Bu çalışma materyali, kullanıcı tarafından sağlanan metin kaynakları (kopyalanmış metin ve sesli ders deşifresi) birleştirilerek hazırlanmıştır.

---

AK Parti Döneminde Türkiye: İç ve Dış Politika Gelişmeleri (2002-2018)

Giriş

Adalet ve Kalkınma Partisi (AK Parti), 14 Ağustos 2001 tarihinde Recep Tayyip Erdoğan liderliğinde kurulan, demokrat ve muhafazakâr siyaset geleneğinin bir devamı niteliğindeki siyasi bir partidir. 3 Kasım 2002 genel seçimlerinde oyların %34.2'sini alarak tek başına iktidara gelmiş ve Türkiye siyasetinde önemli bir dönemin başlangıcını teşkil etmiştir. Bu dönem, hem iç politikada yaşanan köklü değişimler hem de dış politikada izlenen yeni stratejilerle Türkiye'nin uluslararası konumunu yeniden şekillendirmiştir. Bu çalışma materyali, AK Parti'nin 2002-2018 yılları arasındaki iç ve dış politika gelişmelerini detaylı bir şekilde incelemektedir.

AK Parti Dönemi İç Politika Gelişmeleri (2002-2018)

1️⃣ İlk İktidar ve Erken Dönem Gelişmeleri (2002-2004)

AK Parti'nin iktidara gelmesinin ardından, Recep Tayyip Erdoğan'ın milletvekili olmaması nedeniyle ilk hükümet 18 Kasım 2002'de Abdullah Gül tarafından kurulmuştur.

• 1 Mart Tezkeresi: 2003 yılında TBMM'ye sunulan ve Irak Savaşı'nda ABD askerlerinin Türkiye topraklarını kullanmasını öngören tezkere, 250 ret, 264 kabul ve 19 çekimser oyla reddedilmiştir. Bu durum, Türk-Amerikan ilişkilerinde bir çatlak yaratmış ve iç politikada tartışmalara yol açmıştır. ⚠️
• Erdoğan'ın Başbakanlığı: CHP lideri Deniz Baykal'ın desteğiyle yapılan Anayasa değişikliği sonrası, Recep Tayyip Erdoğan 9 Mart 2003'te Siirt'ten milletvekili seçilmiş ve 14 Mart 2003'te yeni hükümeti kurarak Başbakan olmuştur.
• Yerel Seçim Başarısı: AK Parti, yolsuzlukla mücadele, AB uyum reformları ve ekonomideki yapısal gelişmelerin etkisiyle 28 Mart 2004 Mahalli İdareler Genel Seçimlerinde büyük bir başarı elde etmiştir. ✅

2️⃣ Cumhurbaşkanlığı Seçimi Krizi ve Anayasal Değişiklikler (2007)

2007 yılında görev süresi dolacak olan cumhurbaşkanının seçimi, Türkiye'de laik-anti-laik tartışmalarını ve siyasi krizleri beraberinde getirmiştir.

• "367 Yorumu" ve e-Muhtıra: AK Parti'nin Abdullah Gül'ü cumhurbaşkanı adayı göstermesi üzerine, Anayasa Mahkemesi'nin toplantı yeter sayısının 367 olması gerektiği yorumu ("367 yorumu") ve Genelkurmay Başkanlığı'nın 27 Nisan 2007'de yayımladığı "e-Muhtıra", siyasi gerilimi tırmandırmıştır. ⚠️
• Erken Genel Seçim ve Cumhurbaşkanlığı: Anayasa Mahkemesi'nin birinci tur oylamasını iptal etmesi üzerine, 22 Temmuz 2007'de erken genel seçimlere gidilmiştir. AK Parti oyların %46.5'ini alarak halk desteğini pekiştirmiş, Abdullah Gül 11. Cumhurbaşkanı seçilmiştir. ✅
• Anayasa Referandumu: 21 Ekim 2007'de yapılan referandumla, cumhurbaşkanının halk tarafından seçilmesi kabul edilmiştir (%68.95 "Evet"). 📚

3️⃣ Reformlar ve Siyasi Gerilimler (2008-2010)

Bu dönemde önemli reformlar yapılırken, siyasi gerilimler de devam etmiştir.

• Başörtüsü Serbestisi: MHP'nin de desteğiyle Anayasa'da yapılan değişikliklerle üniversitelerde başörtüsü serbestisi 9 Şubat 2008'de kabul edilmiştir.
• AK Parti Kapatma Davası: 14 Mart 2008'de AK Parti'ye kapatma davası açılmış, ancak Anayasa Mahkemesi partiyi kapatmamış, hazine yardımlarının yarısının kesilmesine karar vermiştir.
• Demokratikleşme Adımları: Hükümet, azınlık vakıfları, Türk Ceza Hukuku'nun demokratikleştirilmesi, devlet televizyonlarında Kürtçe yayınların başlatılması ve Alevi çalıştayları gibi konularda düzenlemeler yapmıştır.
• 2010 Anayasa Referandumu: 7 Mayıs 2010'da TBMM'de kabul edilen yeni Anayasa değişiklik paketi, 12 Eylül 2010'da referanduma sunulmuş ve %57.88 "Evet" oyuyla kabul edilmiştir. Bu süreçte "Oslo görüşmeleri" ve "çözüm süreci" gibi gelişmeler etkili olmuştur.
• Askeri Müdahale Tartışmaları: "Ergenekon" ve "Balyoz" davaları, sivil-asker ilişkileri kapsamında bu dönemin önemli gündem maddeleri olmuştur.

4️⃣ Siyasi Krizler ve FETÖ ile Mücadele (2011-2014)

AK Parti'nin üçüncü dönemi, çeşitli siyasi krizler ve "devlet içinde devlet" yapılanması olarak görülen Fethullahçı Terör Örgütü (FETÖ/PDY) ile mücadele ile geçmiştir.

• 2011 Genel Seçimleri: AK Parti, %49.8 oy oranıyla 327 milletvekilliği kazanarak üçüncü dönemine başlamıştır.
• Siyasi Krizler: Gezi Parkı eylemleri, PKK terörü sorunu, Çözüm süreci, KCK operasyonları, 7 Şubat MİT kumpası ve 17-25 Aralık operasyonları gibi olaylar siyasi krizlere yol açmıştır. ⚠️
• FETÖ ile Mücadele: Ergenekon davasının sonuçlanması ve tutukluların tahliyesinin ardından, devlet içindeki FETÖ/PDY mensubu polis ve yargı üyelerinin tasfiyesine girişilmiştir.
• 2014 Yerel Seçimleri: 30 Mart 2014 Mahalli İdareler Genel Seçimlerinde AK Parti, %43.1 oy alarak gücünü korumuştur.

5️⃣ Cumhurbaşkanlığı Seçimi ve Koalisyon Arayışları (2014-2015)

Türkiye tarihinde ilk kez cumhurbaşkanının halkoyuyla seçildiği bu dönem, koalisyon arayışları ve terör saldırılarıyla da öne çıkmıştır.

• Halk Tarafından Seçilen İlk Cumhurbaşkanı: 10 Ağustos 2014'te yapılan seçimlerde Recep Tayyip Erdoğan, %51.7 oy alarak Türkiye Cumhuriyeti'nin halk tarafından seçilen ilk Cumhurbaşkanı olmuştur. ✅
• Ahmet Davutoğlu Dönemi: Erdoğan'ın Cumhurbaşkanı seçilmesinin ardından Ahmet Davutoğlu, 27 Ağustos 2014'te AK Parti Genel Başkanlığına ve Başbakanlığa seçilmiştir. Bu dönemde "Paralel yapı ile mücadele, çözüm süreci ve yeni anayasa" öncelikli konular olarak belirlenmiştir.
• 6-7 Ekim Olayları: Terör örgütü PKK ve şehir yapılanması KCK yandaşları tarafından Doğu ve Güneydoğu Anadolu bölgelerinde şiddet eylemleri yaşanmış, 35 kişi hayatını kaybetmiştir.
• 7 Haziran ve 1 Kasım Seçimleri: 7 Haziran 2015 seçimlerinde AK Parti ilk kez tek başına hükümet kurma çoğunluğunu kaybetmiş, koalisyon görüşmeleri başarısız olunca 1 Kasım 2015'te erken seçimlere gidilmiştir. Bu süreçte Türkiye, DEAŞ ve PKK terör saldırılarıyla karşı karşıya kalmıştır. 1 Kasım 2015 seçimlerinde AK Parti oylarını %49.5'e yükselterek yeniden tek başına iktidara gelmiştir.

6️⃣ 15 Temmuz Darbe Girişimi ve Sistem Değişikliği (2016-2018)

Bu dönem, Türkiye siyasi tarihinin en kritik olaylarından biri olan 15 Temmuz Darbe Girişimi ve sonrasında yaşanan köklü sistem değişikliği ile damga vurmuştur.

• Binali Yıldırım Dönemi: Cumhurbaşkanı ile yaşanan anlaşmazlıklar sonucunda Ahmet Davutoğlu istifa etmiş, yerine Binali Yıldırım Başbakan olmuştur.
• 15 Temmuz Darbe Girişimi: 15 Temmuz 2016'da FETÖ/PDY mensubu askerler tarafından gerçekleştirilen darbe girişimi, Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan ve Başbakan Binali Yıldırım'ın direnişçi tavrı ve Türk milletinin desteğiyle başarısız olmuştur. Bu hain girişimde 251 kişi şehit olmuş, 2 bin 194 kişi gazi olmuştur. 🇹🇷
• Olağanüstü Hal (OHAL) ve Yapısal Değişiklikler: Darbe girişiminin ardından 21 Temmuz 2016'da üç ay süreyle OHAL ilan edilmiş ve demokrasi dışı girişimleri engellemek amacıyla yapısal değişikliklere gidilmiştir.
• Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemi'ne Geçiş: Türkiye'de parlamenter sistemden "Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemi"ne geçiş, bu dönemin en önemli gelişmesidir.
  • Yenikapı Ruhu ve Cumhur İttifakı: Ağustos 2016'daki "Demokrasi ve Şehitler Mitingi"nin ardından "Yenikapı Ruhu" çerçevesinde AK Parti ve MHP arasında siyasi yakınlaşma başlamış, bu yakınlaşma "Cumhur İttifakı" adını almıştır.
  • 2017 Anayasa Referandumu: AK Parti ve MHP'nin hazırladığı 18 maddelik Anayasa değişikliği teklifi, 16 Nisan 2017'de referanduma sunulmuş ve %51.2 "Evet" oyuyla kabul edilmiştir. Bu değişiklik, Cumhurbaşkanının partili olabilmesine imkan tanımış, Recep Tayyip Erdoğan 21 Mayıs 2017'de yeniden AK Parti Genel Başkanı seçilmiştir.
• 2018 Genel Seçimleri: 24 Haziran 2018'de yapılan ilk Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemi seçimlerinde Recep Tayyip Erdoğan, ilk turda %52.6 oy alarak yeniden Cumhurbaşkanı seçilmiştir. Bu seçim sonuçlarıyla Türkiye'de parlamenter sistem sona ermiş, yürütme gücünün cumhurbaşkanında olduğu yeni sisteme geçilmiştir. Cumhur İttifakı, milletvekilliği seçimlerinde de önemli bir başarı elde etmiştir.

AK Parti Dönemi Dış Politika Gelişmeleri (2002-2018)

💡 Temel Dış Politika İlkeleri

AK Parti'nin dış politikasında vurguladığı temel ilkeler şunlardır:

• Komşularla Sıfır Sorun: Komşu ülkelerle sorunlu ilişkilerin ortadan kaldırılması veya en aza indirilmesi hedeflenmiştir.
• Çok Boyutlu Proaktif Dış Politika: Bölgesel ve küresel gelişmelere aktif katılım ve farklı aktörlerle ilişkilerin geliştirilmesi.
• Yumuşak Güç: Kültürel, ekonomik ve diplomatik araçlarla etki alanını genişletme.

🌍 Avrupa Birliği (AB) İlişkileri

AK Parti, iktidarının ilk yıllarında AB üyeliğine büyük önem vermiştir.

• Müzakere Süreci: 2002 Kopenhag Zirvesi sonrası Türkiye'nin Kopenhag siyasi kriterlerini karşılaması şartıyla müzakerelerin başlatılabileceği kararlaştırılmış, 3 Ekim 2005'te müzakereler başlamıştır.
• Tıkanma Nedenleri: AB'nin 2004'te "imtiyazlı ortaklık" önermesi, Kıbrıs sorunu, Avrupa'da yükselen İslamofobi ve Türk düşmanlığı, Türkiye'nin AB'ye olan ilgisini azaltmıştır.
• Mülteci Krizi ve Vize Serbestisi: Suriye'deki iç savaş nedeniyle ortaya çıkan mülteci krizi, AB için Türkiye'yi kilit ülke konumuna getirmiştir. 2013 Geri Kabul Anlaşması ve 2016 Ortak Eylem Planı ile ilişkiler canlanmaya çalışılsa da, AB'nin vize serbestisi konusunda Türkiye'ye karşı siyasi koz kullanması gerilime neden olmuştur.
• 15 Temmuz Sonrası Tepkiler: 15 Temmuz Darbe Girişimi'ne AB'nin gecikmeli tepkisi ve bazı üye ülkelerin (Yunanistan, Almanya) FETÖ/PDY, PKK, DHKP-C gibi terör örgütlerine destek vermesi ilişkileri olumsuz etkilemiştir.

🇺🇸 Amerika Birleşik Devletleri (ABD) İlişkileri

Türk-Amerikan ilişkileri, AK Parti döneminde inişli çıkışlı bir seyir izlemiştir.

• 1 Mart Tezkeresi ve "Çuval Olayı": 1 Mart Tezkeresi'nin reddi ve 2003'teki "çuval olayı" (Türk askerlerinin başına çuval geçirilmesi), stratejik ortaklıkta çatlaklar oluşturmuş ve Türk kamuoyunda anti-Amerikancılığı artırmıştır.
• İyileşme ve Gerilimler: 2007'de PKK'ya karşı istihbarat paylaşımı ve Başkan Obama'nın 2009'daki "model ortak" tanımlamasıyla ilişkilerde iyileşme yaşanmıştır. Ancak Türkiye'nin İran yaptırımlarına karşı çıkması ve Mısır'daki darbe karşıtı tutumu ilişkileri olumsuz etkilemiştir.
• Suriye ve Güven Krizi: Suriye iç savaşında ABD'nin YPG/PYD'ye (PKK'nın Suriye uzantısı) desteği ve 15 Temmuz Darbe Girişimi sonrası FETÖ/PDY elebaşının iade edilmemesi, iki ülke arasında ciddi bir "güven krizi" yaratmıştır.
• Fırat Kalkanı ve Rahip Brunson Krizi: ABD'nin Fırat Kalkanı Operasyonu'ndan kaygı duyması, Türkiye'yi terör örgütleriyle eşitleme çabaları ve Rahip Andrew Craig Brunson krizi ilişkilerdeki fay hattını derinleştirmiştir.
• S-400 Krizi: Türkiye'nin Rusya'dan S-400 füze savunma sistemi satın alması, ABD'nin sert tepkilerine, yaptırım tehditlerine ve Türkiye'nin F-35 programından çıkarılmasına yol açmıştır. ⚠️

🇷🇺 Rusya Federasyonu İlişkileri

1 Mart Tezkeresi sonrası Türk-Amerikan ilişkileri zayıflarken, Türk-Rus ilişkileri gelişmeye başlamıştır.

• Ekonomik ve Ticari Gelişmeler: Özellikle ekonomik ve ticari alanda ilişkiler hızla gelişmiş, Rusya Türkiye'nin en fazla ticaret gerçekleştirdiği ikinci ülke konumuna yükselmiştir.
• Gerilim ve Krizler: Abhazya, Güney Osetya ve Kosova sorunları ile Suriye iç savaşındaki çıkar ayrışmaları (Türkiye Esad karşıtı, Rusya Esad destekçisi) gerilime yol açmıştır. 24 Kasım 2015'te Türk hava sahasını ihlal eden Rus uçağının düşürülmesi büyük bir krize neden olmuştur. ⚠️
• 15 Temmuz Sonrası Yakınlaşma: 15 Temmuz Darbe Girişimi sonrası Rusya'nın Türkiye'ye desteği ve Cumhurbaşkanı Erdoğan'ın mektubuyla ilişkiler yeniden düzelmiştir. Rusya'nın Ankara Büyükelçisi Andrey Karlov'un 2016'daki suikastı dahi Türk-Rus yakınlaşmasını engellememiş, aksine güçlendirmiştir.
• Suriye'de İşbirliği: Bu süreçte Rusya ve Türkiye'nin Suriye politikalarına İran da eklenmiş, 20 Aralık 2016'da Moskova'da "Suriye'nin egemenliğine, bağımsızlığına ve toprak bütünlüğüne" saygı duyulduğuna dair bildirge imzalanmıştır.

☪️ Orta Doğu Politikası

AK Parti'nin Orta Doğu politikası, bölgede barış, istikrar, refah artışı ve ekonomik kalkınmayı hedeflemiştir.

• "Komşularla Sıfır Problem, Sınırsız Ticaret": Bu anlayışla bölgeye yönelik aktif bir dış politika izlenmiş, Türkiye bölge ülkelerine "model" olmaya çalışmıştır.
• Suriye: Türkiye'nin Suriye politikası, PKK'nın PYD, YPG gibi uzantıları ve DAEŞ terör örgütü tarafından belirlenmiştir. Türkiye, bu terör örgütlerini bölgeden uzaklaştırmak ve sınır güvenliğini sağlamak amacıyla çeşitli harekâtlar düzenlemiştir.
• Irak: Irak'ın toprak bütünlüğünün korunması ve terör örgütlerinden temizlenmesi politikası takip edilmiş, Şii ve Sünni Araplar, Türkmenler, Kürt gruplarla ilişkiler güçlü tutulmaya çalışılmıştır. 2017'de "Yüksek Düzeyli Stratejik İşbirliği Konseyi" kurulmuştur.
• İran: ABD'nin yaptırım kararları karşısında denge politikası uygulanmış, nükleer krizde arabuluculuk girişimleri olmuş ve 2014'te "Yüksek Düzeyli İşbirliği Konseyi" mekanizması kurulmuştur.

🇧🇦 Balkanlar Politikası

AK Parti dönemindeki Balkan politikası, "bölgesel sahiplenme" ve "kapsayıcılık" ilkeleri gözetilerek şekillendirilmiştir.

• Dört Ana Eksen: Üst düzeyli siyasi diyalog, herkes için güvenlik, azami ekonomik entegrasyon ve bölgedeki çok etnikli, kültürlü, dinli toplumsal yapıların korunması.
• Yumuşak Güç: Türkiye, Balkanlarda dış politika hedeflerini gerçekleştirmek için "yumuşak güç" ilkesini ve unsurlarını etkin bir şekilde kullanmıştır.

🇹🇷 Türk Cumhuriyetleri ile İlişkiler

AK Parti döneminde Türk Cumhuriyetleri ile ilişkilerde önemli gelişmeler yaşanmıştır.

• Azerbaycan: "Tek Millet, İki Devlet" anlayışı temelinde stratejik ortaklık devam etmiştir. Türkiye'nin Ermenistan ile yakınlaşma girişimleri kısa süreli bir kırılmaya yol açsa da, 2010'da Stratejik İşbirliği Antlaşması imzalanmıştır. Azerbaycan, 15 Temmuz Darbe Girişimi sonrası Türkiye'ye ilk destek veren ülkelerden olmuştur.
• Özbekistan: Başbakan Erdoğan'ın 2003 ve 2014 ziyaretleriyle bozuk ilişkiler onarılmış ve normalleşme süreci başlamıştır. Özbekistan, FETÖ/PDY yapılanmasını Rusya'dan sonra ilk fark eden ülke olmuş ve 15 Temmuz Darbe Girişimi'ne karşı Türkiye'ye destek vermiştir.
• Kazakistan: İyi ilişkiler bozulmadan devam ettirilmiş, Kazakistan 15 Temmuz Darbe Girişimi'ni kınayarak AK Parti Hükümeti'ne destek vermiştir.
• Kırgızistan: Ankara-Bişkek ilişkileri üst düzeyde seyretmiş, 2011'de "stratejik ortaklık" düzeyine yükselmiştir. 15 Temmuz sonrası kısa süreli bir gerilim yaşansa da, 2017'de ilişkiler yeniden rayına oturmuştur.
• Türkmenistan: "Bir Millet, İki Devlet" temelinde dengeli, karşılıklı saygı ve işbirliğine dayalı ilişkiler sürdürülmüştür.

🇨🇾 Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti (KKTC) Politikası

AK Parti'nin iktidara gelmesinin ardından KKTC politikasında köklü değişiklikler yaşanmıştır.

• "Çözümsüzlük Çözüm Değildir": Önceki hükümetlerin "Çözümsüzlük çözümdür" ilkesinin aksine, AK Parti "Çözümsüzlük çözüm değildir" ilkesinden hareket etmiş ve Annan Planı'nı desteklemiştir. Referandumda KKTC "Evet" derken, Rumlar "Hayır" demiştir.
• GKRY'nin AB Üyeliği: Güney Kıbrıs Rum Yönetimi'nin (GKRY) "Kıbrıs Cumhuriyeti" adı altında Türkleri yok sayarak AB'ye tam üye yapılması, KKTC ve Türkiye aleyhine bir durum yaratmıştır. Türkiye'nin tam üyeliği GKRY tarafından veto edilmiştir.
• Değişen Yaklaşım: 2010'da Derviş Eroğlu'nun Cumhurbaşkanı seçilmesi, AK Parti'nin AB'den uzaklaşması ve Doğu Akdeniz'deki güvenlik kaygıları, Türkiye'nin Kıbrıs politikasını etkilemiştir.
• Mustafa Akıncı Dönemi: 2015'te Mustafa Akıncı'nın KKTC Cumhurbaşkanı seçilmesiyle Türkiye ile ilişkilerde gerilim yaşanmış, Akıncı'nın "anavatan-yavru vatan" ilişkisinin bitmesini istemesi tepkilere neden olmuştur. Bu dönemde KKTC ile ilişkiler Başbakan Ersin Tatar üzerinden yürütülmüştür.

Sonuç

AK Parti'nin 2002-2018 yılları arasındaki iktidarı, Türkiye'nin iç ve dış politikasında köklü dönüşümlere sahne olmuştur. İç politikada siyasi krizler, anayasal reformlar, askeri-sivil ilişkilerin yeniden düzenlenmesi ve terörle mücadele gibi önemli gelişmeler yaşanmıştır. Dış politikada ise Avrupa Birliği ile inişli çıkışlı bir süreç, Amerika Birleşik Devletleri ile stratejik ortaklıkta yaşanan gerilimler, Rusya ile kriz ve yakınlaşma dönemleri, Orta Doğu, Balkanlar ve Türk Cumhuriyetleri ile çok boyutlu ilişkiler dikkat çekmiştir. Bu dönem, Türkiye'nin bölgesel ve küresel aktör olarak konumunu yeniden tanımladığı, önemli sınamalarla karşılaştığı ve yeni siyasi sistemlere geçiş yaptığı bir evre olarak tarihteki yerini almıştır. 📚