Bu çalışma materyali, kullanıcı tarafından sağlanan kopyalanmış metin ve ders ses kaydı transkripti kaynaklarından derlenmiştir.

---

🌍 Küreselleşen Dünya: 1980 Sonrası Önemli Gelişmeler

Bu çalışma materyali, 1980 sonrası dönemi kapsayan "Küreselleşen Dünya" ünitesindeki temel olayları, kavramları ve uluslararası ilişkileri anlamanıza yardımcı olmak amacıyla hazırlanmıştır. Bu dönem, Soğuk Savaş'ın sona ermesi, yeni devletlerin ortaya çıkışı, bölgesel çatışmalar ve küresel işbirliği arayışlarıyla şekillenmiştir.

1️⃣ 1980 Sonrası Ortadoğu'daki Gelişmeler

Ortadoğu, 1980 sonrası dönemde mezhepsel çatışmalar, su kaynakları üzerindeki rekabet ve büyük güçlerin müdahaleleriyle çalkantılı bir süreç yaşamıştır.

A. İran-Irak Savaşı (1980-1988)

📚 Tanım: Irak'ta Saddam Hüseyin ve İran'da Ayetullah Humeyni iktidarları arasında yaşanan uzun süreli ve yıkıcı bir savaştır. ✅ Nedenleri: * Mezhepsel Çatışmalar: İran'ın Şii İslam devrimi, Irak'taki Şiileri kışkırtırken, Saddam da İran'daki Sünnileri kışkırttı. * Su ve Sınır Anlaşmazlıkları: Şattülarap Su Yolları ve Basra Körfezi üzerindeki hakimiyet mücadelesi. Cezayir Anlaşması'nın ihlali. ✅ Destekler ve Çelişkiler: * ABD, başlangıçta Irak'ı desteklerken, SSCB İran'ı destekledi. * ⚠️ Iran-Gate Olayı: ABD'nin el altından İran'a silah sattığının ortaya çıkması, ABD dış politikasındaki çelişkileri gösterdi. * Carter Planı: ABD Başkanı Carter'ın, Irak-İran Savaşı bahanesiyle Türkiye'den Doğu Anadolu'da üs kurma talebi, Türkiye tarafından reddedildi. ✅ Sonuç: Savaşın kazananı olmadı. Birleşmiş Milletler'in araya girmesiyle sona erdi. Irak, savaş sırasında Kuveyt'ten büyük borçlar aldı.

B. 1. Körfez Savaşı (1990-1991)

📚 Tanım: Irak'ın Kuveyt'i işgal etmesiyle başlayan ve uluslararası koalisyonun müdahalesiyle sonuçlanan savaştır. ✅ Nedenleri: * Irak'ın Kuveyt'e olan borçları. * Kuveyt'in petrol fiyatlarını düşürerek Irak'ı ekonomik olarak zorlaması. * Irak'ın Kuveyt'i işgali. ✅ Uluslararası Müdahale: * ABD liderliğindeki uluslararası koalisyon, "Çöl Fırtınası Operasyonu" ile Irak'a müdahale etti. * Irak, Kuveyt'ten çekilmek zorunda kaldı ve uluslararası ambargoya maruz kaldı. ✅ Türkiye'ye Etkileri: * Turizm ve ekonomide büyük düşüş yaşandı. * 📊 5 Nisan Kararları (1994): Ekonomik tedbir paketi açıklandı. Bu kararlar, döviz kurlarında büyük dalgalanmalara yol açarak Türkiye'de "dövizden para kazanma" eğilimini başlattı.

C. Ürdün-İsrail Savaşları

✅ Sonuç: 1994 yılında imzalanan Washington Antlaşması ile sona erdi.

D. 11 Eylül Saldırıları (2001)

📚 Tanım: El Kaide terör örgütü tarafından ABD'deki İkiz Kuleler'e ve Pentagon'a düzenlenen terör saldırılarıdır. ✅ Etkileri: * ABD, saldırıları bahane ederek Afganistan'ı işgal etti. Bu durum, "11 Eylül bahane, Afganistan şahane" söylemiyle özetlendi. * Afganistan, tarihte "büyük devletlerin mezarlığı" olarak anılır.

E. 2. Körfez Savaşı (2003)

📚 Tanım: ABD'nin Irak'ın kitle imha silahları ürettiği iddiasıyla başlattığı işgaldir. ✅ Nedenleri: Irak'ın nükleer silah ürettiği iddiası (sonradan asılsız olduğu anlaşıldı), bölgedeki petrol kaynakları üzerindeki kontrol isteği. ✅ Türkiye'nin Tutumu: * 1 Mart Tezkeresi (2003): Türkiye Büyük Millet Meclisi, ABD'nin Irak'a asker gönderme talebini reddetti. Bu karar, Türkiye'nin bağımsız dış politika duruşunu gösterdi. * ⚠️ Çuval Olayı: Tezkerenin reddedilmesinin ardından, Süleymaniye'de Türk askerlerinin başına ABD askerleri tarafından çuval geçirilmesi, Türk-ABD ilişkilerinde büyük bir krize yol açtı.

F. Arap Baharı (2010'lar)

📚 Tanım: Ortadoğu ve Kuzey Afrika ülkelerinde demokrasi, özgürlük ve yolsuzluk karşıtı taleplerle başlayan halk ayaklanmaları ve protesto dalgasıdır. ✅ Başlangıç: Tunus'ta Muhammed Buzizi adlı bir gencin kendini yakmasıyla başladı. ✅ Etkileri: Mısır, Libya, Suriye, Yemen gibi birçok ülkeye yayıldı. ✅ Sonuç: Başlangıçtaki demokrasi arayışları, birçok ülkede iç savaşlara, istikrarsızlığa ve dış müdahalelere yol açarak kapitalist devletlerin bölgedeki etkisini artırdı.

2️⃣ Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği'nin (SSCB) Dağılması ve Sonuçları

Soğuk Savaş'ın en önemli aktörlerinden SSCB'nin dağılması, dünya siyasetinde köklü değişikliklere yol açtı.

A. SSCB'nin Dağılma Nedenleri

✅ Ekonomik Yük: * Yıldız Savaşları Projesi: ABD'nin başlattığı bu proje, SSCB'yi silahlanma yarışına sokarak ekonomisine büyük bir yük getirdi. * Uzaya ve silaha harcanan devasa paralar. * Komünist ülkelere yapılan yardımlar. ✅ Siyasi ve Sosyal Sorunlar: * Mihail Gorbaçov'un Reformları (1985): * 💡 Perestroyka (Yeniden Yapılandırma): Ekonomik ve siyasi sistemde reformlar. * 💡 Glasnost (Şeffaflık): Devlet yönetiminde açıklık ve ifade özgürlüğü. * Bu reformlar, beklenen başarıyı sağlayamadı ve ülkedeki sorunları daha da derinleştirdi. * Askeri darbe girişimi ve Gorbaçov'un iktidardan uzaklaştırılması.

B. Dağılma Sonuçları

✅ Komünizmin Sona Ermesi: Birçok ülkede komünist rejimler yıkıldı (örn: Romanya'da Çavuşesku'nun öldürülmesi). ✅ Örgütlerin Dağılması: * Ekonomik işbirliği örgütü Comecon dağıldı. * Askeri ittifak Varşova Paktı dağıldı. ✅ Yeni Bağımsız Devletler: Letonya, Estonya, Litvanya, Ukrayna, Moldova, Özbekistan, Kırgızistan, Türkmenistan, Azerbaycan gibi 15'ten fazla ülke bağımsızlığını kazandı. ✅ Almanya'nın Birleşmesi (1990): Berlin Duvarı'nın yıkılmasıyla Doğu ve Batı Almanya birleşti. ✅ Çekoslovakya'nın Ayrılması: "Kadife Devrim" olarak bilinen barışçıl bir süreçle Çek Cumhuriyeti ve Slovakya olarak ikiye ayrıldı. ✅ Soğuk Savaş'ın Sonu: SSCB'nin dağılmasıyla Soğuk Savaş dönemi resmen sona erdi ve ABD tek süper güç haline geldi. Ancak 2000'lerden itibaren Çin de küresel bir güç olarak yükselmeye başladı.

C. Bağımsız Devletler Topluluğu (BDT)

📚 Tanım: SSCB'den ayrılan bazı cumhuriyetlerin bir araya gelerek oluşturduğu uluslararası örgüttür. ✅ Kuruluş: Almatı Zirvesi ve Minsk Antlaşması sonucunda kuruldu. ✅ Üyeler: Türkmenistan ve Rusya Federasyonu başlangıçta dahil değildi. ✅ Ayrılan Ülke: Güney Osetya savaşları nedeniyle Gürcistan, BDT'den ayrılan ilk ülke oldu.

D. Şangay Beşlisi

📚 Tanım: Bölgesel güvenlik ve ekonomik işbirliğini amaçlayan bir örgüttür. ✅ Üyeler: Kazakistan, Kırgızistan, Tacikistan, Çin ve Rusya. Daha sonra Özbekistan da katıldı.

E. Türk Cumhuriyetleri ve Liderleri

✅ Kazakistan: Nursultan Nazarbayev (Kurucu Cumhurbaşkanı). ✅ Azerbaycan: * İlk bağımsızlık döneminde Mehmet Emin Resulzade. * 1991 sonrası bağımsızlık sürecinde Ebulfez Elçibey (Halk Cephesi lideri) ve Ayaz Muttalibov (İlk Cumhurbaşkanı). * Elçibey'in ünlü sözü: "Biz bir millet iki devletiz." ve "Sen Türk olduğunu unutsan da düşmanın asla unutmaz." ✅ Özbekistan: İslam Kerimov (Kurucu Cumhurbaşkanı). ✅ Kırgızistan: Askar Akayev. ✅ Türkmenistan: Saparmurat Niyazov. ✅ Türkiye'nin Rolü: Türkiye, bu cumhuriyetleri ilk tanıyan ülkelerden biri olmuştur.

F. Azerbaycan-Ermenistan Sorunları

✅ Hocalı Katliamı (1992): Ermeni güçleri tarafından Hocalı köyünde Azerbaycan Türklerine yönelik yapılan katliam. ✅ Karabağ Sorunu: Azerbaycan ve Ermenistan arasında devam eden toprak anlaşmazlığı. ✅ ASALA: Türk diplomatlarına yönelik suikastlar düzenleyen Ermeni terör örgütü. ✅ 4T Politikası: Ermenilerin "toprak, tanınma, tazminat, tanıtma" şeklindeki politikaları.

3️⃣ Balkanlar, Uluslararası Türk Oluşumları ve Diğer Gelişmeler

A. Yugoslavya'nın Dağılması

✅ Nedenleri: * Karizmatik lider Tito'nun ölümü. * Sırp hükümetinin izlediği katı ve milliyetçi siyaset. ✅ Bağımsız Olan Ülkeler: Slovenya, Bosna-Hersek, Sırbistan, Karadağ, Hırvatistan ve 2008'de Kosova.

B. Bosna Savaşı (1992-1995)

📚 Tanım: Yugoslavya'nın dağılmasıyla Sırbistan'ın Bosna-Hersek'e yönelik saldırıları. ✅ Lider: Bilge Lider Aliya İzzetbegoviç. ✅ Srebrenitsa Katliamı (1995): Sırp güçleri tarafından 8.000'den fazla Boşnak Müslüman'ın katledilmesi. ✅ Sonuç: 1995 yılında imzalanan Dayton Antlaşması ile sona erdi. ✅ Türkiye'nin Rolü: Türkiye, Bosna'ya asker göndererek destek verdi.

C. Kosova Savaşı

✅ Sırbistan'ın Saldırıları: Sırbistan, Kosova'ya da saldırılar düzenledi. ✅ Türkiye'nin Rolü: Türkiye, Kosova'ya asker gönderdi. Kosovalı Müslümanlar, Türk ordusunu "Osmanlı 100 sene sonra topraklarımızda" manşetleriyle karşıladı.

D. Çernobil Faciası (1986)

📚 Tanım: Ukrayna'daki Çernobil Nükleer Santrali'nde meydana gelen patlama. ✅ Etkileri: Karadeniz bölgesinde büyük bir radyasyon yayılımına neden oldu ve bölgedeki kanser vakalarının artışıyla ilişkilendirildi.

E. Avrupa Ekonomik Topluluğu (AET) / Avrupa Birliği (AB) Süreci

✅ Başlangıç: Schuman Planı ile kömür-çelik işbirliği. ✅ Kuruluş: Roma Antlaşması ile Avrupa Ekonomik Topluluğu (AET) kuruldu. ✅ Türkiye'nin Başvurusu: Türkiye, 1959'da AET'ye başvurdu ve 1963 Ankara Antlaşması ile tam üyelik için ortaklık anlaşması imzaladı. ✅ Dönüşüm: Maastricht Antlaşması ile AET, Avrupa Birliği (AB) adını aldı. ✅ Kriterler: Kopenhag Kriterleri ve Maastricht Kriterleri, AB üyeliği için temel şartlar haline geldi.

F. Kyoto Protokolü (1997)

📚 Tanım: Küresel ısınma ve iklim değişikliğiyle mücadele amacıyla imzalanan uluslararası bir anlaşmadır. ✅ Türkiye'nin Üyeliği: Türkiye, 2009 yılında bu protokole üye oldu. ✅ ABD'nin Tutumu: ABD, sanayisine zarar vereceği gerekçesiyle protokole üye olmamıştır.

G. Önemli Devrimler

• 🇹🇷 Beyaz Devrim: Türkiye'de Demokrat Parti dönemi.
• 🇺🇦 Turuncu Devrim: Ukrayna.
• 🇮🇳 Sessiz Devrim: Hindistan (Mahatma Gandhi'nin pasif direnişi).
• 🇨🇿🇸🇰 Kadife Devrim: Çekoslovakya'nın barışçıl ayrılığı.
• 🇹🇳 Yasemin Devrimi: Tunus (Arap Baharı'nın başlangıcı).
• 🇬🇪 Gül Devrimi: Gürcistan.
• 🇨🇳 Kültür Devrimi: Çin.

H. Uluslararası Türk Oluşumları

• 🇹🇷 TİKA (Türk İşbirliği ve Kalkınma Ajansı):
  • ✅ Kuruluş: 1992.
  • ✅ Amaç: Türk Cumhuriyetleri arasında ekonomik, kültürel, siyasi ve eğitim alanlarında işbirliğini amaçlar. Geniş kapsamlı bir teşkilattır.
• 🇹🇷 Türksoy (Uluslararası Türk Kültürü Teşkilatı):
  • ✅ Kuruluş: 1993.
  • ✅ Amaç: Türk halkları arasında kardeşliği ve kültürel çalışmaları destekler. "Türk dünyasının UNESCO'su" olarak bilinir.
• 🇹🇷 Karadeniz Ekonomik İşbirliği Örgütü (KEİ):
  • ✅ Kuruluş: 1992.
  • ✅ Amaç: Karadeniz'e kıyısı olan ülkeler arasında ekonomik işbirliğini geliştirmek.
• 🇹🇷 Yurtdışı Akrabalar Topluluğu:
  • ✅ Amaç: Yurt dışında eğitim gören soydaşlarımız ve burslu öğrencilerle ilgilenir.
• 🇹🇷 Yunus Emre Enstitüsü:
  • ✅ Kuruluş: 2009.
  • ✅ Amaç: Yurt dışında Türkçe eğitimine ve Türk kültürünün tanıtımına önem verir.
• 🇹🇷 Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı:
  • ✅ Kurucu: Prof. Dr. Turan Yazgan.
  • ✅ Slogan: Gaspıralı İsmail'in "Dilde, fikirde, işte birlik" sloganıyla hareket eder.

I. Göçler ve Türk Dünyası Meseleleri

• Kırım Türklerinin Sürgünü (1944): Rusya tarafından Kırım Türklerinin sürgüne gönderilmesi. (Kanaat Önderi: Mustafa Kırımoğlu)
• Bulgaristan Türklerine Zulüm (1980'ler): Bulgaristan'da Türk azınlığa yönelik baskılar. (Kanaat Önderi: Dr. Sadık Ahmet)
• Doğu Türkistan ve Batı Trakya Türkleri: Güncel Türk dünyası meseleleri arasında yer almaktadır.

---

Bu çalışma materyali, "Küreselleşen Dünya" ünitesinin karmaşık konularını anlaşılır bir yapıda sunarak öğrenme sürecinizi kolaylaştırmayı hedeflemektedir. Başarılar dileriz!