Birinci Türkiye Büyük Millet Meclisi Dönemi

📚 1. TBMM DÖNEMİ: KURULUŞTAN İSYANLARA KADAR KAPSAMLI ÇALIŞMA REHBERİ

Kaynaklar: Ses Kaydı ve Kopyalanmış Metin

---

Giriş

Bu çalışma materyali, Türk Kurtuluş Savaşı'nın en kritik dönemlerinden biri olan Birinci Türkiye Büyük Millet Meclisi (1. TBMM) dönemini kapsamaktadır. 1. TBMM, hem yeni bir devletin temellerini atmış hem de milli mücadeleyi yöneten merkezi bir güç olarak olağanüstü bir rol üstlenmiştir. Bu dönemde alınan kararlar, çıkarılan kanunlar ve yaşanan olaylar, modern Türkiye Cumhuriyeti'nin oluşumunda belirleyici olmuştur.

---

1. TBMM'nin Kuruluşu ve İlk Kararları

✅ Açılış Tarihi ve Şahsiyetler:

• 1. TBMM, 23 Nisan 1920 tarihinde açılmıştır.
• Açılış konuşmasını, en yaşlı üye sıfatıyla Sinop Milletvekili Şerif Bey yapmıştır.
• 💡 ÖSYM Notu: Günümüzde de meclis açılışlarında en yaşlı üyenin başkanlık etmesi geleneği devam etmektedir.

✅ Kuruluş Nedenleri:

• Son Osmanlı Mebusan Meclisi'nin dağıtılmasıyla oluşan siyasi boşluğu doldurma.
• Milli mücadeleyi tek bir merkezden yönetme ihtiyacı.

24 Nisan Önergesi (1 No'lu Karar) 📜

Mustafa Kemal Paşa tarafından sunulan bu önerge, yeni devletin yönetim biçimini ve temel ilkelerini belirlemiştir:

1. Meclis Başkanı Hükümetin de Başkanıdır: Bu madde, Meclis Hükümeti Sistemi'nin benimsendiğini gösterir.

   • 📚 Meclis Hükümeti Sistemi:
     • Cumhurbaşkanı ve Başbakan yoktur.
     • Meclis Başkanı, hem meclisin hem de hükümetin başkanıdır.
     • Bakanlar, meclis üyeleri arasından tek tek oylanarak seçilir.
     • ⚠️ Önemli: Hükümet kurmak zordur, çünkü her bakanlık için ayrı ayrı oylama yapılır.
     • 1. TBMM döneminde uygulanmıştır (1920-1923).
   • 📚 Kabine Sistemi (Cumhuriyetin İlanı ile Geçildi):
     • Cumhurbaşkanı, Başbakan ve Meclis Başkanı ayrı ayrı bulunur.
     • Hükümet, seçimlerde en çok oy alan partinin liderine Cumhurbaşkanı tarafından kurdurulur.
     • Bakanlar, Başbakan tarafından belirlenir ve güvenoyu alınır.
     • 💡 ÖSYM Notu: Meclis Hükümeti Sistemi'nden Kabine Sistemi'ne geçiş, Cumhuriyetin ilanı ile gerçekleşmiştir. Ali Fethi Okyar hükümetinin istifasıyla yaşanan "Ekim Bunalımı" bu geçişi hızlandırmıştır.

2. Geçici bir hükümet reisi veya padişah vekili atamak doğru değildir: Meclisin sürekli ve bağımsız olacağı vurgulanmıştır.

3. Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin üzerinde hiçbir güç yoktur:

   • Meclis üstünlüğü ve ulusal egemenlik vurgulanmıştır.
   • Padişah ve İstanbul Hükümeti yok sayılmıştır.

4. TBMM yasama ve yürütme yetkisine sahiptir:

   • Bu durum, Güçler Birliği ilkesinin benimsendiğini gösterir.
   • ⚠️ Neden Güçler Birliği? Olağanüstü koşullarda hızlı karar alma ve uygulama ihtiyacından kaynaklanmıştır. Yargı yetkisi de İstiklal Mahkemeleri aracılığıyla kullanılmıştır.

5. Padişah ve hilafet meclisin alacağı karara göre yerini alacaktır: Milli mücadeleye padişah ve hilafet yanlılarını dahil etme amacı taşır.

1. TBMM'nin Temel Özellikleri ✅

• Kurucu Meclis: Yeni bir devlet (Türkiye Devleti) ve anayasa (1921 Teşkilat-ı Esasiye) kurmuştur.
• Ulusçu Meclis: Azınlıklara yer verilmemiştir.
• Güçler Birliği: Yasama, yürütme ve yargı yetkilerini bünyesinde toplamıştır.
• Olağanüstü Yetkilere Sahip: Hızlı ve etkin karar alma ihtiyacı nedeniyle.
• Demokratik Meclis: Üyeleri halk tarafından seçilmiştir, ulusal egemenliğe dayalıdır.
• İhtilalci Meclis: Saltanatı kaldırarak yeni bir düzen kurmuştur.
• Savaşçı Meclis: Kurtuluş Savaşı'nı (İstiklal Harbi) yönetmiştir.
• İnkılapçı Meclis: Yaptığı tek inkılap Saltanatın Kaldırılması'dır (1922).
  • 💡 ÖSYM Notu: 1. TBMM'nin inkılapçı olup olmadığı tartışılsa da, ÖSYM tek bir inkılap yapmış olsa dahi inkılapçı kabul etmektedir. Asıl inkılapları 2. TBMM yapmıştır.

1. TBMM İçindeki Gruplar 🤝

Siyasi partiler yerine birlik ve beraberliği sağlamak amacıyla gruplar oluşturulmuştur:

• Yeşil Ordu: Çerkez Etem yanlılarının grubudur. (Kuvay-i Seyyare ile karıştırmayın, o askeri birliktir.)
• Müdafaa-i Hukuk Grubu: Mustafa Kemal Atatürk'ü destekleyen gruptur.
• Tesanüt Grubu: Eski İttihatçıların oluşturduğu gruptur.
• Halk Zümresi: SSCB yanlısı, sosyalizmi savunan gruptur.
• Islahatçılar: Osmanlı'yı yıkmadan ıslahatlarla devam ettirmeyi savunanlardır.
• İstiklal Grubu: Atatürk'ü destekleyen gençlerin oluşturduğu gruptur.
• ⚠️ ÖSYM Notu: Son Osmanlı Mebusan Meclisi'ndeki Felah-ı Vatan Grubu ile karıştırılmamalıdır. Felah-ı Vatan, 1. TBMM'de yer almamıştır.

---

1. TBMM Dönemi Kanunları ve Hükümet Yapısı

1. TBMM, Kurtuluş Savaşı'nın ihtiyaçlarını karşılamak ve yeni devletin hukuksal altyapısını oluşturmak için birçok önemli kanun çıkarmıştır:

Önemli Kanunlar ⚖️

• Ağnam Vergisinin Arttırılması Kanunu: 1. TBMM'nin çıkardığı ilk kanundur. Kurtuluş Savaşı giderlerini karşılamak amacıyla küçükbaş hayvan vergisi 4 katına çıkarılmıştır.
• 1921 Teşkilat-ı Esasiye Kanunu: Yeni Türk Devleti'nin ilk anayasasıdır. 1. İnönü Savaşı'ndan sonra kabul edilmiştir.
• İstiklal Marşı'nın Kabulü Kanunu: Yine 1. İnönü Savaşı'ndan sonra kabul edilmiştir.
• Hıyanet-i Vataniye Kanunu: Milli mücadeleye karşı çıkanları ve vatana ihanet edenleri yargılamak için çıkarılmıştır. Damat Ferit Paşa, bu kanunla gıyaben yargılanan ilk kişidir.
• Firariler Kanunu: Asker kaçaklarını engellemek ve yargılamak amacıyla çıkarılmıştır.
• İstiklal Mahkemeleri Kanunu: Hıyanet-i Vataniye ve Firariler Kanunlarını uygulamak, hızlı yargılama yapmak için kurulmuştur. Üyeleri TBMM içerisinden seçilmiştir.
  • 💡 ÖSYM Notu: İstiklal Mahkemeleri'nin görev yaptığı son olay İzmir Suikastı'dır. Menemen Olayı'nda Harp Divanı (ordu mahkemesi) görev yapmıştır.
• Düzenli Ordu Kanunu: Kuvay-i Milliye'nin yetersiz kalması üzerine düzenli askeri birliklerin kurulmasını sağlamıştır.
• Başkomutanlık Kanunu: Eskişehir-Kütahya Savaşları sonrası, Sakarya Meydan Muharebesi öncesinde Mustafa Kemal Paşa'ya olağanüstü yetkiler verilerek askerlik mesleğine geri dönmesini sağlamıştır.
• Nisab-ı Müzakere Kanunu: Meclisin çalışma prensiplerini ve iç tüzüğünü belirleyen kanundur ("müzakere" kelimesinden hatırlayın).
• Meyni İsrafat Kanunu: Milli mücadele dönemindeki kıtlıkta israfı önlemeye yönelik çıkarılmıştır ("israfat" kelimesinden hatırlayın).
• Meyni Müskirat Kanunu: İçki ve tütünün yasaklandığı kanundur ("müskirat" kelimesinden hatırlayın).
  • ⚠️ ÖNEMLİ UYARI (ÖSYM Odaklı): Tekalif-i Milliye Emirleri, 1. TBMM döneminde (Eskişehir-Kütahya Savaşları sonrası) çıkarılmış olmasına rağmen, TBMM tarafından değil, Başkomutan Mustafa Kemal Paşa tarafından çıkarılmıştır. Bu, sıkça karıştırılan bir sınav bilgisidir!

İlk İcra Vekilleri Heyeti (Hükümet) 🇹🇷

1. TBMM'nin ilk hükümeti olan İcra Vekilleri Heyeti'nde görev alan bazı önemli isimler:

• Meclis Başkanı: Mustafa Kemal Atatürk
• Hariciye (Dışişleri) Vekili: Bekir Sami Bey (Londra Konferansı'nda yetkisiz anlaşmalar yaptığı için görevden alınmış, yerine Yusuf Kemal Tengirşenk gelmiştir.)
• Dahiliye (İçişleri) Vekili: Cami Baykurt Bey
• Sıhhiye (Sağlık) Vekili: Dr. Adnan Adıvar
• Genelkurmay Vekili: İsmet İnönü
• Milli Savunma Vekili: Fevzi Çakmak (Çakmak Hattı'ndan hatırlayın)
• Maarif (Milli Eğitim) Vekili: Dr. Rıza Nur

---

İsyanlar, Sevr Anlaşması ve Bilecik Görüşmeleri

1. TBMM, kuruluşundan itibaren iç ve dış tehditlerle mücadele etmek zorunda kalmıştır.

1. TBMM'ye Karşı Çıkan İsyanlar ⚔️

İsyanlar, çıkış nedenlerine göre üç ana kategoriye ayrılır:

1. Doğrudan İstanbul Hükümeti Tarafından Çıkarılan İsyanlar:

   • Nedenleri: Kuvay-i Milliye'yi boğazlardan uzaklaştırmak, Şeyhülislam Dürrizade Abdullah Efendi'nin milli mücadeleyi haram ilan eden fetvası.
   • İsyanlar:
     • Ahmet Anzavur İsyanı (Kuvay-i Muhammediye): Balıkesir ve çevresinde çıkmış, Çerkez Etem tarafından bastırılmıştır.
     • Kuvay-i İnzibatiye İsyanı (Hilafet Ordusu): Adapazarı-İzmit civarında Damat Ferit Paşa tarafından çıkarılmıştır.
   • 💡 ÖSYM Notu: Dürrizade Abdullah'ın fetvası, ÖABT'de çıkmış bir sorudur.

2. Eski Kuvay-i Milliyecilerin Çıkardığı İsyanlar:

   • Nedenleri: Düzenli orduya katılmak istememeleri, otorite tanımama.
   • İsyanlar:
     • Çerkez Etem İsyanı: 1. İnönü Savaşı sırasında çıkmış, Düzenli Ordu tarafından bastırılmıştır.
     • Demirci Mehmet Efe İsyanı: Isparta ve civarında çıkmış, Refet Bele tarafından bastırılmıştır.
   • ⚠️ ÖNEMLİ UYARI (ÖSYM Odaklı): 1. İnönü Savaşı sırasında çıkan isyanın Çerkez Etem İsyanı olduğu sınavda sorulmuştur.

3. Azınlıkların Çıkardığı İsyanlar:

   • Nedenleri: Kendi devletlerini kurma amacı.
   • İsyanlar:
     • Rum İsyanları: Sakallı Nurettin Paşa tarafından bastırılmıştır.
     • Ermeni İsyanları: Kazım Karabekir Paşa tarafından bastırılmıştır.

4. İstanbul Hükümeti ve İtilaf Devletlerinin Ortaklaşa Çıkardığı İsyanlar:

   • Nedenleri: TBMM ve milli mücadeleye son vermek, Dürrizade Abdullah'ın fetvası, güçlü ailelerin çıkarlarını koruma isteği.
   • İsyanlar (Yerleri Önemlidir):
     • Bolu, Hendek, Düzce, Adapazarı İsyanları
     • Çopur Musa İsyanı: Afyon
     • Milli Aşireti İsyanı: Urfa
     • Çapanoğlu İsyanı: Yozgat
     • Koçgiri İsyanı: Erzincan ve çevresi (2. İnönü Savaşı sırasında çıkmıştır.)
     • Ali Batı İsyanı: Mardin (Adı "Batı" olsa da Doğu'da çıkmıştır.)
     • Cemil Çeto İsyanı: Batman
     • Şeyh Eşref İsyanı: Bayburt
     • Zile İsyanı: Tokat (Jül Sezar'ın "Geldim, Gördüm, Yendim" sözüyle anılır.)
     • Delibaş Mehmet İsyanı: Konya
     • Postacı Nazım Ayaklanması: Yozgat

İsyanlara Karşı Alınan Önlemler 🛡️

• Karşı Fetva: Şeyhülislam Dürrizade Abdullah'ın fetvasına karşılık, Rıfat Börekçi liderliğinde karşı fetva yayımlanmıştır.
• Hıyanet-i Vataniye Kanunu ve Firariler Kanunu çıkarılmıştır.
• İstiklal Mahkemeleri kurulmuştur.
• Hakimiyet-i Milliye Gazetesi: Ankara'da çıkarılan, TBMM'nin yarı resmi yayın organıdır. Halkı bilinçlendirmek amacıyla kurulmuştur. İstiklal Marşı'nın yayımlandığı ilk gazetedir. (İleride "Ulus" adını almıştır.)
• Anadolu Ajansı: Mustafa Kemal'in ricası üzerine Halide Edip Adıvar ve Yunus Nadi tarafından kurulmuştur. Halkı doğru bilgilendirme amacı taşır.
• İrşat Heyetleri: Halkta milli bilinç uyandırmak ve işgallere karşı direnişi teşvik etmek amacıyla kurulmuştur.
  • 💡 ÖSYM Notu: İstanbul Hükümeti'nin kurduğu, işgallere karşı tepkiyi azaltmayı hedefleyen Nasihat Heyetleri ile karıştırılmamalıdır. İrşat Heyetleri milli mücadele yanlısıdır, Nasihat Heyetleri ise işgal yanlısıdır.
• İstanbul Hükümeti ile tüm ilişkiler kesilmiştir.

---

Sevr Barışı Anlaşması (10 Ağustos 1920) 📝

1. Şartların Belirlenmesi: Paris Barış Konferansı'nda değil, Sanremo Konferansı'nda belirlenmiştir.
2. Hukuki Geçersizlik: Osmanlı Anayasası (Kanun-i Esasi) gereği, uluslararası bir anlaşmanın yürürlüğe girmesi için Mebusan Meclisi'nin onayı şarttır. Ancak Sevr, Mebusan Meclisi dağıtıldığı için onaydan geçememiş, Saltanat Şurası tarafından onaylanmıştır. Bu nedenle hukuken geçersiz, yani ölü doğmuş bir antlaşmadır.
   • 💡 ÖSYM Notu: Sevr'in hukuken geçersiz olmasının nedeni, Mebusan Meclisi'nin onayından geçmemiş olmasıdır, TBMM'nin değil.
3. Onay Süreci:
   • Tevfik Paşa: Dönemin hükümet başkanı olarak Sevr'i imzalamayı reddetmiş ve istifa etmiştir.
   • İmzalayanlar: Hadi Paşa, Rıza Tevfik ve Reşat Halis ("Hadi Rıza Reşat" kodlamasıyla hatırlanabilir) Fransa'nın Sevr kasabasında anlaşmayı imzalamışlardır.
   • Saltanat Şurası: Anlaşmayı onaylayan tek kişi Topçu Feriki Rıza Paşa olmuştur.
4. Temel Maddeleri (Osmanlı'yı yok etme amacı):
   • Toprak Paylaşımı: Doğu Trakya ve Batı Anadolu Yunanistan'a; Ege Adaları Yunanistan'a; Rodos, 12 Ada, Aydın ve Muğla İtalya'ya; Mardin, Urfa, Antep ve Suriye Fransa'ya; Irak, Musul, Arabistan İngiltere'ye verilecektir. Anadolu'nun doğusunda Ermenistan ve Kürdistan devletleri kurulacaktır.
   • Boğazlar: Uluslararası bir komisyon tarafından yönetilecek ve tüm gemilere açık olacak, komisyonda Türk üye bulunmayacaktır.
   • Başkent: İstanbul başkent olarak kalacak, ancak Türkler anlaşma şartlarına uymazsa ellerinden alınacaktır (işgallere karşı tepkiyi azaltma amacı).
   • Askeri Kısıtlamalar: Osmanlı ordusu 50.700 kişiyle sınırlanacak, ağır silah bulunduramayacaktır (işgallere karşı koymayı engelleme).
   • Ekonomik Kısıtlamalar: Osmanlı Devleti savaş tazminatı ödeyecek, kapitülasyonlardan tüm devletler yararlanacaktır (Osmanlı'yı sömürge haline getirme).
5. Önemi: Osmanlı Devleti'nin imzaladığı son antlaşmadır.
   • 💡 ÖSYM Notu: Sevr'i bilmeden Lozan'ı eleştirmek, anlaşmanın gerçekliğini ve Kurtuluş Savaşı'nın önemini göz ardı etmektir.

Bilecik Görüşmeleri (5 Aralık 1920) 🤝

• Taraflar:
  • İstanbul Hükümeti: Tevfik Paşa hükümeti adına Salih Paşa ve Ahmet İzzet Paşa.
  • TBMM: Mustafa Kemal Atatürk.
• Önemi: İstanbul Hükümeti, Türkiye Büyük Millet Meclisi'ni resmen tanımıştır.
  • ⚠️ ÖNEMLİ UYARI (ÖSYM Odaklı): Amasya Görüşmeleri (Ekim 1919) ile İstanbul Hükümeti Temsil Heyeti'ni resmen tanımıştır. Bilecik Görüşmeleri ile ise İstanbul Hükümeti TBMM'yi resmen tanımıştır. Bu iki olayı karıştırmamak sınav başarısı için kritiktir.

---

Sonuç

1. TBMM dönemi, Türk milletinin bağımsızlık ve egemenlik mücadelesinin en yoğun yaşandığı, yeni bir devletin temellerinin atıldığı ve ulusal iradenin tecelli ettiği tarihi bir süreçtir. Bu dönemde alınan kararlar ve gösterilen direniş, Türkiye Cumhuriyeti'nin kuruluş felsefesini oluşturmuştur.