Podit
Ders Notları: Dr. Öğr. Üyesi Ercüment Yerlikaya, Çukurova Üniversitesi Psikoloji Bölümü (Kopyalanmış Metin ve Ses Kaydı Transkripti)
🧠 Öğrenme Psikolojisi: Temel Kavramlar ve Süreçler
Bu çalışma materyali, öğrenme psikolojisinin temelini oluşturan kavramları, öğrenmenin tanımını, öğrenme olarak kabul edilmeyen davranış değişikliklerini, davranış türlerini ve öğrenme süreçlerinden duyarlılaşma, duyarsızlaşma ile alışkanlık kavramlarını detaylı bir şekilde ele almaktadır. Amacımız, öğrenme olgusunun kapsamlı bir şekilde anlaşılmasını sağlamaktır.
📚 Öğrenmenin Tanımı ve Temel Özellikleri
Öğrenme psikolojisinin merkezinde yer alan "öğrenme" kavramı, belirli koşullar altında gerçekleşen davranış değişikliklerini ifade eder.
📚 Öğrenmenin Tanımı: Öğrenme; organizmanın davranışlarında yaşantı yoluyla meydana gelen, nispeten (göreli olarak) kalıcı değişikliklerdir.
✅ Öğrenmenin Temel Koşulları: Bir davranış değişikliğinin öğrenme olarak kabul edilebilmesi için üç temel koşulun bir arada bulunması gerekir:
- Davranışta Değişiklik: Organizmanın daha önce sergilemediği veya farklı bir şekilde sergilediği bir davranışın ortaya çıkması.
- Yaşantı Yoluyla Oluşma: Bu değişikliğin, organizmanın çevresiyle girdiği etkileşimler sonucunda kendisinde kalan izler (yaşantılar) aracılığıyla gerçekleşmesi.
- Nispeten Kalıcılık: Bu değişikliğin geçici olmaması, belirli bir süreklilik göstermesi.
💡 Yaşantı Nedir? Yaşantı, organizmanın çevresiyle girdiği etkileşimler sonucunda kendisinde kalan izdir. Öğrenme, bu izlere bağlı olarak ortaya çıkan kalıcı değişikliklerdir.
⚠️ Öğrenme Sayılmayan Davranış Değişiklikleri: Her davranış değişikliği öğrenme değildir. Aşağıdaki durumlar yaşantı kazanma ürünü olmadığı için öğrenme kapsamında değerlendirilmez:
- Olgunlaşma: Organizmanın kendisinden beklenen fonksiyonları yerine getirecek düzeye erişmesidir. Yaşın ilerlemesiyle birlikte öğrenme olmaksızın kendiliğinden ortaya çıkan yeteneklerdir.
- Örnek: Bir bebeğin doğumdan hemen sonra başını dik tutması beklenmezken, 3 aylık olduğunda bu yeterliğe ulaşması. Bu, yaşantı kazanma değil, olgunlaşma sonucudur. Olgunlaşma, öğrenme için bir ön koşul olsa da, tek başına öğrenme değildir.
- Büyüme: Organizmanın fiziksel olarak gelişmesi ve boyutlarının artmasıdır.
- Sakatlanma, Hastalık, Yorgunluk: Bedensel bir değişikliğe bağlı olarak ortaya çıkan geçici davranış değişiklikleridir.
- Örnek: Ateşi yükselen bir kişinin sayıklaması veya ayağını inciten birinin topallaması.
- İlaç, Alkol veya Uyuşturucu Kullanımı: Bu maddelerin etkisiyle ortaya çıkan davranış değişiklikleri de yaşantı kazanma ürünü değildir.
- Örnek: Alkol etkisiyle sendeleyerek yürümek.
✅ Öğrenmenin Ayırt Edici Özellikleri:
- Davranışta gözlenebilir bir değişiklik olmalı.
- Bu değişiklik yaşantı kazanma sonucunda gerçekleşmeli.
- Bu değişiklik nispeten kalıcı ve sürekli olmalı.
- Sakatlanma, hastalık, yorgunluk, uykusuzluk, ilaç, alkol ya da uyuşturucu gibi geçici nedenlerle meydana gelmemiş olmalı.
- Yalnızca olgunlaşma neticesinde meydana gelmemiş olmalı.
🚶 Davranış Türleri
İnsan ve hayvan davranışları, kökenlerine göre üç ana başlık altında incelenebilir:
1️⃣ Doğuştan Getirilen Davranışlar: Öğrenme gerektirmeyen, genetik olarak aktarılan davranışlardır. * 📚 Refleksler: Doğuştan getirilen, belli uyarıcılar karşısında istemsiz (otomatik) ve basit bir tepki şeklinde ortaya çıkan, oldukça hızlı ve tutarlı davranışlardır. * Örnek: Öksürmek, hapşırmak, iğne batan eli aniden çekmek, ani bir ses karşısında irkilmek. Refleksler doğuştan gelir, öğrenilmiş değildir ve genellikle omurilik tarafından yönetilir. * 📚 İçgüdüler (Türe Özgü Davranışlar): Doğuştan getirilen ve bir hayvan türüne özgü tipik, karmaşık davranış örüntüleridir. * Örnek: Kuşların yuva yapmaları, farklı türlerin üreme davranışları. İçgüdüler güçlü bir genetik temele sahiptir ve türün tüm normal üyelerinde gözlenir. İnsanlarda içgüdü niteliğinde davranışlar bulunmamakta, bunun yerine hayatta kalmaya yönelik davranış eğilimlerine "içgüdüsel davranış" adı verilmektedir.
2️⃣ Geçici Davranışlar: Doğuştan getirilmeyen ancak yaşantı kazanma nedeniyle değil, hastalık, yorgunluk, uykusuzluk, sakatlanma, ilaç, alkol ya da uyuşturucu gibi etkenler nedeniyle oluşan ve bu etkenler ortadan kalktığında kaybolan davranış değişiklikleridir. Öğrenme ürünü olarak kabul edilmezler. * Örnek: Alkol aldığında sendeleyerek yürümek, ateşi çıktığında sayıklamak, bileğini incittiği için topallamak.
3️⃣ Öğrenme Ürünü Olan Davranışlar: Organizmanın çevreyle girdiği etkileşimler sonucunda kendisinde kalan izlere bağlı olarak edindiği göreli olarak kalıcı olan davranışlardır. * İstendik ve İstenmeyen Davranışlar: Öğrenilmiş davranışlar istendik olabileceği gibi istenmeyen davranışlar da olabilir. * İstendik Örnekler: Okuma-yazma, aritmetik, öz-bakım becerileri, yabancı dil öğrenme (planlı eğitim yoluyla). * İstenmeyen Örnekler: Küfür etme, sahtekârlık, başkalarına eziyet etme, hırsızlık, sigara veya uyuşturucu kullanma (kültürlenme yoluyla veya hatalı öğrenmeler).
🔄 Öğrenme Süreçleri: Duyarlılaşma, Duyarsızlaşma ve Alışkanlık
Öğrenme psikolojisinde davranış değişikliklerinin nasıl meydana geldiğini açıklayan önemli süreçler bulunmaktadır.
📚 Duyarlılaşma: Organizmanın, belli bir uyarıcıya maruz kalmasının sonucu olarak bu uyarıcıya ya da başka uyarıcılara daha fazla tepki vermeye başlamasıdır. Yaşantı kazanma sonucunda oluştuğu için öğrenme olarak kabul edilir. * Örnek: Şiddetli bir patlama sesinden sonra diğer seslere karşı daha hassas hale gelmek.
📚 Duyarsızlaşma: Bir uyarıcının yol açtığı duygularda ya da tepkilerde azalma olmasıdır. İki türü vardır:
* 📚 **Alışma (Habituation):** Bir uyarıcının tekrar tekrar sunulması sonucunda bu uyarıcıya verilen tepkinin zayıflaması eğilimidir. Yaşantı kazanma sonucunda davranışta kalıcı bir değişiklik olduğu için öğrenme olarak kabul edilir. Organizma uyarıcıyı hissetmeye devam eder ancak ona verdiği tepki azalır.
* *Örnek:* Acil serviste çalışmaya başlayan bir hemşirenin ilk günlerde olaylardan çok etkilenirken, zamanla bu durumlara alışması ve tepkisinin azalması. Öğretmenin hep aynı şekilde ödüllendirmesi sonucu ödülün etkisinin azalması.
* 📚 **Duyusal Adaptasyon (Sensory Adaptation):** Duyu organlarımızdaki alıcıların ve nöronların duyarlılığında meydana gelen farklılaşmaya bağlı olarak oluşan bir duyarsızlaşma biçimidir. Bedensel bir değişikliğe bağlı olduğu için öğrenme ürünü olarak kabul edilmez. Organizma uyarıcıyı hissetmemeye başlar.
* *Örnek:* Karanlık bir ortamdan aydınlığa çıkıldığında geçici körlük yaşanması; yeni boyanmış bir odaya girildiğinde yoğun koku alınırken, bir süre sonra kokuyu hissetmemeye başlanması.
📊 **Alışma ve Duyusal Adaptasyon Arasındaki Farklar:**
* **Alışma:** Öğrenme ürünüdür. Nispeten kalıcıdır. Merkezi sinir sisteminde (korteks) gerçekleşir. Organizma uyarıcıyı hissetmeye devam eder, tepkisi azalır.
* **Duyusal Adaptasyon:** Öğrenme ürünü değildir. Geçicidir. Duyu organlarındaki alıcıların duyarlılığındaki geçici değişime bağlıdır. Organizma uyarıcıyı hissetmemeye başlar.
📚 Alışkanlık (Habit): Aynı eylemin sık sık yapılması sonucu neredeyse otomatikleşen ve kolayca, çabasızca gerçekleştirilebilen kalıcı öğrenilmiş davranış yapılarıdır. Yaşantı kazanma yoluyla edinilen öğrenilmiş davranışlardır. * Örnek: Evin kapısını açarken anahtarı ne yöne çevirdiğini düşünmeye gerek duymadan bu davranışı yapmak; işe giderken hep aynı yolu kullanmak.
🎯 Karşılaştırmalı Örnekler
Aşağıdaki örnekler, öğrenme ve öğrenme olmayan davranış değişikliklerini daha iyi anlamak için karşılaştırmalı olarak sunulmuştur:
- Yüksekten tedirgin olan bir kişinin bir gökdelenin 18. katında çalışmaya başladıktan sonra bu korkusunun giderek azalması: Öğrenilmiş (Alışma) ✅
- Balık pazarına girdiğinde yoğun balık kokusu alan bir kimsenin birkaç dakika sonra kokuyu hissetmemeye başlaması: Geçici (Duyusal Adaptasyon) ⚠️
- Öğretmeninden ilk kez aferin alan bir çocuğun bu duruma çok sevinmesi ancak ilerleyen günlerde öğretmeni kendisini hep aynı şekilde ödüllendirmeye devam ettiği için, artık aferin aldığında sevinmemesi: Öğrenilmiş (Alışma) ✅
- Kişinin, evinin kapısını açarken anahtarı ne yöne çevirdiğini düşünmeye gerek duymadan bu davranışı yapabilmesi: Öğrenilmiş (Alışkanlık) ✅
- Bulunduğu odada çalışmaya başlayan klimanın sesini fark eden bir kimsenin bir süre sonra bu sesi fark etmemeye başlaması: Geçici (Duyusal Adaptasyon) ⚠️
- Arabasıyla evine giderken kişinin evine giden yolu düşünmeye ihtiyaç duymadan kolaylıkla seçerek bu yoldan gitmesi: Öğrenilmiş (Alışkanlık) ✅
📝 Sonuç
Özetle, öğrenme psikolojisi, organizmanın davranışlarında yaşantı yoluyla oluşan nispeten kalıcı değişiklikleri inceler. Öğrenmeyi, doğuştan getirilen refleksler ve içgüdülerden, hastalık veya yorgunluk gibi geçici durumlardan ve yalnızca olgunlaşma ile ortaya çıkan değişikliklerden ayırmak esastır. Duyarlılaşma, alışma ve alışkanlık gibi süreçler öğrenme kapsamında değerlendirilirken, duyusal adaptasyon gibi bedensel değişiklikler öğrenme olarak kabul edilmez. Bu ayrım, davranışların kökenini ve gelişimini anlamak için kritik öneme sahiptir. Öğrenme, hem istendik hem de istenmeyen davranışların kazanılmasında merkezi bir rol oynar ve bireyin çevreye uyum sağlamasında temel bir mekanizmadır.
