini kuran ana boylardan biridir.
Sonuç: Türk Tarihinin Temelleri ve Mirası 📜
Göktürk, Kutluk ve Uygur devletleri ile diğer Türk boyları, Türk tarihinin şekillenmesinde ve Türk kimliğinin oluşmasında kritik roller oynamıştır. Göktürkler, Türk adını resmi devlet ismi olarak kullanarak milli bilincin temellerini atmış, siyasi birliği sağlamış ve devlet teşkilatlanmasında örnek teşkil etmiştir. Kutluklar, Çin esaretine karşı verilen bağımsızlık mücadelesiyle Türk milletinin direniş ruhunu simgelemiş ve Orhun Yazıtları ile Türk dilinin ve edebiyatının ilk yazılı örneklerini bırakmıştır. Uygurlar ise yerleşik yaşama geçiş, Maniheizm'in etkisiyle kültürel ve sanatsal alanda büyük ilerlemeler kaydederek Türk medeniyetine matbaa, kütüphane, tiyatro ve minyatür gibi önemli miraslar bırakmıştır. Bu dönemler, Türk milletinin bağımsızlık, teşkilatlanma yeteneği ve kültürel zenginliğini gözler önüne sermektedir.
