İş Sağlığı ve Güvenliği Hukuku: Temel Kavramlar ve Uygulama

Ders Çalışma Materyali: İş Sağlığı ve Güvenliği Hukuku

Kaynak Bilgisi: Bu çalışma materyali, Haluk Hadi Sümer'in "İş Sağlığı ve Güvenliği Hukuku" adlı eserinden, ders notlarından ve ders kaydından derlenerek hazırlanmıştır.

---

📚 Giriş: İş Sağlığı ve Güvenliği Kavramının Evrimi

İş Sağlığı ve Güvenliği (İSG) hukuku, iş hukukumuzun ayrılmaz bir parçasıdır. Bu alan, çalışanların işyerindeki sağlık ve güvenliklerini korumayı amaçlar.

✅ Sağlık Kavramı:

• Geleneksel Tanım: Fiziksel hastalıkların veya sakatlıkların olmaması.
• Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) Tanımı: Sadece hastalık ve sakatlıkların bulunmaması değil, aynı zamanda bedensel, ruhsal ve sosyal yönden tam bir iyilik hali. Bu geniş tanım, psikolojik rahatsızlıkları da kapsar.

💡 İSG Kavramının Gelişimi: Başlangıçta "işçi sağlığı ve iş güvenliği" olarak kullanılan bu kavram, zamanla "iş sağlığı ve güvenliği" şekline evrilmiştir. Bu evrimin temel nedenleri şunlardır:

1. Kapsamın Genişlemesi: Artık sadece işçiler değil, işyerindeki tüm çalışanlar (memurlar, sözleşmeli personel, geçici işçiler, çıraklar, stajyerler) ve hatta işyerine gelen ziyaretçiler de İSG kapsamındadır. Amaç, işyerindeki faaliyetler nedeniyle herkesin sağlığını ve güvenliğini korumaktır.
2. Yaklaşım Değişikliği:
   • Reaktif Yaklaşım: Zarar gerçekleştikten sonra (iş kazası, meslek hastalığı) tazminat ödenmesi gibi sonuç odaklı önlemler. Örneğin, bir kaza sonrası tazminat ödenmesi.
   • Proaktif Yaklaşım: Riskler henüz gerçekleşmeden önce, önleyici tedbirler almaya odaklanan yaklaşım. Örneğin, işyerindeki merdivenlerin kaymayı önleyici malzemelerle yapılması. İSG, bu proaktif yaklaşımı benimser.

🎯 İş Sağlığı ve Güvenliğinin Amaçları

İSG'nin üç temel amacı bulunmaktadır:

1. Çalışanın Korunması: En temel amaçtır. Çalışanın can sağlığı, vücut bütünlüğü ve psiko-sosyal bütünlüğünün korunması hedeflenir. İş kazaları ve meslek hastalıkları öncesinde alınan önlemler, sonrasında ortaya çıkacak zararların maliyetinden çok daha düşüktür.
2. İşyerinin Korunması: İş kazaları ve meslek hastalıkları, işyerinde üretim kaybına, maddi hasara ve itibar kaybına yol açabilir. İSG, bu tür zararları önleyerek işyerini korur.
3. Üretimin Korunması: Güvenli bir çalışma ortamı, verimliliği artırır ve üretimin kesintisiz devamlılığını sağlar.

📈 Tarihsel Gelişim

İSG'ye duyulan ihtiyaç, bağımlı çalışmanın artmasıyla ortaya çıkmıştır.

• Sanayi Devrimi: Batı ülkelerinde, özellikle İngiltere'de, kadın ve çocuk işçilerin yoğun çalışması sonucu yaşanan ciddi iş kazaları ve meslek hastalıkları, devletlerin düzenleme yapmasını zorunlu kılmıştır. İSG'nin başlangıç noktasıdır.
• Osmanlı Dönemi: 1876 tarihli Mecelle'de, işverenin kusurlu olarak işçiye zarar vermesi durumunda tazmin yükümlülüğü getirilmiştir. Ancak bu, reaktif bir yaklaşımdı.
• Cumhuriyet Dönemi: 1924, 1961 ve 1982 Anayasalarında çalışma ve yaşama hakları güvence altına alınarak İSG'ye zemin hazırlanmıştır.
• Modern Dönem:
  • 4857 sayılı İş Kanunu (2003): "İşçi sağlığı ve iş güvenliği" ayrımından "iş sağlığı ve güvenliği" kavramına geçişi sağlamış ve proaktif yaklaşımı benimsemiştir.
  • 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu (2012): İşverenin işçinin kişiliğini koruma ve gerekli önlemleri alma yükümlülüğünü düzenleyen Madde 417 büyük önem taşır. Bu madde, iş sözleşmesinden doğan gözetme borcunu somutlaştırır.
  • 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu (2012): İSG alanında kapsamlı ve proaktif bir çerçeve sunan temel kanundur.

⚖️ İş Sağlığı ve Güvenliği Hukukunun İlkeleri ve Kaynakları

İlkeler:

• Çalışanların Korunması İlkesi: Çalışanların mutlak ve nispi emredici hükümlerle korunmasını esas alır.
• Çalışan Lehine Yorum İlkesi: Kanun hükmünün muğlak olması veya birden fazla anlama gelmesi durumunda, çalışanın lehine yorum yapılır.
• Kamu Hukuku Niteliği: İSG hukuku, taraflara irade serbestisi tanımayan, kamu düzenini ilgilendiren emredici kurallar içerdiği için kamu hukuku alanındadır.

Kaynaklar:

• Uluslararası Kaynaklar:
  • Uluslararası Çalışma Örgütü (ILO) Sözleşmeleri ve Tavsiye Kararları ✅
  • Birleşmiş Milletler İnsan Hakları Evrensel Beyannamesi (Yaşam, çalışma, sosyal güvenlik hakları) ✅
  • Birleşmiş Milletler Ekonomik, Sosyal ve Kültürel Haklar Sözleşmesi ✅
  • Avrupa Sosyal Şartı ✅
• Ulusal Kaynaklar:
  • Anayasa: Yaşam hakkı, çalışma hakkı, sosyal devlet ilkesi, angarya yasağı gibi temel haklar.
  • Kanunlar: 6331 sayılı İSG Kanunu, 4857 sayılı İş Kanunu, 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu (özellikle Madde 417), Umumi Hıfzıssıhha Kanunu, 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu.
  • Tüzükler ve Yönetmelikler: İş Teftişi Tüzüğü gibi.
• Özel Kaynaklar: İş Sözleşmeleri, Toplu İş Sözleşmeleri, İşyeri İç Yönetmelikleri.

🧑‍🤝‍🧑 İSG Hukukunun Uygulama Alanı ve Temel Kavramlar

İSG Kanunu'nun uygulama alanı, İş Kanunu'ndan daha geniştir.

Kişi Bakımından Uygulama Alanı:

• Çalışan: İSG hukukunda "işçi" yerine "çalışan" kavramı kullanılır. İş sözleşmesiyle çalışanlar, memurlar, sözleşmeli personel, geçici personel gibi tüm istihdam edilen gerçek kişiler kapsamdadır.
• Çırak ve Stajyerler: İş sözleşmesiyle çalışmasalar da, eğitim ve öğrenme süreçlerinde İSG kapsamındaki hak ve yükümlülüklere tabidirler.
• Ödünç (Geçici) İşçi: Geçici iş ilişkisinde, işçiyi çalıştıran geçici işveren, İSG risklerine karşı gerekli eğitimin verilmesinden ve tedbirlerin alınmasından sorumludur (İş Kanunu Madde 7/f).
• İşveren: Çalışan istihdam eden gerçek veya tüzel kişi yahut tüzel kişiliği olmayan kurum ve kuruluşlardır.
• Alt İşveren: Asıl işverenden iş alan ve kendi işçilerini çalıştıran diğer işverendir. Asıl işveren, alt işverenin işçilerine karşı İSG yükümlülükleri bakımından müteselsilen sorumludur.
• İşveren Vekili: İşveren adına hareket eden, işin ve işyerinin yönetiminde görev alan kişilerdir. İSG Kanunu'na göre, işveren vekilleri de işveren gibi sorumlu tutulabilir.

⚠️ Kapsam Dışı Faaliyetler ve Kişiler (6331 Sayılı Kanun Madde 2):

• Fabrika, bakım merkezi, dikimevi ve benzeri işyerlerindekiler hariç Türk Silahlı Kuvvetleri, genel kolluk kuvvetleri ve Milli İstihbarat Teşkilatı Müsteşarlığının faaliyetleri. (Ancak idari birimler veya yemekhaneler gibi yerlerde İSG uygulanır.)
• Afet ve acil durum birimlerinin müdahale faaliyetleri.
• Ev hizmetleri. (TBK anlamında gözetme borcu devam eder.)
• Çalışan istihdam etmeksizin kendi nam ve hesabına mal ve hizmet üretimi yapanlar.
• Hükümlü ve tutuklulara yönelik infaz hizmetleri sırasında, iyileştirme kapsamında yapılan işyurdu, eğitim, güvenlik ve meslek edindirme faaliyetleri. (Anayasa Mahkemesi, bu kişilerin işçi sayılmadığı ve ceza infaz kurumu ile aralarında işçi-işveren ilişkisi bulunmadığı gerekçesiyle kapsam dışı bırakılmasını anayasaya aykırı bulmamıştır.)

Yer Bakımından Uygulama Alanı:

• İşyeri: Mal veya hizmet üretmek amacıyla maddi ve maddi olmayan unsurlar ile çalışanın birlikte örgütlendiği, işverenin ürettiği mal veya hizmet ile nitelik yönünden bağlılığı bulunan ve aynı yönetim altında örgütlenen yerler ile dinlenme, yemek, eğitim gibi eklentileri ve araçları da içeren organizasyondur.
• Tehlike Sınıfı: İşyerinin tehlike sınıfı (az tehlikeli, tehlikeli, çok tehlikeli), alınacak önlemleri ve istihdam edilecek İSG profesyonellerinin niteliğini belirler. Asıl işin tehlike sınıfı dikkate alınır.

Zaman Bakımından Uygulama Alanı: İşyeri faaliyete başlar başlamaz, hatta başlamadan dahi İSG Kanunu'nun uygulama alanına girer.

🚨 İş Kazaları ve Meslek Hastalıkları

İSG'nin temel amacı, iş kazalarını ve meslek hastalıklarını önlemektir.

📚 İş Kazası:

• 6331 sayılı İSG Kanunu Tanımı: İşyerinde veya işin yürütümü nedeniyle meydana gelen, ölüme sebebiyet veren veya vücut bütünlüğünü ruhen ya da bedenen engelli hâle getiren olaydır.
• 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu (SSGSSK) Tanımı (Madde 13): Sigortalının işyerinde bulunduğu sırada, işveren tarafından yürütülen iş nedeniyle, görevli olarak işyeri dışında geçen zamanlarda, emziren kadın sigortalının süt izni sırasında veya işverence sağlanan taşıtla gidiş gelişi sırasında meydana gelen ve sigortalıyı hemen veya sonradan bedenen ya da ruhen engelli hâle getiren olaydır.
  • Unsurları: Sigortalı olma, kazanın meydana gelmesi, zararın oluşması, kaza ile zarar arasında illiyet bağı.
• Bireysel İş Hukuku Bakımından: İşverenin gözetme borcuna aykırılığı ve kusur sorumluluğunu ifade eder. İşverenin sorumluluğu kusur sorumluluğuna dayanır; her iş kazası işverenin sorumluluğunu doğurmaz.

📚 Meslek Hastalığı:

• 6331 sayılı İSG Kanunu Tanımı: Mesleki risklere maruziyet sonucu ortaya çıkan hastalıktır.
• 5510 sayılı SSGSSK Tanımı (Madde 14): Sigortalının çalıştığı veya yaptığı işin niteliğinden dolayı tekrarlanan bir sebeple veya işin yürütüm şartları yüzünden uğradığı geçici veya sürekli hastalık, bedensel veya ruhsal engellilik halleridir.
  • Farkı: İş kazası ani gerçekleşirken, meslek hastalığı belirli bir süreç içinde ortaya çıkar.
  • Liste Yöntemi: "Çalışma Gücü ve Meslekte Kazanma Gücü Kaybı Oranları Tespit İşlemleri Yönetmeliği"nde meslek hastalıkları listelenmiştir. Listede olmayan bir hastalığın meslek hastalığı olduğu iddia edilirse, Sosyal Sigortalar Yüksek Sağlık Kurulu'na itiraz edilebilir.
  • Yükümlülük Süresi: İşten ayrıldıktan sonra hastalığın ortaya çıkması durumunda, kanunda belirtilen süreden daha uzun bir zaman geçmemiş olması gerekir.

🛡️ İşverenin İSG Sağlama Yükümlülüğü

İşverenin temel yükümlülüğü, çalışanların işle ilgili sağlık ve güvenliğini sağlamaktır. Bu yükümlülük, iş sözleşmesinden doğan bir gözetme borcudur ve TBK Madde 417 ile somutlaşır.

✅ Yükümlülüğün Kapsamı:

• Her Türlü Önlem: İşveren, sadece kanun ve yönetmeliklerde yer alan önlemleri değil, aynı zamanda ilmin, fennin ve tekniğin gerektirdiği her türlü önlemi almakla yükümlüdür. İşverenin bütçesi veya organizasyonun büyüklüğü, bu yükümlülüğü ortadan kaldırmaz.
• Genel Yükümlülükler (6331 Sayılı Kanun Madde 4):
  • Mesleki risklerin önlenmesi, eğitim ve bilgi verilmesi dahil her türlü tedbirin alınması.
  • İşyerinde alınan tedbirlere uyulup uyulmadığının izlenmesi ve denetlenmesi.
  • Risk değerlendirmesi yapılması veya yaptırılması.
  • Çalışanın işe uygunluğunun göz önüne alınması.
  • Tehlikeli yerlere yetkisiz girişlerin engellenmesi.
• Risklerden Korunma İlkeleri (6331 Sayılı Kanun Madde 5): Risklerden kaçınmak, kaçınılması mümkün olmayan riskleri analiz etmek, risklerle kaynağında mücadele etmek, işi kişilere uygun hale getirmek, teknik gelişmelere uyum sağlamak, tehlikeli olanı daha az tehlikeli olanla değiştirmek, tutarlı bir önleme politikası geliştirmek, toplu korunma tedbirlerine öncelik vermek, uygun talimatlar vermek.
• Denetim Yükümlülüğü: İşveren, aldığı önlemlerin uygulanıp uygulanmadığını denetlemek ve uygunsuzlukları gidermek zorundadır.

👷‍♀️ İş Sağlığı ve Güvenliği Hizmetlerinin Sağlanması

İSG hizmetleri, "İSG profesyonelleri" (iş güvenliği uzmanı, işyeri hekimi, diğer sağlık personeli) tarafından sunulur.

İSG Profesyonellerinin İstihdam Yolları:

1. İşverenin Bizzat Sunması: Az tehlikeli sınıfta yer alan ve 50'den az işçi çalıştıran işyerlerinde, işveren Bakanlıkça verilen eğitimleri alarak bu hizmeti bizzat sunabilir. İşverenin, işyerinin tehlike sınıfına uygun İSG uzmanlığı belgesine sahip olması gerekir.
2. Bir Çalışanın Görevlendirilmesi: İşveren, bir çalışanını İSG uzmanı olarak görevlendirebilir. Bu durum, İş Kanunu Madde 22'ye göre esaslı değişiklik teşkil edebilir ve çalışanın yazılı kabulünü gerektirebilir.
3. Ortak Sağlık ve Güvenlik Biriminden (OSGB) Hizmet Alınması: OSGB'ler, işyerlerine İSG hizmeti sunan özel kuruluşlardır. OSGB'den hizmet alınması, işverenin sorumluluklarını ortadan kaldırmaz.

İSG Profesyonellerinin Mesleki Bağımsızlığı:

• İSG profesyonelleri, görevlerini yerine getirirken işverene karşı mesleki bağımsızlıklarını korumalıdır.
• Bildirim Yükümlülüğü (6331 Sayılı Kanun Madde 8/2): İSG profesyonelleri, işyerinde tespit ettikleri eksiklik ve aksaklıkları öncelikle işverene yazılı olarak bildirirler. Acil durdurmayı gerektiren veya hayati tehlike arz eden durumlarda, işverenin tedbir almaması halinde durumu Bakanlığın yetkili birimine bildirmek zorundadırlar. Bu bildirimden dolayı iş sözleşmeleri feshedilemez ve hak kaybına uğratılamazlar.

İş Güvenliği Uzmanı Çalıştırma Yükümlülüğü:

• İşyerinin tehlike sınıfına göre (A, B, C sınıfı) uygun belgeye sahip iş güvenliği uzmanı görevlendirilmesi zorunludur.
• Uzmanlar tam veya kısmi süreli istihdam edilebilir. Çalışma süreleri, işyerinin tehlike sınıfı ve çalışan sayısına göre değişir.

İşyeri Hekimi Çalıştırma Yükümlülüğü:

• İşyeri hekimi, çalışanlara doğrudan sağlık hizmeti sunmaktan ziyade, İSG alanında rehberlik ve danışmanlık görevi üstlenir. Görevi önleyicidir.

Diğer Sağlık Personeli Çalıştırma Yükümlülüğü:

• İşyeri hemşiresi olarak da bilinen diğer sağlık personeli istihdamı, yalnızca çok tehlikeli sınıfta yer alan ve 10 ve daha fazla işçi çalıştıran işyerlerinde zorunludur.

🏛️ İSG Denetimi ve Kurumsal Yapı

Devlet, İSG yükümlülüklerinin yerine getirilmesini denetlemek ve yaptırım uygulamakla görevlidir.

Kurumsal Yapı:

1. Ulusal İş Sağlığı ve Güvenliği Konseyi: Strateji belirleme ve öneri yapma görevi olan icrai olmayan bir kurumdur.
2. Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı: İş Sağlığı ve Güvenliği Genel Müdürlüğü, Rehberlik ve Teftiş Başkanlığı, İSG Araştırma ve Geliştirme Enstitüsü gibi birimleriyle ana denetleyici ve düzenleyici kurumdur.
3. Sağlık Bakanlığı: Bazı işyerleri için denetim yetkisi ve işe giriş sağlık raporları gibi konularda rolü vardır.
4. Millî Savunma Bakanlığı: Askeri işyerlerinin İSG denetimini kendi teftiş birimleri aracılığıyla yapar.
5. Belediyeler: İSG kriterlerine uymayan işyerlerine ruhsat vermemek gibi rolleri bulunur.

İSG Denetimi:

• Devletin çalışma yaşamını denetlemesi, uluslararası İş Teftişi Sözleşmesi'ne dayanır.
• Türleri: Planlı (Programlı) Teftişler ve Şikâyet Üzerine Gerçekleştirilen Teftişler.
• Kurallar: İş aksatılmamalı, işverenin üretim sırları ifşa edilmemeli ve ilgili tüzüklere uygun yapılmalıdır.

---

Bu materyal, İş Sağlığı ve Güvenliği Hukuku dersinin temel kavramlarını, amaçlarını, tarihsel gelişimini, hukuki çerçevesini ve uygulama alanlarını kapsamlı bir şekilde sunmaktadır. Özellikle işverenin yükümlülükleri, İSG profesyonellerinin rolleri ve iş kazası/meslek hastalığı tanımları sınavlar için kritik öneme sahiptir.