Milli Mücadele Hazırlık Dönemi: İlk Adımlar ve Temeller

📚 MİLLÎ MÜCADELE HAZIRLIK DÖNEMİ: KAPSAMLI ÇALIŞMA REHBERİ

Kaynaklar: Bu çalışma materyali, sağlanan ders ses kaydı transkripti ve kopyalanmış metin kaynakları birleştirilerek hazırlanmıştır.

---

Giriş: Milli Mücadele'nin Doğuşu

Milli Mücadele Hazırlık Dönemi, Türk milletinin bağımsızlık ve egemenlik mücadelesinin temelini oluşturan kritik bir süreçtir. Bu dönem, Mustafa Kemal Atatürk'ün İstanbul'a gelişiyle başlayıp, Anadolu'da ulusal bilincin uyandırılması, örgütlenmenin sağlanması ve Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin açılmasıyla yeni bir evreye geçmiştir. Mondros Ateşkes Antlaşması'nın getirdiği ağır koşullar altında başlayan bu süreç, Türk milletinin kaderini değiştiren önemli adımlara sahne olmuştur.

---

1. Mustafa Kemal'in İstanbul'a Gelişi ve Samsun'a Çıkışı

Mondros Ateşkes Antlaşması'nın 30 Ekim 1918'de imzalandığı sırada Mustafa Kemal, Suriye-Filistin Cephesi'nde "Yıldırım Orduları Grup Komutanlığı" görevindeydi. Ateşkes sonrası İstanbul'a çağrılan Mustafa Kemal, 13 Kasım 1918'de İstanbul'a geldi.

• "Geldikleri Gibi Giderler" Sözü: İstanbul'a geldiğinde limanda demirlemiş İtilaf Devletleri gemilerini görünce yaveri Cevat Abbas'a dönerek bu tarihi sözü söylemiştir. ✅ Bu söz, onun bağımsızlık inancının ve kararlılığının ilk işaretidir.
• İstanbul'daki Faaliyetleri:
  • Yeni kurulacak Ahmet İzzet Paşa Hükümeti'nde Harbiye Nezareti'nde görev almak istemiştir.
  • Arkadaşı Ali Fethi Okyar ile birlikte Minber gazetesini çıkarmıştır.
  • Etkin bir hükümet kurulması, ordunun terhisinin ve silah-cephane tesliminin engellenmesi için çalışmalar yürütmüştür.
• Samsun'a Çıkış (19 Mayıs 1919): İstanbul'daki çabaları sonuç vermeyince, 9. Ordu Müfettişliği (daha sonra 3. Ordu Müfettişliği) göreviyle Samsun'a çıktı.
  • Verilen Resmi Görevler:
    1. Bölgede iç güvenliği sağlamak ve asayiş sorunlarının nedenlerini tespit etmek.
    2. Dağınık haldeki silah ve cephaneyi toplatıp muhafaza altına almak.
    3. Bölgede kurulan komitelerin faaliyetlerine son vermek.
  • Gerçek Amaç: Mustafa Kemal, bu görevlerin ötesine geçerek Milli Mücadele'yi başlatma ve örgütleme amacındaydı.
• Samsun Raporu ve Havza'ya Geçiş: Yaptığı incelemeler sonucunda Samsun Raporu'nu yayımladı ve güvenlik gerekçesiyle Havza'ya geçti.

---

2. Havza Genelgesi (28-29 Mayıs 1919)

Mustafa Kemal tarafından tek başına yayımlanmıştır.

• Amacı: Milli bilinci uyandırmak ve halkı işgallere karşı harekete geçirmek.
• Maddeleri:
  1. İzmir'in işgali her yerde protesto edilecek.
  2. Protestolar yapılırken masum azınlığa zarar verilmeyecek (haklıyken haksız duruma düşmemek için).
  3. Ordular dağıtılmayacak, silahlar teslim edilmeyecek.
• Önemi:
  • İzmir'in işgalinin Mustafa Kemal tarafından ilk defa protesto edildiği yerdir. ✅
  • Bu genelge sonrası Mustafa Kemal ilk defa İstanbul'a geri çağrılmıştır.

---

3. Amasya Genelgesi (Tamimi) (21-22 Haziran 1919) 💡 KPSS Odak Alanı

Mustafa Kemal, silah arkadaşları Ali Fuat Cebesoy, Rauf Orbay, Kâzım Karabekir, Cemal Paşa ve Refet Bele ile birlikte yayımlamıştır. (Kâzım Karabekir ve Cemal Paşa telgrafla onay vermiştir.)

• Amacı: Milli Mücadele'yi kişiselleştirmekten çıkarmak ve ulusal bir zemine oturtmak, komutanların desteğini almak.
• Maddeleri (Milli Mücadele'nin Gerekçesi, Amacı ve Yöntemi):
  1. Gerekçe: Vatanın bütünlüğü, milletin bağımsızlığı tehlikededir. İstanbul Hükümeti, üzerine aldığı sorumluluğu yerine getirememektedir. ✅
  2. Amaç ve Yöntem: Milletin bağımsızlığını yine milletin azmi ve kararı kurtaracaktır. ✅ (İlk kez üstü kapalı da olsa ulusal egemenlik kavramından bahsedilmiştir.)
  3. Her türlü etki ve denetimden uzak yeni bir kurul oluşturulacaktır. (Temsil Heyeti'nin temelleri atılmıştır.)
  4. Sivas'ta ulusal bir kongre toplanacaktır. Bu kongreye her sancaktan halkın güvenini kazanmış belediye ve cemiyetlerce belirlenen üç kişi katılacaktır.
• Önemi:
  • Milli Mücadele'nin programıdır.
  • Ali Fuat Cebesoy tarafından "Mukaddes İttifak" olarak nitelendirilmiştir.
  • Mustafa Kemal, genelge sonrası "Artık İstanbul Anadolu'ya hâkim değil, tabi olmak zorundadır" demiştir.
  • Mustafa Kemal, Amasya Genelgesi'nden sonra, Erzurum Kongresi'nden önce askerlik mesleğinden istifa etmiştir (9 Temmuz 1919). Bu, onun sivil bir mücahit olarak milletle birlikte çalışacağının göstergesidir.

---

4. Erzurum Kongresi (23 Temmuz - 7 Ağustos 1919) 💡 KPSS Odak Alanı

• Toplayan Cemiyetler: Trabzon Muhafaza-i Hukuk-ı Milliye Cemiyeti ve Vilayat-ı Şarkiyye Müdafaa-i Hukuk-ı Milliye Cemiyeti.
• Nitelik: Toplanış amacı bakımından bölgesel, aldığı kararlar açısından ulusaldır. ✅
• Başkanlık: Mustafa Kemal (63 delege katılmıştır. İstifa edenlerin yerine Mustafa Kemal ve Rauf Orbay delege seçilmiştir.)
• Alınan Kararlar:
  1. Milli sınırlar içinde vatan bir bütündür, bölünemez. (İlk defa vatan sınırlarından bahsedilmiştir. Misakımilli'de de aynen kabul edilmiştir.) ✅
  2. Manda ve himaye kabul edilemez. (İlk defa reddedilmiştir. Tam bağımsızlığa ve dış politikaya yönelik bir karardır.) ✅
  3. Her türlü yabancı işgal ve müdahalesine karşı, hatta Osmanlı Hükümeti'nin dağılması halinde millet, kendisini topyekûn savunacak ve direnecektir.
  4. Kuvayımilliye'yi etkin, milli iradeyi hâkim kılmak esastır. (Ulusal bağımsızlık ile ulusal egemenliğin birlikte gerçekleşeceği belirtilmiştir.) ✅
  5. Ulusal sınırları ihlal etme amacı olmayan herhangi bir devletten dış yardım alınabilir. (Milli Mücadele'ye en fazla desteği Sovyet Rusya vermiştir.)
  6. Hristiyan azınlığa siyasi ve sosyal dengemizi bozucu ayrıcalıklar verilemez.
  7. Kapalı durumda bulunan Osmanlı Mebusan Meclisi açılmalıdır. İstanbul Hükümeti vatanı koruyamadığı takdirde, bu gayeyi gerçekleştirmek için geçici bir hükümet kurulacaktır. (İlk defa Osmanlı Hükümeti'nden ayrı bir hükümet kurulması kararı alınmıştır.) ✅
• Heyet-i Temsiliye'nin Kuruluşu: Kongre sonunda başkanlığını Mustafa Kemal'in yapacağı dokuz kişiden oluşan "Heyet-i Temsiliye" kurulmuştur.
• Önemli Diyaloglar:
  • İngiliz Yarbay Rawlinson'ın kongreyi dağıtma tehdidine karşı Mustafa Kemal'in kararlılığı.
  • 15. Kolordu Komutanı Kâzım Karabekir Paşa'nın "Siz bundan evvel olduğu gibi, bundan böyle de bizim kumandanımızsınız. Ben ve kolordum emrinizdeyiz Paşam" sözleriyle Mustafa Kemal'e en büyük desteği vermesi.

---

5. Diğer Bölgesel Kongreler

• Balıkesir Kongreleri (28 Haziran / 26 Temmuz 1919): Hacım Muhittin Bey başkanlığında toplanmıştır. Batı Cephesi kurulmuş, gerektiğinde İtilaf devletlerinden yardım alınabileceği kararı alınmıştır. Mustafa Kemal bu kongreye katılmamıştır.
• Alaşehir Kongresi (16 Ağustos - 25 Ağustos 1919): Hacım Muhittin Bey başkanlığında toplanmıştır. Batı Anadolu'daki direnişin teşkilatlanması amaçlanmıştır.
• Pozantı Kongresi (5 Ağustos 1920): Mustafa Kemal ve Fevzi Çakmak birlikte katılmıştır. Milli Mücadele'nin son kongresidir.

---

6. Sivas Kongresi (4 - 11 Eylül 1919) 💡 KPSS Odak Alanı

• Nitelik: Toplanış amacı ve aldığı kararlar açısından ulusaldır. ✅
• Katılımın Az Olmasının Sebepleri: Elazığ Valisi Ali Galip ve Ankara Valisi Muhittin Paşa'nın delegeleri engellemesi, Fransızların Sivas'ı işgal edeceği söylentileri, bazı delegelerin kongreyi gereksiz bulması.
• Kongrede Tartışılan Konular: Manda ve himaye, kongre başkanlığı (Mustafa Kemal ile Rauf Orbay arasında yarış), saltanata bağlılık yemini, siyasi tartışmalar (İttihatçılık suçlamaları).
• Alınan Kararlar:
  1. Erzurum Kongresi kararları genişletilerek kabul edilmiştir.
  2. Tüm cemiyetler "Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti" adı altında birleştirilmiştir. (Milli Mücadele tek elden yürütülmeye çalışılmıştır.) ✅
  3. Halkın Milli Mücadele'den haberdar olması için bir gazete çıkarılacaktır. (Sivas'ta İrade-i Milliye gazetesi çıkarılmıştır.)
  4. Batı Cephesi komutanlığına Ali Fuat Cebesoy atanmıştır. (İlk defa Temsil Heyeti yürütme yetkisini kullanmıştır.) ✅
  5. Manda ve himaye bu kongrede bir daha gündeme gelmemek üzere kesin olarak reddedilmiştir. ✅
  6. Milli Mücadele'yi baltalayan Damat Ferit Paşa Hükümeti düşürülerek yerine Milli Mücadele yanlısı bir hükümet kurulacaktır.
• Önemi:
  • Sivas Kongresi'nden sonra Mustafa Kemal İstanbul ile tüm haberleşmeyi kesmiştir. Bunun üzerine Padişah Vahdettin, Damat Ferit'i görevden alarak yerine Ali Rıza Bey'i getirmiştir. Bu durum, Temsil Heyeti'nin İstanbul Hükümeti'ne karşı kazandığı ilk siyasi zaferdir. ✅

---

7. Amasya Görüşmeleri (20-22 Ekim 1919) 💡 KPSS Odak Alanı

Sivas Kongresi sonrası Ali Rıza Paşa Hükümeti, Temsil Heyeti ile yakın ilişkiyi gerekli görmüş ve Bahriye Nazırı Salih Paşa'yı Mustafa Kemal ile görüşmek üzere Amasya'ya göndermiştir.

• Alınan Kararlar:
  1. İstanbul Hükümeti, Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti'ni resmen tanıyacaktır. ✅
  2. Zararlı cemiyetler kapatılacak, azınlıklara siyasi ve sosyal dengeyi bozucu ayrıcalıklar verilmeyecektir.
  3. Kapalı olan Osmanlı Mebusan Meclisi açılacak ve ülke genelinde seçimler yapılacaktır. Ancak güvenlik sebebiyle Mebusan Meclisi İstanbul dışında açılacaktır.
  4. İleride yapılacak barış görüşmelerine gidecek olan heyeti Temsil Heyeti belirleyecektir.
• Önemi:
  • Amasya Görüşmeleri ile Temsil Heyeti, İstanbul Hükümeti tarafından ilk defa resmen tanınmıştır. ✅
  • Alınan karar gereği seçimler yapılmış ve Mustafa Kemal, Erzurum'dan milletvekili seçilmiştir. Ancak hakkındaki idam kararından dolayı İstanbul'a gidememiştir.
• Ankara'nın Milli Mücadele Merkezi Olması (27 Aralık 1919): Mustafa Kemal, bu gelişmeler üzerine Ankara'ya gelmiştir.
  • Nedenleri: İşgale uğramamış güvenli bir bölge olması, düzenli bir kolordunun bulunması, halkının Milli Mücadele yanlısı olması, Mebusan Meclisi çalışmalarını yakından takip etme isteği, ulaşım ve haberleşme imkanlarının olması, Batı Cephesi'ne yakınlığı.

---

8. Misakımilli (Milli Yemin / Milli Ant) (12 Ocak 1920) 💡 KPSS Odak Alanı

Mustafa Kemal ve Mebusan Meclisi milletvekilleri ile birlikte hazırlanmıştır. Mebusan Meclisi'nde kabul edilen son kanun olmuştur.

• Kararları:
  1. Osmanlı Devleti'nin Mondros Ateşkes Antlaşması'nı imzaladığı (30 Ekim 1918) tarihte düşman işgaline uğramamış yerler bir bütündür, bölünemez. (Türk ve İslam çoğunluğunun bulunduğu bölgeler bölünmez ve ayrılmaz bir bütün sayılacaktır.)
  2. İstanbul ve Marmara Denizi'nin güvenliği her türlü tehlikeden korunmalıdır. Bu esas kabul edildikten sonra ticaret gemilerinin Çanakkale ve İstanbul boğazlarından geçişi, ilgili devletlerin birlikte verecekleri karara bağlıdır.
  3. Halkın oyu ile ana vatana katılan üç sancak; Kars, Ardahan ve Batum'da (Elviye-i Selase) gerekirse yine halk oylamasına başvurulabilir.
  4. Batı Trakya'nın durumu halkın serbestçe vereceği oya göre belirlenmelidir.
  5. Araplar, kendi geleceklerine halk oylamasıyla karar verecektir.
  6. Milli ve ekonomik gelişmemizi engelleyen siyasi, adli ve mali sınırlamalar (kapitülasyonlar) kaldırılmalıdır. ✅
  7. Azınlık hakları komşu ülkelerdeki Müslüman halkın da aynı haklardan yararlanması şartıyla kabul edilecektir.
  8. Osmanlı Devleti'nden kalan dış borçlar eşit bir şekilde paylaştırıldığı takdirde ödenecektir.
• Önemi:
  • Misakımilli'de ulus egemenliğine yönelik herhangi bir karar bulunmamaktadır. ⚠️
  • Misakımilli'de yer alan konular, ileride Lozan Antlaşması'nın temel konularını oluşturmuştur. ✅

---

9. İstanbul'un İşgali ve Mustafa Kemal'in Tepkileri (16 Mart 1920)

Misakımilli kararlarının kabul edilmesinin ardından İtilaf Devletleri, 16 Mart 1920'de İstanbul'u resmen işgal etmiştir.

• Haber Veren: Manastırlı Hamdi Bey (Daha sonra "Martonaltı" soyadını almıştır.)
• Mustafa Kemal'in Aldığı Önlemler:
  1. Geyve ve Ulukışla demiryolları tahrip edildi.
  2. İstanbul Hükümeti ile tüm haberleşme kesildi.
  3. Vergi toplamak için Anadolu'ya gönderilen memurlar İstanbul'a geri gönderildi.
  4. İtilaf Devletleri'nin Osmanlı subaylarını tutuklaması üzerine Anadolu'daki İtilaf Devletleri subayları tutuklandı.
• Mustafa Kemal'in Tepkisi: Yayımladığı genelgede "Artık mücadelem padişahı bu hakaretten kurtarmaya yöneliktir" demiştir.

---

10. I. TBMM Dönemi ve Gelişmeleri (1920-1923) (Giriş) 💡 KPSS Odak Alanı

İstanbul'un işgali, yeni bir dönemin başlangıcı olmuş ve Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin açılmasına zemin hazırlamıştır.

• Mustafa Kemal'in Önerisi: Yeni açılacak bu meclis için "Meclis-i Müessisan" (Kurucu Meclis) ismini önermiştir.
• Genel Özellikleri:
  • Kurucu, demokratik, ihtilalci, ulusçu, savaşçı bir meclistir.
  • Güçler Birliği ilkesini uygulamıştır (Yasama, Yürütme ve Yargı tek elde toplanmıştır).
  • Olağanüstü yetkilere sahiptir.
  • Meclis Hükümeti Sistemi'ni uygulamıştır.
  • Yeni bir devlet ve ordu kurmuş, anayasa oluşturmuştur.
  • Üyelerini seçimle belirlemiş, her türlü fikrin tartışılmasına olanak sağlamıştır.
  • İstanbul Hükümeti ve İtilaf Devletlerine başkaldırmıştır.
  • Tüm savaşları bu meclis yapmıştır.
• 24 Nisan Önergesi (Temel Kararlar):
  1. Hükümet kurmak zorunludur.
  2. Geçici olarak bir hükümet başkanı tanımak ya da bir padişah vekili ortaya çıkarmak uygun değildir.
  3. Mecliste toplanmış olan milli iradeyi, vatanın geleceğine el koymuş olarak tanımak temel ilkedir.
  4. Büyük Millet Meclisi'nin üstünde bir güç yoktur. ✅
  5. Büyük Millet Meclisi, yasama ve yürütme yetkilerini kendinde toplamıştır. (Güçler Birliği ilkesi) ✅
  6. Mecliste seçilecek ve vekil olarak görevlendirilecek bir kurul hükümet işlerine bakar. Meclis başkanı bu kurulun da başkanıdır. (Meclis Hükümeti Sistemi) ✅
  7. Padişah ve halife, baskı ve zordan kurtulduğu zaman meclisin düzenleyeceği yasal ilkeler içinde durumunu alır.
• İlk Hükümet (İcra Vekilleri Heyeti):
  • Meclis Başkanı: Mustafa Kemal
  • Maarif Bakanı: Dr. Rıza Nur
  • Sıhhiye Bakanı: Adnan Adıvar (İlk kurulan bakanlıktır.)
  • Milli Savunma Bakanı: Fevzi Çakmak (1920-23 arası en çok bütçe ayrılan bakanlıktır.)
  • Dışişleri Bakanı: Bekir Sami Bey
  • Genelkurmay Başkanı: İsmet İnönü
• TBMM İçindeki Gruplar: Müdafaa-i Hukuk, Yeşil Ordu, Halk Zümresi, Tesanüt.
• Bilecik Görüşmesi (5 Aralık 1920): TBMM ile İstanbul Hükümeti temsilcileri Bilecik'te bir araya gelmiştir. Yapılan bu görüşmeyle TBMM, İstanbul Hükümeti tarafından resmen tanınmıştır. ✅