Podit
📚 İsmet İnönü Dönemi (1939-1950): Türk İç ve Dış Politikası
Bu çalışma materyali, bir dersin sesli transkripti ve kopyalanmış metin kaynaklarından derlenerek hazırlanmıştır.
Giriş: İsmet İnönü Dönemine Genel Bakış
Gazi Mustafa Kemal Atatürk'ün 10 Kasım 1938'deki vefatının ardından başlayan İsmet İnönü dönemi (1939-1950), Türkiye Cumhuriyeti tarihinde önemli bir geçiş sürecini temsil eder. Bu dönem, İkinci Dünya Savaşı'nın getirdiği zorluklar, sık değişen hükûmetler, savaş ekonomisi politikaları ve Türkiye'nin savaşa fiilen katılmama çabalarıyla şekillenmiştir. 1945 sonrası ise Türkiye'de ilk kez tek dereceli genel seçimler yapılarak çok partili siyasal sisteme geçişin temelleri atılmıştır. İnönü'nün cumhurbaşkanlığı süresince altı farklı hükûmet görev yapmıştır.
🇹🇷 Türk İç Politikası (1939-1950)
İsmet İnönü döneminin iç politikası, çeşitli hükûmetlerin icraatları ve önemli yasal düzenlemelerle doludur. Bu süreçte, savaşın getirdiği ekonomik yükler ve demokratikleşme adımları ön plana çıkmıştır.
1️⃣ Hükûmetler ve Önemli Gelişmeler
İnönü döneminde görev yapan hükûmetler ve öne çıkan icraatları şunlardır:
-
Celal Bayar Hükûmeti (14 Kasım 1938 - 25 Ocak 1939)
- ✅ Atatürk'ün cenaze töreni hazırlıkları yapılmıştır.
- ✅ İsmet İnönü, Cumhuriyet Halk Partisi (CHP) Genel Başkanlığı'na seçilmiştir.
- ✅ Denizbank kurulmuştur.
- ⚠️ Tasfiye girişimleri ve yolsuzluk davaları hükûmeti yıpratmıştır.
-
Refik Saydam Hükûmeti (25 Ocak 1939 - 8 Temmuz 1942)
- ✅ Devlet-parti bütünleşmesine son verme çabaları görülmüştür.
- ✅ II. Dünya Savaşı'nın başlamasıyla "Savaş Ekonomisi" stratejisi uygulanmıştır.
- 📚 1940 Millî Korunma Kanunu çıkarılmıştır.
- ✅ Ekonomik darlığı engellemek amacıyla "tasarruf bonoları" uygulaması gündeme gelmiştir.
-
Şükrü Saracoğlu Hükûmeti (9 Temmuz 1942 - 7 Ağustos 1946)
- ✅ Başlangıçta serbest piyasa uygulamalarına yönelmiş, ancak fiyat artışları nedeniyle Millî Korunma Kanunu'nu tekrar uygulamıştır.
- ✅ Millî Savunma tahvilleri çıkarılmıştır.
- 📚 Varlık Vergisi Kanunu çıkarılmıştır (savaş yıllarında fazla kazanç elde edenlerden vergi almak ve piyasadaki parayı geri çekmek amacıyla).
- ⚠️ Büyük tartışmalara neden olan Çiftçiyi Topraklandırma Kanunu çıkarılmıştır.
- 💡 Çok Partili Hayata Geçişin İlk Adımları:
- 1945: Nuri Demirağ tarafından Millî Kalkınma Partisi kurulmuştur.
- 1946: Celal Bayar tarafından Demokrat Parti (DP) kurulmuştur.
- 📊 1946 Genel Seçimleri: "Açık oy gizli sayım" esasına göre yapılmış, CHP ve DP dışında milletvekili çıkarılamamıştır.
-
Recep Peker Hükûmeti (7 Ağustos 1946 - 10 Eylül 1947)
- ✅ Ekonominin liberalleşmesine yönelik adımlar atılmıştır.
- 📚 "7 Eylül Kararları" ile ilk devalüasyon yapılmıştır.
- ✅ Türkiye, 11 Mart 1947'de Uluslararası Para Fonu (IMF)'na üye olmuştur.
- ⚠️ Muhalefet ile hükûmet arasında sık sık tartışmalar yaşanmıştır.
-
Hasan Saka Hükûmeti (10 Eylül 1947 - 16 Ocak 1949)
- ✅ İstanbul ve çevresindeki sıkıyönetim kaldırılmıştır.
- ⚠️ 1948 Seçim Kanunu'nda DP'nin istediği adli teminat sağlanamamış, bu nedenle DP ara seçimlere katılmamıştır.
- ✅ Güven kaybı nedeniyle hükûmeti kurma görevi Şemsettin Günaltay'a verilmiştir.
-
Şemsettin Günaltay Hükûmeti (16 Ocak 1949 - 22 Mayıs 1950)
- ✅ İstiklal Mahkemeleri Kanunu 28 Nisan 1949'da yürürlükten kaldırılmıştır.
- ✅ Yeni Seçim Kanunu (16 Şubat 1950): Tek dereceli, genel, eşit ve gizli oy, açık tasnif, çoğunluk seçim sistemi ve adli teminat sağlanmıştır.
- ✅ Önemli Sosyal ve Ekonomik Reformlar:
- İlahiyat Fakültesi ve imam hatip okulları açılmıştır.
- Tekke ve türbelerin kapatılmasına dair kanunda değişiklikler yapılmıştır.
- İşçilere sendika kurma hakkı tanınmıştır.
- Cemiyet ve dernek kurulmasına izin verilmiştir.
- Basın Yayın Kanunu'nda değişiklik yapılarak sansür kaldırılmış ve siyasi partilere propaganda izni verilmiştir.
- Çiftçiye taksitlerle traktör verilmiş, limanlar büyütülmüş, tohumluk ve gıda yardımı yapılmıştır.
- Gelir Vergisi Kanunu çıkarılarak sosyal refah hedeflenmiştir.
- Türk Parası Kıymetini Koruma Kanunu'nda değişiklik yapılmıştır.
🌍 Türk Dış Politikası (1939-1950)
İnönü döneminin dış politikası, II. Dünya Savaşı'nın başlangıcı ve Soğuk Savaş'ın ilk yıllarıyla şekillenmiştir. Türkiye, bu süreçte tarafsız kalma çabası içinde olmuş, ancak uluslararası dengeler ve tehditler karşısında konumunu yeniden belirlemek zorunda kalmıştır.
1️⃣ 1939-1945 Yılları Arası: II. Dünya Savaşı Dönemi
- Savaş Öncesi Durum: 1938 sonlarında Türkiye, komşu ülkelerle saldırmazlık ve dostluk antlaşmaları imzalamıştı. Ancak Hatay Sorunu ve İtalya'nın saldırgan tutumu nedeniyle uluslararası destek arayışına girilmiştir. Almanya'nın Polonya'yı işgaliyle II. Dünya Savaşı resmen başlamıştır.
- İlk İttifaklar ve Hatay:
- İtalya'nın Arnavutluk'u işgali üzerine 12 Mayıs 1939'da Türk-İngiliz Ortak Beyannamesi yayımlanmıştır.
- Fransa ile yapılan görüşmelerle Hatay sorunu çözülmüş ve Hatay anavatana katılmıştır.
- 19 Ekim 1939'da Türkiye, İngiltere ve Fransa arasında "Üçlü İttifak Antlaşması" imzalanmıştır. Türkiye, bu antlaşmaya "Sovyet Rusya çekincesi" ekletmiştir.
- Tarafsızlık Çabaları ve Almanya ile İlişkiler:
- Türkiye, savaşa katılmama yönünde çaba göstermiştir.
- Alman tehdidini üzerinde hisseden Türkiye, 1941 yılında Türk-Alman Dostluk ve Saldırmazlık Anlaşması imzalamıştır. Bu durum Müttefikler tarafından olumlu karşılanmamıştır.
- Müttefiklerin baskısıyla Türkiye, Almanya ile ticari ve diplomatik ilişkilerini keserek 23 Şubat 1945'te Almanya ve Japonya'ya savaş ilan etmiştir.
- Boğazlar Sorunu:
- Savaş sürecinde, Türk boğazlarından geçen Alman savaş gemileri sorunu ortaya çıkmıştır. Türkiye'nin Montrö Antlaşması'na uymayarak Alman gemilerinin geçişine izin verdiği iddia edilmiştir.
- Müttefik baskıları sonucunda, Dışişleri Bakanı Numan Menemencioğlu istifaya zorlanmıştır. Bu, Türk siyasi hayatında sağlık sebebi gösterilmeksizin istifa eden ilk bakan olmuştur.
2️⃣ 1945-1950 Yılları Arası: Soğuk Savaş Dönemi
- Birleşmiş Milletler'e Katılım:
- Türkiye, 23 Şubat 1945'te Almanya ve Japonya'ya savaş ilan ettiği için San Francisco Konferansı'na kurucu üye olarak katılmıştır.
- 25 Nisan 1945'te toplanan konferansta Birleşmiş Milletler (BM) teşkilatı kurulmuştur.
- San Francisco Konferansı, Türkiye'nin demokrasiye yönelme eğilimini artırmıştır.
- Sovyet Tehdidi ve Batı'ya Yakınlaşma:
- 📚 Potsdam Konferansı: Amerika, İngiltere ve Sovyet Rusya liderlerinin katıldığı bu konferansta, Sovyet Rusya Türkiye'den Kars ve Ardahan'ı, boğazlarda üs verilmesini ve Montrö Antlaşması'nın gözden geçirilmesini talep etmiştir. Türkiye bu istekleri reddetmiştir.
- Sovyet Rusya'nın yayılmacı politikası karşısında ABD ve İngiltere Türkiye'yi desteklemiştir.
- 📚 Truman Doktrini: Amerika Başkanı Truman'ın komünizmin yayılmasını durdurmayı amaçlayan doktrini açıklanmıştır.
- ✅ Türkiye, 12 Temmuz 1947'de Türk-Amerikan Yardım Antlaşması'nı imzalamıştır.
- ✅ 5 Haziran 1947'de açıklanan Marshall Planı kapsamında Türkiye de yardım alacak ülkeler arasında yer almıştır.
- Uluslararası Kuruluşlar:
- ✅ 1949'da kurulan Avrupa Konseyi'ne Türkiye'nin kabulü 27 Temmuz 1949'da onaylanmıştır.
- ⚠️ 4 Nisan 1949'da kurulan NATO (Kuzey Atlantik İttifakı)'ya Türkiye üye olmak istemiş ancak bu dönemde katılamamıştır.
Sonuç: Dönemin Mirası
İsmet İnönü dönemi, Türkiye Cumhuriyeti'nin hem iç hem de dış politikada büyük dönüşümler yaşadığı kritik bir evreyi temsil eder. II. Dünya Savaşı'nın getirdiği zorluklara rağmen ülke, ekonomik ve siyasi istikrarı koruma çabası içinde olmuştur. Özellikle 1945 sonrası, çok partili siyasal hayata geçişle birlikte demokratikleşme yolunda önemli adımlar atılmıştır. Dış politikada ise tarafsızlık ilkesinden, Sovyet tehdidi karşısında Batı bloğuyla yakınlaşmaya doğru bir yönelim gözlenmiştir. Birleşmiş Milletler'e katılım, Truman Doktrini ve Marshall Planı gibi gelişmeler, Türkiye'nin uluslararası arenadaki konumunu yeniden şekillendirmiş ve modern Türkiye'nin Batı dünyasıyla entegrasyon sürecinin temellerini atmıştır. Bu dönem, Türkiye'nin gelecekteki siyasi ve ekonomik yapısını derinden etkileyen kararların alındığı, zorlu ancak dönüştürücü bir süreç olarak tarihe geçmiştir.
