Bu çalışma materyali, bir dersin sesli transkripti ve kopyalanmış metin kaynaklarından derlenmiştir.

---

Kohlberg'in Ahlaki Gelişim Kuramı ve Gilligan'ın Eleştirileri

Giriş: Ahlaki Gelişime Genel Bakış

Ahlaki gelişim, bireylerin doğru ve yanlışı ayırt etme, ahlaki yargılarda bulunma ve bu yargılara göre hareket etme yeteneklerinin zaman içinde nasıl değiştiğini inceleyen bir alandır. Bu alandaki en etkili kuramlardan biri, Jean Piaget'nin bilişsel gelişim kuramından esinlenerek Lawrence Kohlberg tarafından geliştirilen Ahlaki Gelişim Kuramı'dır. Kohlberg, Piaget'nin her dönemine ikişer evre ekleyerek, ahlaki gelişimi üç dönem ve altı evre şeklinde yapılandırmıştır. Bu materyalde, Kohlberg'in kuramının temel ilkeleri, dönemleri ve evreleri detaylı bir şekilde incelenecek, ardından Carol Gilligan'ın bu kurama getirdiği önemli eleştiriler ve John Dewey'in ahlaki gelişim yaklaşımı ele alınacaktır.

Kohlberg'in Kuramının Temel İlkeleri

Kohlberg'in ahlaki gelişim kuramının anlaşılması için bazı temel kuralların bilinmesi önemlidir:

• Evrensel ve Değişmez Sıra: ✅ Kohlberg'e göre, ahlaki gelişim evreleri evrensel bir sırayla ortaya çıkar ve hiçbir evre atlanamaz. Her birey, bir sonraki evreye geçmeden önce önceki evreyi tamamlamak zorundadır. Örneğin, dünyadaki tüm insanlar ahlaki gelişimine "İtaat ve Ceza Evresi" ile başlar.
• Evrelerde Takılı Kalma: ⚠️ Bireyler herhangi bir ahlaki gelişim evresinde takılıp kalabilirler. Zihinsel olgunlaşma, evreler arasında ilerlemek için bir ön koşul olsa da, tek başına yeterli değildir. Yani, birey zihinsel olarak olgunlaşsa bile otomatik olarak üst evrelere geçmeyebilir.
• Davranışın Nedeni Önemlidir: 💡 Kohlberg'in kuramında, ahlaki değerlendirmelerde bireyin ne yaptığı değil, bunu neden yaptığı önemlidir. Aynı davranış farklı evrelerde farklı gerekçelerle yapılabilir.
• Bilişsel Gelişimle Paralellik: Ahlaki gelişim, bilişsel gelişimle paraleldir. Üst düzey ahlaka ulaşmak için soyut düşünme şarttır. Ancak, soyut düşünebilen herkes üst düzey ahlaka sahip değildir. Bireyin bilişsel düzeyine bakarak ahlak düzeyi hakkında kesin bir değerlendirme yapılamaz.
• Cinsiyet Farklılıkları (Kohlberg'e Göre): 📊 Kohlberg, kadınların ahlaki düzeylerinin erkeklerin biraz gerisinde kaldığını öne sürmüştür. Ona göre, çoğu kadın "İyi Çocuk Evresi"nde takılı kalırken, erkeklerin çoğu "Kanun ve Düzen Evresi"nde bulunur. Bu durum, az sayıda insanın gelenek sonrası döneme ulaşabildiği anlamına gelir.

Kohlberg'in Ahlaki Gelişim Dönemleri ve Evreleri

1. Gelenek Öncesi Dönem (0-9 Yaş)

Bu dönemde ahlaki yargılar, dışsal otoriteye ve kişisel çıkarlara dayanır.

• 1️⃣ İtaat ve Ceza Evresi: 📚

  • Özellikleri: Davranışın doğru veya yanlışlığı, otoritenin varlığına veya yokluğuna ve ceza alıp almamaya bağlıdır. Birey, yakalanmadıkça veya ceza almadıkça davranışının doğruluğunu benimser.
  • Örnekler:
    • Müfettiş geleceğini duyunca plan hazırlayan öğretmenler. (Müfettiş olmasa hazırlamazlardı.)
    • Annesinin ayak sesini duyunca ödevinin başına geçen çocuk. (Annesi gelmese telefonla oynamaya devam ederdi.)
    • Trafik polisi yoksa kırmızı ışıkta geçen sürücü. (Polis olsaydı geçmezdi.)
    • Çocuk, şekerleri izinsiz almasına rağmen "Kimse görmedi ki!" diyerek davranışının yanlış olmadığını düşünür.

• 2️⃣ Saf Çıkarcılık (Araçsal İlişkiler) Evresi: 📚

  • Özellikleri: Birey, her daim kendi işine geldiği gibi davranır. Ana tema karşılıklılıktır ("Al gülüm ver gülüm"). Davranışın ardında bir beklenti veya fayda vardır. Cezaya bakış dahi pragmatiktir: Eğer ceza faydadan büyükse davranış yapılmaz, aksi takdirde yapılır.
  • Örnekler:
    • Düğünlerde "Onlar bize ne taktıysa biz de onlara onu takalım" mantığıyla hediye seçimi.
    • Arkadaşına taşınma yardımına giden kişinin, ileride kendisi taşınırken yardım görme beklentisi.
    • Eskiden moloz döktüğü yere, ceza ağırlaştığı için artık dökmeyen kişi. (Fayda-ceza dengesi değişmiştir.)
    • Otobüste yaşlı teyzeye "Bir gün ben de yaşlanacağım, gençler de bana yer versin" düşüncesiyle yer vermek.

2. Geleneksel Dönem (9-15 Yaş)

Bu dönemde ahlaki yargılar, toplumsal beklentilere ve kurallara uyma isteğine dayanır.

• 3️⃣ Kişiler Arası Uyum (İyi Çocuk Olma) Evresi: 📚

  • Özellikleri: Birey, annesi, babası, arkadaşları gibi tanıdığı kişiler için veya ayıplanmamak, dışlanmamak amacıyla davranır. "Ben" olgusu "biz" olgusuna evrilmiştir, ancak bu "biz" tüm insanlığı değil, yakın çevreyi ifade eder. Başkalarının onayını almak ve iyi bir insan olarak görülmek önemlidir.
  • Örnekler:
    • Otobüste yaşlı teyzeye "Şimdi yer vermesem herkes bana kötü kötü bakacak" endişesiyle yer vermek.
    • Bolulu ustanın hemşehrilerine daha fazla yemek vermesi.
    • Hasta bakıcının tanıdıklarını öncelikli olarak içeri alması.
    • Komşusu olduğu için kaçak elektrik kullanan kişiyi ihbar etmeyen Ali Bey.
    • Öğretmenine söz verdiği için kavga etmeyen öğrenci.
    • "Kızım, sakın bizim yüzümüzü yere düşürme, hanım hanımcık ol" beklentisi.

• 4️⃣ Kanun ve Düzen Evresi: 📚

  • Özellikleri: Bireyin davranışı tamamen kanunların ve kuralların emrettiği şekildedir. Ceza almaktan ziyade yasaya uymayı amaçlar. Yasaları eleştirmez, değişebileceğini düşünmez ve asla inisiyatif kullanmaz. Toplumsal düzeni korumak esastır.
  • Örnekler:
    • Polis olsa da olmasa da kırmızı ışıkta bekleyen sürücü. (Derdi ceza değil, yasaya uymaktır.)
    • Trafik polisinin, kendi oğlu alkollü olsa bile yasayı uygulayıp ceza kesmesi.
    • Hasta bakıcının, tanıdığı olsa bile yasaların gerektirdiği sıraya uyması.
    • İtfaiye memurunun, görevi olduğu için yanan binaya girip hayatını kaybetmesi.

3. Gelenek Sonrası Dönem (15 Yaş ve Üzeri)

Bu dönemde ahlaki yargılar, evrensel ilkelere ve kişisel değerlere dayanır. Kohlberg'e göre bu döneme çok az insan ulaşabilir.

• 5️⃣ Sosyal Sözleşme Evresi: 📚

  • Özellikleri: Birey, yasaların gerekliliğini kabul eder ancak onları insan hakları, eşitlik, adalet ve insan onuru gibi üst düzey insani unsurlar açısından sorgular. Eğer yasa bu unsurlara uygun değilse, yine de toplumsal düzeni korumak adına uyabilir ancak eleştirir ve değişmesi için çabalar (protestolar, mitingler). Anayasal haklarını kullanır.
  • Örnekler:
    • Mülakat uygulamasının insan haklarına ve eşitliğe aykırı olduğunu düşünerek protestolara katılmak ve değişmesi için çabalamak.
    • Bir yasanın adil olmadığını düşünmesine rağmen, kaos çıkmaması için geçici olarak uymaya devam ederken, yasal yollarla değiştirilmesi için mücadele etmek.

• 6️⃣ Evrensel Ahlak Evresi: 📚

  • Özellikleri: En üst düzey ahlaki evredir. Hiçbir şey insan yaşamından daha değerli olamaz. İnsan yaşamıyla çelişen yasalara uyulmaz. Din, dil, ırk gibi kavramlar önemini yitirir; tek odak noktası insan hayatına verilen kıymettir. Birey, evrensel adalet, eşitlik ve insanlık ilkelerine göre hareket eder.
  • Örnekler:
    • Yanan bir binada, tanıdık olup olmadığına bakmaksızın, sadece bir insan hayatını kurtarmak için içeri giren itfaiyeci.
    • Denizde boğulmakta olan tanımadığı bir çocuğu, kendi hayatını riske atarak kurtarmaya çalışan kişi.
    • Peygamberler, ermişler, dervişler gibi insanlık için büyük fedakarlıklar yapan kişiler.

Örnek Durum Analizi: İtfaiyeci Senaryosu 💡

Bir itfaiye memurusunuz ve yanan bir binaya müdahale ediyorsunuz.

• İtaat ve Ceza: "Buraya hayatta girilmez!" derken amirlerinizi görüp içeri girmeniz. (Otorite varlığına göre davranış.)
• Saf Çıkarcılık: "O çocuğu kurtarırsam kesin terfi alırım" veya "Bu zengin muhit, kesin bana bir şey verirler" düşüncesiyle içeri girmeniz. (Kişisel fayda beklentisi.)
• Kişiler Arası Uyum: "Ah, bu bizim Ahmet abinin oğlu!" diyerek, normalde girmeyeceğiniz bir yere tanıdığınız biri olduğu için girmeniz. (Yakın çevre için fedakarlık.)
• Kanun ve Düzen: "Bu benim görevim!" diyerek, görevinin gereği olarak içeri girmeniz. (Yasalara ve kurallara uyma.)
• Evrensel Ahlak: "Aman Allah'ım, orada bir çocuk var! Ne olursa olsun o çocuğu kurtarmalıyım!" diyerek, tanımadığınız bir insan hayatını kurtarmak için içeri girmeniz. (İnsan hayatının önceliği.)

Gilligan'ın Kohlberg'e Yönelik Eleştirileri

Carol Gilligan, Kohlberg'in öğrencisi olmasına rağmen, onun kuramına önemli eleştiriler getirmiştir:

1. Kadınların Ahlaki Düzeyi: ⚠️ Gilligan, Kohlberg'in kadınların ahlaki düzeylerini erkeklerin gerisinde görmesine şiddetle karşı çıkar. Kadınların "iyi çocuk" gibi görünmesinin bir gerilik değil, toplumun kadına yüklediği misyonla ilgili olduğunu savunur. Toplumun kadınlardan fedakarlık, başkalarını düşünme gibi beklentileri, onların ahlaki gelişimini farklı bir yöne sevk eder.
2. Kohlberg'in Yöntemi: 📊 Gilligan, Kohlberg'in ahlaki gelişim çalışmalarında gerçek yaşam deneyimlerine başvurmaması ve ağır ahlaki ikilemler içeren hikayeler kullanmasını eleştirir. Bu hikayelerin gerçek hayatta karşılaşılması pek mümkün olmayan durumlar olduğunu ve insanların söyledikleri ile gerçek hayatta yapacakları arasında fark olabileceğini vurgular.
3. Ahlak Sevgisi (Duyguların Rolü): ❤️ Kohlberg'in kuramının hak ve adalet gibi bilişsel unsurlara odaklanırken, "ahlak sevgisi"ni yani duyguların ahlaki değerlendirmedeki rolünü göz ardı ettiğini belirtir. İnsanların ahlaki değerlendirmeleri yaparken duygularından bağımsız hareket edemeyeceklerini savunur.

Dewey'in Ahlaki Gelişim Yaklaşımı

John Dewey, ahlaki gelişime daha teorik bir yaklaşımla bakar:

• Eğitim ve Ahlaki Düzey: 📈 Dewey'e göre, bireylerin aldığı eğitimin niteliği ve derecesi arttıkça ahlaki düzeyleri de artar. Ahlaki yapı ile eğitim arasında doğrudan bir ilişki kurar.
• Dönemlere Bakış: Dewey, Kohlberg'in dönemlerini farklı bir perspektifle özetler:
  • Gelenek Öncesi: Birey sadece kendini düşünür.
  • Geleneksel: Birey "bizi" (yakın çevreyi) düşünür.
  • Gelenek Sonrası: Birey "insanlığı" düşünür.

Sonuç

Kohlberg'in ahlaki gelişim kuramı, bireylerin ahlaki muhakemelerinin evreler halinde nasıl geliştiğini açıklayan önemli bir çerçeve sunar. Ancak Gilligan'ın eleştirileri, bu kurama daha kapsayıcı ve gerçekçi bir bakış açısı kazandırmıştır. Ahlaki gelişimde sadece bilişsel süreçlerin değil, toplumsal beklentilerin, cinsiyet rollerinin ve duygusal faktörlerin de önemli rol oynadığı vurgulanmıştır. Bu kuramlar, insan davranışlarının ardındaki ahlaki gerekçeleri anlamak ve bireylerin ahlaki olgunluğunu değerlendirmek için değerli bir temel oluşturmaktadır.