Bu çalışma materyali, TAR202U-ATATÜRK İLKELERİ VE İNKILAP TARİHİ II dersi kapsamında, Adalet ve Kalkınma Partisi'nin (AK Parti) 2002-2018 yılları arasındaki Türkiye iç ve dış politika gelişmelerini kapsamaktadır. İçerik, ders notlarından ve sesli ders kaydından derlenerek hazırlanmıştır.

---

🇹🇷 AK Parti Döneminde Türkiye (2002-2018): İç ve Dış Politika Gelişmeleri

Giriş

Adalet ve Kalkınma Partisi (AK Parti), Recep Tayyip Erdoğan liderliğinde 14 Ağustos 2001'de kurulmuş, demokrat ve muhafazakâr siyaset geleneğinin devamı niteliğinde bir siyasi partidir. 3 Kasım 2002 genel seçimlerinde oyların %34.2'sini alarak tek başına iktidara gelmiş ve Türkiye siyasetinde yeni bir dönemi başlatmıştır. Bu dönem, hem iç politikada köklü dönüşümlere hem de dış politikada çok boyutlu stratejilerin uygulanmasına sahne olmuştur.

🏛️ AK Parti Dönemi İç Politika Gelişmeleri (2002-2018)

1️⃣ İlk İktidar Yılları ve Erken Seçimler (2002-2007)

• İlk Hükümet: AK Parti'nin iktidara gelmesinin ardından, Recep Tayyip Erdoğan milletvekili olmadığı için ilk hükümet 18 Kasım 2002'de Abdullah Gül liderliğinde kurulmuştur.
• 1 Mart Tezkeresi: İç politikada en çok tartışılan konulardan biri, 25 Şubat 2003'te TBMM'ye sunulan ve Mart 2003'te reddedilen "1 Mart Tezkeresi" olmuştur. Bu durum, ABD'nin Irak'a müdahalesi öncesinde Türkiye'nin tutumunu belirlemiştir.
• Erdoğan'ın Başbakanlığı: CHP'nin desteğiyle yapılan Anayasa değişikliği sonrası, Recep Tayyip Erdoğan'ın milletvekili seçilmesinin önündeki engel kalkmış ve Erdoğan 9 Mart 2003'te Siirt'ten milletvekili seçilmiştir. Abdullah Gül'ün istifasının ardından, Erdoğan 14 Mart 2003'te yeni hükümeti kurarak Başbakan olmuştur.
• Yerel Seçim Başarısı: AK Parti, yolsuzlukla mücadele, AB uyum reformları ve ekonomideki gelişmelerin etkisiyle 28 Mart 2004 Mahalli İdareler Genel Seçimlerinde büyük başarı elde ederek siyasi konumunu güçlendirmiştir.

2️⃣ Cumhurbaşkanlığı Krizi ve Referandum (2007)

• Laiklik Tartışmaları: 2007'de görev süresi dolacak olan cumhurbaşkanının seçimi, laik-anti-laik tartışmalarını gündeme getirmiş ve "Cumhuriyet Mitingleri" düzenlenmesine neden olmuştur.
• "367 Yorumu" ve e-Muhtıra: AK Parti'nin Abdullah Gül'ü cumhurbaşkanı adayı göstermesi üzerine, Anayasa Mahkemesi'nin toplantı yeter sayısının 367 olması gerektiği yönündeki "367 yorumu" krize yol açmıştır. 27 Nisan 2007'de Genelkurmay Başkanlığı'nın internet sitesinde yayımlanan "e-Muhtıra", siyasi gerilimi tırmandırmıştır.
• Erken Genel Seçimler: Yaşanan krizler ve Anayasa Mahkemesi'nin kararı üzerine, 22 Temmuz 2007'de erken genel seçimlere gidilmiştir. AK Parti oyların %46.5'ini alarak halk desteğini sürdürmüş, Abdullah Gül 11. Cumhurbaşkanı seçilmiştir.
• Anayasa Değişikliği Referandumu: Cumhurbaşkanının halk tarafından seçilmesini öngören Anayasa değişiklik paketi, 21 Ekim 2007'de yapılan referandumda %68.95 "EVET" oyuyla kabul edilmiştir.

3️⃣ Reformlar ve Siyasi Gerilimler (2008-2011)

• Başörtüsü Yasağının Kaldırılması: AK Parti, MHP'nin de desteğiyle üniversitelerde başörtüsünü serbest bırakan yasayı 9 Şubat 2008'de kabul etmiştir.
• Kapatma Davası: 14 Mart 2008'de AK Parti'ye kapatma davası açılmış, ancak Anayasa Mahkemesi partiyi kapatmamış, hazine yardımlarının yarısının kesilmesine karar vermiştir.
• Demokratikleşme Adımları: Bu dönemde Müslüman olmayan azınlık vakıflarının mallarına ilişkin düzenlemeler, Türk Ceza Hukuku'nun demokratikleştirilmesi, devlet televizyonlarında Kürtçe yayınların başlatılması ve Alevi çalıştayları gibi reformlar gerçekleştirilmiştir.
• 2010 Anayasa Referandumu: 12 Eylül 2010'da yapılan referandumla kabul edilen Anayasa değişiklik paketi, yargıda önemli dönüşümleri beraberinde getirmiştir.
• Ergenekon ve Balyoz Davaları: "Ergenekon" ve "Balyoz" davaları gibi soruşturmalar, sivil-asker ilişkilerinde önemli gelişmelere yol açmıştır.

4️⃣ Krizler ve FETÖ/PDY Mücadelesi (2011-2014)

• 2011 Genel Seçimleri: AK Parti, 12 Haziran 2011'de yapılan genel seçimlerde %49.8 oy oranıyla üçüncü dönemine başlamıştır.
• Siyasi Krizler: Bu dönemde Gezi Parkı eylemleri, PKK terörü, Çözüm Süreci, KCK operasyonları, 7 Şubat MİT kumpası, Balyoz ve Ergenekon davaları, 17-25 Aralık operasyonları gibi siyasi krizler yaşanmıştır.
• FETÖ/PDY ile Mücadele: Özellikle Ergenekon davasının sonuçlanması ve tutukluların tahliyesinin ardından, "devlet içinde devlet" yapılanması olarak tanımlanan Fethullahçı Terör Örgütü'ne (FETÖ/PDY) karşı mücadele başlatılmıştır.
• 2014 Yerel Seçim Başarısı: 30 Mart 2014 Mahalli İdareler Genel Seçimlerinde AK Parti'nin %43.1 oy alması, halk desteğinin devam ettiğini göstermiştir.

5️⃣ Cumhurbaşkanlığı Seçimi ve Hükümet Değişiklikleri (2014-2016)

• Halk Tarafından Seçilen İlk Cumhurbaşkanı: 10 Ağustos 2014'te Türkiye tarihinde ilk kez cumhurbaşkanı halk tarafından seçilmiş ve Recep Tayyip Erdoğan %51.7 oy alarak Cumhurbaşkanı olmuştur.
• Ahmet Davutoğlu Dönemi: Erdoğan'ın Cumhurbaşkanı seçilmesinin ardından, Ahmet Davutoğlu 27 Ağustos 2014'te AK Parti Genel Başkanlığına ve Başbakanlığa seçilmiştir. Bu dönemde "Paralel yapı ile mücadele, çözüm süreci ve yeni anayasa" öncelikler arasında yer almıştır.
• 6-7 Ekim Olayları: PKK ve KCK yandaşlarının Doğu ve Güneydoğu Anadolu'da gerçekleştirdiği şiddet eylemleri, iç politika gündeminde öne çıkmıştır.
• 2015 Genel Seçimleri ve Koalisyon Arayışları: 7 Haziran 2015 seçimlerinde AK Parti ilk kez tek başına hükümet kurma çoğunluğunu kaybetmiş, koalisyon görüşmelerinin başarısızlıkla sonuçlanması üzerine 1 Kasım 2015'te erken seçimlere gidilmiştir.
• Terör Saldırıları ve Çözüm Sürecinin Sonu: Bu iki seçim arası dönemde terör saldırılarında artış yaşanmış, çözüm süreci rafa kaldırılmıştır.
• 1 Kasım Seçimleri ve Binali Yıldırım Dönemi: 1 Kasım 2015 seçimlerinde AK Parti yeniden tek başına iktidara gelmiş, ancak Cumhurbaşkanı Erdoğan ile Başbakan Davutoğlu arasındaki anlaşmazlıklar nedeniyle Davutoğlu istifa etmiş, 5 Mayıs 2016'da Binali Yıldırım AK Parti Genel Başkanlığına ve Başbakanlığa seçilmiştir.

6️⃣ 15 Temmuz Darbe Girişimi ve Sistem Değişikliği (2016-2018)

• 15 Temmuz Darbe Girişimi: Binali Yıldırım'ın başbakanlık yaptığı dönemdeki en önemli gelişme, 15 Temmuz 2016'da FETÖ/PDY tarafından gerçekleştirilen darbe girişimi olmuştur. Cumhurbaşkanı Erdoğan ve Başbakan Yıldırım'ın direnişçi tavrı ve milletin karşı koymasıyla darbe girişimi başarısız olmuştur.
• OHAL ve Yapısal Değişiklikler: Darbe girişiminin ardından 21 Temmuz 2016'da Olağanüstü Hâl (OHAL) ilan edilmiş ve demokrasi dışı girişimleri engellemek amacıyla yapısal değişikliklere gidilmiştir.
• Cumhurbaşkanlığı Hükûmet Sistemi'ne Geçiş: Bu değişikliklerin en önemlisi, parlamenter sistemden "Cumhurbaşkanlığı Hükûmet Sistemi"ne geçiş olmuştur.
• "Yenikapı Ruhu" ve Cumhur İttifakı: Darbe girişimi sonrası düzenlenen "Demokrasi ve Şehitler Mitingi" ile "Yenikapı Ruhu" çerçevesinde Erdoğan ile MHP lideri Devlet Bahçeli arasında siyasi yakınlaşma başlamış ve "Cumhur İttifakı" adını almıştır.
• 2017 Anayasa Referandumu: AK Parti ve MHP'nin hazırladığı 18 maddelik Anayasa değişikliği teklifi, 16 Nisan 2017'de yapılan referandumda %51.2 "EVET" oyuyla halk tarafından onaylanmıştır. Bu değişiklikle Cumhurbaşkanı partili olabilmiş ve Recep Tayyip Erdoğan 21 Mayıs 2017'de yeniden AK Parti Genel Başkanlığına seçilmiştir.
• 2018 Seçimleri ve Parlamenter Sistemin Sonu: 24 Haziran 2018'de yapılan ilk Cumhurbaşkanlığı Hükûmet Sistemi seçimlerinde Recep Tayyip Erdoğan %52.6 oy alarak yeniden Cumhurbaşkanı seçilmiş ve Türkiye'de parlamenter sistem sona ermiştir. Cumhur İttifakı (AK Parti ve MHP) milletvekilliği seçimlerinde de önemli başarı elde etmiştir.

🌍 AK Parti Dönemi Dış Politika Gelişmeleri (2002-2018)

1️⃣ Genel İlkeler

• AK Parti'nin dış politikasında vurguladığı temel ilkeler şunlardır:
  • ✅ Komşularla Sıfır Sorun: Sorunlu ilişkilerin en aza indirilmesi hedeflenmiştir.
  • ✅ Çok Boyutlu Proaktif Dış Politika: Farklı bölgeler ve aktörlerle ilişkilerin geliştirilmesi.
  • ✅ Yumuşak Güç: Kültürel, ekonomik ve diplomatik araçlarla etki alanı oluşturma.

2️⃣ Avrupa Birliği (AB) İlişkileri

• Tam Üyelik Hedefi: AK Parti iktidarının ilk yıllarında AB'ye tam üyelik büyük önem taşımış, Kopenhag Zirvesi sonrası müzakerelerin başlaması kararlaştırılmıştır.
• "İmtiyazlı Ortaklık" ve Tıkanma: AB'nin 2004'te "imtiyazlı ortaklık" önermesi, yükselen İslamofobi ve Kıbrıs sorunu gibi faktörler, Türkiye'nin AB üyeliği sürecindeki heyecanını azaltmıştır. Güney Kıbrıs Rum Yönetimi'nin AB'ye üyeliği, süreci daha da tıkamıştır.
• Mülteci Krizi ve Geri Kabul Anlaşması: Suriye'deki iç savaş nedeniyle ortaya çıkan mülteci krizi, Türkiye'yi AB için kilit ülke konumuna getirmiştir. 2013'te Geri Kabul Anlaşması ve 2016'da Ortak Eylem Planı imzalanmıştır.
• Vize Serbestisi ve Gerilimler: Vize serbestisi, ilişkileri canlandırma fırsatı sunsa da, AB'nin Türkiye'nin kriterleri yerine getirmediği gerekçesiyle süreci yavaşlatması, bunu siyasi bir koz olarak kullanmasına neden olmuştur.
• 15 Temmuz Sonrası AB Tutumu: 15 Temmuz Darbe Girişimi sonrası AB'nin tepkisinin gecikmesi ve bazı üye ülkelerin FETÖ/PDY, PKK gibi terör örgütlerine destek vermesi, ilişkilerde gerilime yol açmıştır.

3️⃣ Amerika Birleşik Devletleri (ABD) İlişkileri

• 1 Mart Tezkeresi: İktidara gelmesinin hemen ardından, 1 Mart Tezkeresi'nin TBMM'de reddedilmesi, Türk-ABD ilişkilerindeki "stratejik ortaklık" anlayışında çatlak yaratmıştır.
• "Çuval Olayı": 4 Temmuz 2003'te Irak'ın Süleymaniye kentinde Türk askerlerinin başına çuval geçirilmesi, Türk kamuoyunda anti-Amerikancılığı artırmıştır.
• İşbirliği ve Güven Krizi: PKK'ya karşı istihbarat paylaşımı ve üçlü mekanizma kurulması gibi işbirlikleri yaşansa da, İran yaptırımları, Mısır'daki darbe ve özellikle Suriye politikasındaki farklılıklar ilişkileri olumsuz etkilemiştir.
• YPG/PYD Desteği: ABD'nin PKK'nın Suriye uzantısı olarak görülen YPG/PYD'ye desteği, iki ülke arasında "güven krizi" yaratmıştır.
• 15 Temmuz Sonrası Gerilim: ABD'nin darbe girişimine karşı net bir duruş sergilememesi, FETÖ/PDY mensuplarını barındırması ve Fethullah Gülen'in iade taleplerini karşılıksız bırakması, ilişkileri kopma noktasına getirmiştir.
• Brunson Krizi ve S-400 Krizi: Rahip Brunson krizi ve Türkiye'nin Rusya'dan S-400 füze savunma sistemi alımı nedeniyle yaşanan gerilimler, ilişkilerdeki fay hatlarını derinleştirmiştir.

4️⃣ Rusya Federasyonu İlişkileri

• Gelişen Ekonomik İlişkiler: 1 Mart Tezkeresi'nin reddi sonrası Türk-Amerikan ilişkileri zayıflarken, Türkiye-Rusya ilişkileri özellikle ekonomik ve ticari alanda hızla gelişmiştir.
• Gerilim Noktaları: Abhazya, Güney Osetya, Kosova sorunları ve özellikle Suriye'deki iç savaş nedeniyle çıkarların ayrışması gerilime yol açmıştır. Türkiye, Esad yönetiminin gitmesini savunurken, Rusya Esad'ı desteklemiştir.
• Uçak Krizi: 24 Kasım 2015'te Türk hava sahasını ihlal eden Rus SU-24 savaş uçağının düşürülmesi, iki ülke arasında büyük bir krize neden olmuştur.
• 15 Temmuz Sonrası Yakınlaşma: 15 Temmuz Darbe Girişimi sonrası Rusya'nın Türkiye'ye verdiği destek ve Cumhurbaşkanı Erdoğan'ın Putin'e gönderdiği mektup ile ilişkiler yeniden rayına oturmuştur.
• Andrey Karlov Suikastı: 19 Aralık 2016'da Rusya'nın Ankara Büyükelçisi Andrey Karlov'un suikastı, ilişkileri zayıflatmak yerine daha da güçlendirmiş, Suriye konusunda Türkiye, Rusya ve İran arasında işbirliği başlamıştır.

5️⃣ Orta Doğu Politikası

• Temel Yaklaşım: Bölgede barış, istikrar, refah artışı ve ekonomik kalkınma hedeflenmiş, "komşularla sıfır problem, sınırsız ticaret" anlayışı benimsenmiştir.
• Suriye: Türkiye'nin Suriye politikası, PKK'nın uzantıları PYD/YPG ve DEAŞ gibi terör örgütlerinin varlığıyla şekillenmiştir. Türkiye, bu örgütleri bölgeden uzaklaştırmak ve sınır güvenliğini sağlamak amacıyla çeşitli harekâtlar düzenlemiştir.
• Irak: Türkiye, Irak'ın toprak bütünlüğünün korunması ve terör örgütlerinden temizlenmesi politikasını takip etmiştir. Irak'ın yeniden yapılanması için Şii ve Sünni Araplar, Türkmenler ve Kürt gruplarla ilişkiler güçlü tutulmuştur.
• İran: 2004 yılında başlayan Türk-İran ilişkileri, ABD'nin yaptırım kararları karşısında denge politikasıyla yürütülmüştür. Nükleer krizde arabuluculuk girişimleri olmuş ve Yüksek Düzeyli İşbirliği Konseyi kurulmuştur.

6️⃣ Balkanlar Politikası

• İlkeler: "Bölgesel sahiplenme" ve "kapsayıcılık" ilkeleriyle şekillendirilmiştir.
• Eksenler: Üst düzeyli siyasi diyalog, herkes için güvenlik, azami ekonomik entegrasyon ve bölgedeki çok etnikli, kültürlü, dinli toplumsal yapıların korunması temel eksenleri oluşturmuştur.
• Yumuşak Güç: Türkiye, Balkanlarda dış politika hedeflerini gerçekleştirmek için "yumuşak güç" ilkesini ve unsurlarını kullanmıştır.

7️⃣ Türk Cumhuriyetleri İlişkileri

• Azerbaycan: "Tek Millet, İki Devlet" anlayışıyla stratejik ortaklık geliştirilmiştir. Ermenistan ile yakınlaşma girişimleri kısa süreli bir kırılmaya neden olsa da, 2010'da Stratejik İşbirliği Antlaşması imzalanmış ve ilişkiler güçlenmiştir. Azerbaycan, 15 Temmuz Darbe Girişimi sonrası Türkiye'ye ilk destek veren ülkelerden olmuştur.
• Özbekistan: AK Parti iktidarının ilk yıllarında bozuk olan ilişkiler, 2008'den itibaren normalleşme sürecine girmiş ve 2014'te yeniden istenilen düzeye ulaşmıştır. Özbekistan, FETÖ/PDY yapılanmasını erken fark eden ve 15 Temmuz sonrası Türkiye'ye destek veren ülkelerdendir.
• Kazakistan: Daha önceki iyi ilişkiler bozulmadan devam ettirilmiş, Kazakistan 15 Temmuz Darbe Girişimi'ni kınayarak AK Parti Hükümeti'ne destek vermiştir.
• Kırgızistan: Ankara-Bişkek ilişkileri 2010 yılına kadar en üst seviyede seyretmiş, 2011'de "stratejik ortaklık" düzeyine yükselmiştir. 15 Temmuz sonrası kısa süreli bir bozulma yaşansa da, 2017'de ilişkiler yeniden rayına oturmuştur.
• Türkmenistan: "Bir Millet, İki Devlet" temelinde dengeli, karşılıklı saygı ve işbirliğine dayalı ilişkiler sürdürülmüştür.

8️⃣ Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti (KKTC) Politikası

• "Çözümsüzlük Çözüm Değildir" İlkesi: AK Parti iktidarıyla birlikte KKTC politikasında köklü bir değişiklik yaşanmış, önceki "Çözümsüzlük çözümdür" ilkesinin aksine "Çözümsüzlük çözüm değildir" ilkesi benimsenmiştir.
• Annan Planı Desteği: Türkiye, Annan Planı'nı desteklemiş, referandumda KKTC "Evet" derken Rumlar "Hayır" demiştir.
• GKRY'nin AB Üyeliği: Güney Kıbrıs Rum Yönetimi'nin tek taraflı olarak AB'ye alınması, KKTC ve Türkiye aleyhine bir durum yaratmıştır. Türkiye'nin AB müzakerelerinde KKTC'ye yönelik izolasyonların kaldırılmasını sağlayamaması ve Türkiye'nin tam üyeliğinin GKRY tarafından veto edilmesi sorunları derinleştirmiştir.
• Mustafa Akıncı Dönemi: 2015'te Mustafa Akıncı'nın KKTC Cumhurbaşkanı seçilmesiyle, Türkiye'nin garantör ülke rolünü sorgulayan ve "anavatan-yavru vatan" ilişkisinin bitmesini isteyen tutumu, Türkiye ile KKTC ilişkilerinde gerilimlere neden olmuştur.

---

Sonuç

AK Parti'nin 2002-2018 yılları arasındaki iktidarı, Türkiye'nin iç ve dış politikasında köklü değişimlere sahne olmuştur. İç politikada siyasi krizler, reformlar ve nihayetinde Cumhurbaşkanlığı Hükûmet Sistemi'ne geçiş gibi önemli dönüşümler yaşanmıştır. Dış politikada ise Avrupa Birliği ile inişli çıkışlı ilişkiler, Amerika Birleşik Devletleri ile stratejik ortaklıktaki gerilimler, Rusya ile kriz ve yakınlaşmalar, Orta Doğu ve Türk Cumhuriyetleri ile çok boyutlu ilişkiler bu dönemin belirleyici özellikleri olmuştur. Bu süreç, Türkiye'nin bölgesel ve küresel konumunu yeniden şekillendiren, dinamik ve karmaşık bir dönemi temsil etmektedir.