Podit
Bu çalışma materyali, kullanıcı tarafından sağlanan kopyalanmış metin ve ders ses kaydı transkripti kaynaklarından derlenerek hazırlanmıştır.
📚 İsmet İnönü Dönemi (1939-1950): İç ve Dış Politika
Giriş
İsmet İnönü dönemi, Türkiye Cumhuriyeti tarihinde önemli dönüşümlerin yaşandığı, iç ve dış politikada kritik kararların alındığı bir zaman dilimini kapsar. Gazi Mustafa Kemal Atatürk'ün 10 Kasım 1938'de vefat etmesiyle başlayan bu dönem, II. Dünya Savaşı'nın getirdiği ağır yükler, savaş ekonomisi uygulamaları ve çok partili siyasal hayata geçiş çabalarıyla şekillenmiştir. Türkiye, bir yandan savaşın dışında kalmaya çalışırken, diğer yandan uluslararası dengelerdeki değişimlere ayak uydurarak yeni bir dünya düzeninde yerini bulma arayışına girmiştir. Bu dönemde altı farklı hükümet görev yapmıştır: Celal Bayar, Refik Saydam, Şükrü Saracoğlu, Recep Peker, Hasan Saka ve Şemsettin Günaltay hükümetleri.
🇹🇷 Türk İç Politikası (1939-1950)
İsmet İnönü döneminin iç politikası, hükümetlerin icraatları, ekonomik tedbirler ve demokratikleşme adımlarıyla öne çıkmıştır.
1. Hükümetler ve Önemli Gelişmeler
Bu dönemde görev yapan hükümetler ve öne çıkan icraatları şunlardır:
-
Celal Bayar Hükümeti (14 Kasım 1938 - 25 Ocak 1939)
- ✅ Atatürk'ün cenaze töreni hazırlıkları ve İsmet İnönü'nün CHP Genel Başkanlığı'na seçilmesi gibi kritik olaylara odaklanmıştır.
- 💡 Denizbank'ın kurulması bu dönemin önemli bir girişimidir.
- ⚠️ Yolsuzluk davaları hükümeti yıpratan olaylar arasında yer almıştır.
-
Refik Saydam Hükümeti (25 Ocak 1939 - 8 Temmuz 1942)
- ✅ Devlet-parti bütünleşmesine son verme yönünde çabalar olmuştur.
- 📈 II. Dünya Savaşı'nın başlamasıyla birlikte "Savaş Ekonomisi" stratejisi uygulanmıştır.
- 📚 1940 Millî Korunma Kanunu çıkarılmış ve tasarruf bonoları gündeme gelmiştir.
-
Şükrü Saracoğlu Hükümeti (9 Temmuz 1942 - 7 Ağustos 1946)
- ✅ Başlangıçta serbest piyasa uygulamaları denenmiş, ancak fiyat artışları nedeniyle Millî Korunma Kanunu yeniden uygulanmıştır.
- 📚 Millî Savunma Tahvilleri çıkarılmıştır.
- ⚠️ Savaş yıllarında fazla kazanç elde edenlerden bir defaya mahsus olmak üzere Varlık Vergisi Kanunu çıkarılmıştır.
- 📚 Büyük tartışmalara neden olan Çiftçiyi Topraklandırma Kanunu bu dönemde çıkarılmıştır.
- ✅ Çok partili hayata geçiş sürecindeki partileşme eylemlerine sahne olmuştur.
-
Recep Peker Hükümeti (7 Ağustos 1946 - 10 Eylül 1947)
- 📈 Ekonominin liberalleşmesine yönelik adımlar atılmıştır.
- 📚 "7 Eylül Kararları" olarak bilinen ilk devalüasyon bu dönemde yapılmıştır.
- ✅ Türkiye, 11 Mart 1947'de IMF'ye üye olmuştur.
-
Hasan Saka Hükümeti (10 Eylül 1947 - 16 Ocak 1949)
- ✅ İstanbul ve çevresindeki sıkıyönetim kararları kaldırılmıştır.
- ⚠️ 1948 Seçim Kanunu'nda adli teminatın sağlanamaması nedeniyle DP ara seçimlere katılmamıştır.
-
Şemsettin Günaltay Hükümeti (16 Ocak 1949 - 22 Mayıs 1950)
- ✅ İstiklal Mahkemeleri Kanunu 28 Nisan 1949'da yürürlükten kaldırılmıştır.
- 📚 16 Şubat 1950 Yeni Seçim Kanunu ile tek dereceli, genel, eşit, gizli oy, açık tasnif ve adli teminat sağlanmıştır.
- ✅ İlahiyat Fakültesi ve imam hatip okulları açılmış, tekke ve türbelerin kapatılmasına dair kanunda değişiklikler yapılmıştır.
- ✅ İşçilere sendika kurma hakkı tanınmış, cemiyet ve dernek kurulmasına izin verilmiştir.
- ✅ Basın Yayın Kanunu'nda değişiklik yapılarak sansür kaldırılmış ve siyasi partilere propaganda izni verilmiştir.
- 💡 Çiftçiye taksitlerle traktör verilmesi, limanların büyütülmesi, tohumluk dağıtımı gibi ekonomik ve sosyal destekler sağlanmıştır.
- 📚 Gelir Vergisi Kanunu çıkarılmış ve Türk Parası Kıymetini Koruma Kanunu'nda değişiklik yapılmıştır.
2. Çok Partili Hayata Geçiş Süreci
İnönü dönemi, Türkiye'nin tek partili sistemden çok partili sisteme geçişinin temellerinin atıldığı bir dönemdir.
- 1️⃣ Millî Kalkınma Partisi: 7 Temmuz 1945'te Nuri Demirağ tarafından kurulan Türkiye'nin ilk muhalefet partisidir.
- 2️⃣ Demokrat Parti (DP): 7 Ocak 1946'da Celal Bayar genel başkanlığında kurulmuştur.
- 📊 1946 Genel Seçimleri: "Açık oy gizli sayım" esasına göre yapılmış, CHP ve DP meclise giren başlıca partiler olmuştur.
🌍 Türk Dış Politikası (1939-1950)
İsmet İnönü dönemi dış politikası, II. Dünya Savaşı'nın gölgesinde tarafsızlık çabaları ve savaş sonrası değişen dünya dengelerine uyum sağlama gayretleriyle şekillenmiştir.
1. II. Dünya Savaşı Öncesi ve Sırası (1939-1945)
- ✅ 1938 sonlarında komşu ülkelerle saldırmazlık ve dostluk antlaşmaları imzalanmıştır.
- ⚠️ Hatay Sorunu ve İtalya'nın saldırgan tutumu uluslararası destek arayışlarını tetiklemiştir.
- 1️⃣ Türk-İngiliz Ortak Beyannamesi (12 Mayıs 1939): İtalya'nın Arnavutluk'u işgali sonrası yayımlanmıştır.
- ✅ Fransa ile yapılan görüşmelerle Hatay kesin olarak anavatana katılmıştır.
- 2️⃣ Üçlü İttifak Antlaşması (19 Ekim 1939): Türkiye, İngiltere ve Fransa arasında imzalanmış, Türkiye Batı blokunda yer almıştır. Ancak "Sovyet Rusya çekincesi" ek protokolü kabul ettirilmiştir.
- 3️⃣ Türk-Alman Dostluk ve Saldırmazlık Anlaşması (1941): Alman tehdidi karşısında imzalanmıştır.
- ✅ Müttefiklerin baskısıyla Türkiye, 23 Şubat 1945'te Almanya ve Japonya'ya savaş ilan etmiştir.
- 4️⃣ Türk-Sovyet Saldırmazlık Antlaşması (25 Mart 1941): Sovyet tehlikesine karşı imzalanmıştır.
- ⚠️ Boğazlar Sorunu: Alman savaş gemilerinin boğazlardan geçişi Montreux Antlaşması'na aykırı bulunmuş, Müttefik baskısıyla Dışişleri Bakanı Numan Menemencioğlu istifa etmek zorunda kalmıştır.
2. II. Dünya Savaşı Sonrası ve Soğuk Savaş Dönemi (1945-1950)
Savaş sonrası dönem, Türkiye'nin uluslararası arenada yeni bir konumlanma arayışına girdiği bir süreçtir.
- ✅ Birleşmiş Milletler'e Katılım: Türkiye, 23 Şubat 1945'te Almanya ve Japonya'ya savaş ilan etmesi sayesinde, San Francisco Konferansı'na kurucu üye olarak katılmıştır.
- 💡 San Francisco Konferansı: BM teşkilatını kurmak amacıyla toplanmış ve Türkiye'nin demokrasiye yönelme eğilimini artırmıştır.
- ⚠️ Postdam Konferansı: Sovyet Rusya, Türkiye'den Kars ve Ardahan bölgelerinin terk edilmesini, boğazlarda ortak savunma için üs verilmesini ve Montreux Antlaşması'nın gözden geçirilmesini talep etmiştir. Türkiye bu talepleri reddetmiştir.
- ✅ Sovyet yayılmacılığına karşı ABD ve İngiltere'nin Türkiye'yi desteklemesi, uluslararası alanda önemli bir destek sağlamıştır.
- 📚 Truman Doktrini (1947): Soğuk Savaş döneminin başlangıcını işaret eden bu doktrinle komünizmin yayılması durdurulmaya çalışılmıştır.
- ✅ Türk-Amerikan Yardım Antlaşması (12 Temmuz 1947): Truman Doktrini sonrası imzalanmıştır.
- 📈 Marshall Planı (5 Haziran 1947): Türkiye, yardım edilecek ülkeler arasında yer almıştır.
- ✅ Avrupa Konseyi Üyeliği (1949): İnsan hakları, hukuk üstünlüğü ve demokrasiyi güçlendirmek amacıyla kurulan konseye Türkiye kabul edilmiştir.
- ⚠️ NATO: 1949'da kurulan NATO'ya Türkiye üye olmak istemiş, ancak bu dönemde katılamamıştır.
