Bu çalışma materyali, sağlanan sesli ders kaydı transkripti ve kopyalanmış metin kaynaklarından derlenerek hazırlanmıştır.

---

📚 Osmanlı Devleti: Kuruluşundan Dağılmaya Temel Konular

Giriş

Osmanlı Devleti, 13. yüzyılın sonlarında Anadolu'da kurulan ve kısa sürede üç kıtaya yayılarak dünya tarihine damga vuran büyük bir imparatorluktur. Bu çalışma materyali, Osmanlı Devleti'nin kuruluşundan dağılma dönemine kadar olan süreçteki jeopolitik durumu, büyüme faktörlerini, önemli padişahları, fetihleri, teşkilatlanma, askeri, mali, adli, sosyal, eğitim, bilim ve sanat yapılarını özetleyerek sunmaktadır.

🌍 Osmanlı Devleti'nin Kuruluş Dönemi (1302 – 1453)

Kuruluş Sırasında Jeopolitik Durum

Osmanlı Beyliği'nin tarih sahnesine çıktığı dönemde Anadolu ve çevresi oldukça karmaşık bir yapıya sahipti:

• Türkiye Selçuklu Devleti: 1243 Kösedağ Savaşı sonrası yıkılma sürecine girmiş, Moğol-İlhanlılara tabi olmuştu. Bu durum Anadolu'da siyasi birliğin bozulmasına ve birçok Türk Beyliği'nin kurulmasına yol açmıştı.
• Bizans Devleti: Taht kavgaları, ekonomik sorunlar ve ağır vergiler nedeniyle eski gücünden uzaktı.
• Diğer Güçler: Doğu Karadeniz'de Trabzon Rum İmparatorluğu, Karadeniz'in kuzeyinde Altınorda Devleti, Güneydoğu Anadolu'da Memlük Devleti etkindi. Akdeniz ve Karadeniz'de Venedik ve Cenevizliler ticaret yollarında önemli bir güce sahipti. Balkanlar'da ise Sırp, Bulgar, Macar gibi prenslikler siyasi ve dini mücadeleler içindeydi.

Kısa Sürede Büyümesinde Etkili Olan Faktörler

Osmanlı Beyliği'nin bu karmaşık ortamda hızla büyümesini sağlayan temel faktörler şunlardır:

1. ✅ Otorite Boşluğu: Kösedağ Savaşı sonrası Anadolu'da oluşan siyasi boşluk ve Bizans'ın zayıflığı.
2. ✅ Konum: Beyliğin cihat ve gaza ruhuna uygun, Bizans sınırında kurulmuş olması.
3. ✅ Yetenekli Padişahlar: İlk Osmanlı padişahlarının yetenekli yönetici ve asker olmaları.
4. ✅ Sosyo-Ekonomik Destek: Ahiler, Abdallar ve Gaziler gibi grupların desteği.
5. ✅ Merkezi Otorite: Türk veraset anlayışında yapılan düzenlemelerle merkezi otoritenin güçlendirilmesi.
6. ✅ Politikalar: Fethedilen topraklarda uygulanan İskân Politikası (Anadolu'dan Türkmenlerin yerleştirilmesi) ve İstimalet Politikası (gayrimüslim halka din, dil, inanç özgürlüğü tanınarak gönüllerinin kazanılması).

Kuruluş Dönemi Hükümdarları ve Önemli Gelişmeler

• Osman Bey (1302 – 1324): Karacahisar'ın fethi sonrası ilk kadı ataması ve ilk hutbe okundu. 1302 Koyunhisar (Bafeus) Muharebesi'nde Bizans yenilgiye uğratıldı ve bu savaş Osmanlı'nın kuruluş tarihi olarak kabul edilir. İlk örfi vergi olan Bac-ı Bazar çıkarıldı.
• Orhan Bey (1324 – 1362): 1326'da Bursa fethedilerek başkent yapıldı. 1329 Maltepe (Palekanon) Savaşı'nda Bizans yenildi. 1345'te Karesioğulları Beyliği'nin alınmasıyla Anadolu Türk siyasi birliğini sağlama yolunda ilk adım atıldı ve Rumeli'ye geçiş kolaylaştı. 1352'de Bizans'tan Çimpe Kalesi alınarak Rumeli'deki ilk toprak parçası elde edildi.
  • Teşkilatlanma: İlk saray (Bey Sarayı), ilk divan, ilk vezirlik makamı, ilk düzenli ordu (Yaya ve Müsellem), ilk medrese (İznik Süleyman Paşa Medresesi) ve ilk müderris ataması (Davud-u Kayseri) bu dönemde gerçekleşti.
• I. Murat (1362 – 1389): 1361'de Edirne fethedilerek Bizans'ın Balkanlar ile kara bağlantısı kesildi. 1364 Sırpsındığı Savaşı ve 1371 Çirmen Savaşı ile Haçlı ittifakları yenilgiye uğratıldı. 1389 I. Kosova Savaşı'nda ilk kez top kullanıldı ve I. Murat savaş meydanında şehit düştü. Anadolu'da Germiyanoğullarından çeyiz, Hamitoğullarından satın alma yoluyla topraklar elde edildi.
  • Teşkilatlanma: Veziriazamlık, kazaskerlik, defterdarlık makamları kuruldu. Pençik sistemi ile Kapıkulu Ordusu'nun temelleri atıldı ve tımar sistemi uygulanmaya başlandı. Veraset anlayışında "ülke hükümdar ve oğullarının ortak malıdır" prensibi getirildi.
• I. Bayezid (Yıldırım) (1389 – 1402): İstanbul kuşatmaları başladı. 1396 Niğbolu Muharebesi ile Bulgaristan Osmanlı hâkimiyetine girdi ve Abbasi halifesi tarafından "Sultan-ı İklim-i Rum" unvanı verildi. Anadolu'da Türk siyasi birliği büyük ölçüde sağlandı. Ancak 1402 Ankara Savaşı'nda Timur'a yenilerek esir düştü ve bu durum 11 yıl sürecek Fetret Devri'ni başlattı.
• Fetret Devri (1402 – 1413): Yıldırım Bayezid'in oğulları arasında taht kavgaları yaşandı. Bu dönemde Balkanlarda toprak kaybı yaşanmamasında iskân ve istimalet politikaları ile Avrupa'daki Yüzyıl Savaşları etkili oldu.
• I. Mehmet (Çelebi) (1413 – 1421): Fetret Devri'ne son vererek Osmanlı'nın "ikinci kurucusu" sayıldı. Saruhanoğulları Beyliği'ne son verdi. 1416'da Venedik ile ilk deniz savaşı (Çalı Bey Deniz Savaşı) yapıldı. Şeyh Bedrettin İsyanı bu dönemde bastırıldı.
• II. Murat (1421 – 1451): Amcası Mustafa Çelebi ve Şehzade Mustafa isyanlarını bastırdı. Aydınoğulları ve Menteşeoğulları'na son verildi. 1444 Edirne-Segedin Antlaşması imzalandı. Ardından 1444 Varna Muharebesi ve 1448 II. Kosova Muharebesi'nde Haçlılar yenilgiye uğratılarak Osmanlı'nın Balkanlardaki hâkimiyeti kesinleşti.
  • Teşkilatlanma: Edirne Sarayı inşa edildi, Enderun Mektebi'nin temelleri atıldı ve Şeyhülislamlık makamı kuruldu.

📈 Osmanlı Devleti'nin Yükselme Dönemi (1453 – 1595)

II. Mehmet (Fatih) Dönemi (1451 – 1481)

• İstanbul'un Fethi (1453):
  • Hazırlıklar: Anadolu Hisarı onarıldı, Rumeli Hisarı (Boğazkesen) inşa edildi, Şahi topları döktürüldü, güçlü donanma hazırlandı, lağımcı birlikleri oluşturuldu.
  • Sonuçları (Türk Tarihi Açısından): Ayasofya camiye çevrildi, Osmanlı toprakları arasında kara bağlantısı sağlandı, İstanbul başkent oldu, İpek Ticaret Yolu kontrol altına alındı, Fatih "Kayser-i Rum" unvanını aldı.
  • Sonuçları (Dünya Tarihi Açısından): Bizans yıkıldı, büyük topların surları yıkabileceği görülerek Avrupa'da derebeylik zayıfladı ve merkezi krallıklar güçlendi, Bizanslı aydınların İtalya'ya gitmesi Rönesans'ın başlamasında etkili oldu, ticaret yollarının Osmanlı kontrolüne geçmesi Coğrafi Keşifler'e zemin hazırladı, Orta Çağ sona erip Yeni Çağ başladı.
• Diğer Fetihler: Belgrad dışındaki Sırbistan, Mora, Eflak, Bosna, Hersek, Boğdan ve Arnavutluk fethedildi. Anadolu'da Amasra, Sinop, Trabzon ele geçirildi (Trabzon Rum İmparatorluğu'na son verildi). 1473 Otlukbeli Savaşı'nda Akkoyunlular mağlup edildi. Denizlerde birçok Ege adası fethedildi ve 1475'te Kırım Hanlığı Osmanlı'ya bağlanarak Karadeniz bir Türk gölü haline geldi.
• Teşkilatlanma: Çandarlı Halil Paşa'nın idamıyla devşirme kökenliler yönetim kadrolarına atandı. Topkapı Sarayı inşa edildi. İlk altın para "Sultani" bastırıldı. Sahn-ı Seman Medreseleri açıldı. Kanunname-i Âli Osman ile sancak sistemi yasallaştı, "ülke padişahındır" anlayışı benimsendi, kardeş katli yasası getirildi, cülus ve sefer bahşişi geleneği oluştu ve müsadere usulü yasallaştı.

II. Bayezid Dönemi (1481 – 1512)

• Cem Sultan Olayı: Cem Sultan'ın taht mücadelesini kaybedip Avrupa'ya sığınması, Osmanlı'nın iç meselesini uluslararası bir sorun haline getirdi ve fetihleri duraksattı. Bu dönem "Yükselme İçinde Duraklama Devri" olarak adlandırıldı.
• Diğer Gelişmeler: Karamanoğulları Beyliği'ne kesin olarak son verildi. Osmanlı-Memlük savaşları yaşandı.

I. Selim (Yavuz) Dönemi (1512 – 1520)

• Doğu Seferleri:
  • 1514 Çaldıran Savaşı ile Safeviler yenilgiye uğratıldı, Şii-Safevi tehdidi önlendi ve İpek Yolu'nun Van-Tebriz hattı Osmanlı kontrolüne girdi.
  • 1515 Turnadağ Savaşı ile Dulkadiroğulları Beyliği'ne son verildi ve Anadolu Türk siyasi birliği kesin olarak sağlandı.
  • Memlüklerle yapılan 1516 Mercidabık ve 1517 Ridaniye Savaşları sonucunda Memlük Devleti yıkıldı. Suriye, Filistin, Lübnan, Mısır ve Hicaz Osmanlı hâkimiyetine girdi. Baharat Ticaret Yolu'nun denetimi Osmanlı'ya geçti ve Halifelik Abbasilerden Osmanlı'ya intikal etti. Yavuz Sultan Selim, "Hadımü'l Harameyn" unvanını kullanan ilk padişah oldu.
• Bozoklu Celal İsyanı (1519): Tokat yöresinde çıkan ilk dini nitelikli isyanlardan biriydi.

I. Süleyman (Kanuni) Dönemi (1520 – 1566)

• İç İsyanlar: Canberdi Gazali, Ahmet Paşa, Baba Zünnun, Kalenderoğlu isyanları bastırıldı.
• Batı'daki Gelişmeler:
  • 1521'de Belgrad fethedildi.
  • 1526 Mohaç Meydan Muharebesi'nde Macar ordusu yenilgiye uğratıldı ve Macaristan Osmanlı denetimine girdi.
  • 1529'da Viyana kuşatıldı ancak alınamadı.
  • 1533 İstanbul Antlaşması ile Avusturya arşidükü protokolde Osmanlı sadrazamına denk sayıldı ve Avusturya Osmanlı'nın Orta Avrupa'daki siyasi üstünlüğünü kabul etti.
• Doğu'daki Gelişmeler: Safevilerle yapılan Irakeyn, Tebriz ve Nahçıvan seferleri sonucunda 1555 Amasya Antlaşması imzalandı. Bu, Osmanlılar ile Safeviler arasındaki ilk resmi antlaşmaydı.
• Denizlerdeki Gelişmeler:
  • 1521'de Rodos fethedildi.
  • 1533'te Barbaros Hayreddin Paşa Kaptan-ı Derya olarak atandı ve Cezayir Osmanlı topraklarına katıldı.
  • 1538 Preveze Deniz Savaşı'nda Haçlı donanması yenilgiye uğratılarak Akdeniz'deki üstünlük Osmanlı'ya geçti.
  • Hint Deniz Seferleri düzenlendi ancak Portekizlilerin Hint Okyanusu'ndaki varlığına son verilemedi.

II. Selim Dönemi (1566 – 1574)

• Sokullu Mehmet Paşa döneme damgasını vurdu.
• 1571'de Kıbrıs fethedildi.
• 1571 İnebahtı Deniz Savaşı'nda Osmanlı donanması yakıldı (ilk büyük deniz yenilgisi).

III. Murat Dönemi (1574 – 1595)

• 1578'de Portekizliler ile yapılan Vadi-üs Seyl Savaşı sonucunda Fas Osmanlı himayesine girdi.
• 1590 Ferhatpaşa Antlaşması ile Osmanlı Devleti Doğu'da en geniş sınırlara ulaştı.
• Sokullu Mehmet Paşa'nın Projeleri: Don-Volga Kanalı, Süveyş Kanalı ve Karadeniz-Marmara projeleri.

🏛️ Osmanlı Devleti'nde Kültür ve Uygarlık

Devlet Yönetimi

• Egemenlik: Orta Asya Türk devlet gelenekleri, İslam hukuku ve fethedilen yerlerdeki uygulamaların etkisiyle şekillendi. Padişahlar "kut" anlayışıyla kendilerini tanrının yeryüzündeki gölgesi olarak gördüler.
• Hükümdarlık Sembolleri: Hutbe okutmak, para bastırmak, tuğra çekmek, sancak, otağ, taht, taç, davul, hilat, kılıç kuşanma alayı, sefer ve cülus bahşişi dağıtmak.
• Yasa Belgeleri: Ferman, Adaletname, Berat, Kanunname (Kanunname-i Âli Osman).
• Veraset Anlayışı: I. Murat "ülke hükümdar ve oğullarının malıdır" prensibini getirirken, Fatih "ülke padişahındır" diyerek kardeş katlini yasallaştırdı. I. Ahmet ise "Ekber ve Erşed" sistemini getirerek hanedanın en yaşlı üyesinin tahta geçmesini kural haline getirdi.
• Şehzadelerin Yetişmesi: Şehzadeler sancaklara vali olarak atanarak yönetim tecrübesi kazanırlardı (Sancağa Çıkma Usulü). I. Ahmet döneminde taht kavgalarını önlemek amacıyla Kafes Usulü'ne geçildi.
• Başkentler: Bilecik, Bursa, İznik, Edirne ve İstanbul.

Merkez Teşkilat

• Saray: Devletin yönetildiği ve padişahın özel hayatını geçirdiği yerdi. Topkapı Sarayı, Birun (dış bölüm), Enderun (iç bölüm, devşirmelerin eğitimi) ve Harem (padişahın özel hayatı) olmak üzere üç ana bölümden oluşuyordu.
• Divan-ı Hümayun: Devlet işlerinin görüşülüp karara bağlandığı bir bakanlar kurulu ve yüksek mahkeme niteliğindeydi. Fatih'ten itibaren sadrazam başkanlık etmeye başladı.
  • Üyeleri: Seyfiye (yönetim ve askerlik - Sadrazam, Vezirler, Kaptan-ı Derya, Yeniçeri Ağası), Kalemiye (bürokrasi ve maliye - Nişancı, Defterdar, Reisülküttap), İlmiye (eğitim, yargı, din - Kazasker, Şeyhülislam, Kadılar, Müderrisler).

Taşra Teşkilatı

• Eyalet, sancak, kaza ve köy birimlerinden oluşuyordu. Eyaletler merkeze bağlı (saliyanesiz), özel yönetimli (saliyaneli) ve hükümet/beylikler olmak üzere üçe ayrılırdı.
• İltizam Sistemi: Devlete ait vergi gelirini toplama hakkının açık artırma yoluyla ve üç yıllığına peşin para karşılığında satılmasıydı.
• Taşradaki Görevliler: Beylerbeyi, Sancakbeyi, Kadı, Köy Kethüdası, Subaşı, Muhtesip.

Toprak Yönetimi

• Mülk Arazi: Mülkiyeti kişilere ait olup alınıp satılabilir, miras bırakılabilir ve vakfedilebilirdi (Öşri ve Haraci).
• Miri Arazi: Mülkiyeti devlete ait topraklardı. Vakıf, ocaklık, yurtluk, mukataa, paşmaklık, malikâne, arpalık, mevat, metruk ve Dirlik gibi çeşitleri vardı.
• Dirlik Sistemi: Geliri, hizmetlerine karşılık maaş olarak devlet görevlilerine bırakılan topraklardı. Üretimde sürekliliği, düzenli vergi toplanmasını, hazineden para çıkmadan maaş ödenmesini ve büyük bir ordu (Tımarlı Sipahiler) kurulmasını sağlıyordu.

Askeri Teşkilat ve Ordu

• Kuruluş Dönemi: Aşiret güçleri, Gaziyan-ı Rum, Ahiyan-ı Rum, Bacıyan-ı Rum ve Abdalan-ı Rum gibi gruplar.
• Orhan Bey Dönemi: İlk düzenli ordu olan Yaya ve Müsellem ile Azap Teşkilatı kuruldu.
• Kapıkulu Ordusu: I. Murat döneminde pençik sistemiyle temelleri atıldı. Doğrudan padişaha bağlı, piyade (Yeniçeriler, Cebeciler, Topçular vb.) ve süvari (Sipahiler, Silahtarlar vb.) birliklerinden oluşuyordu. Asker kaynağı pençik ve devşirme sistemlerine dayanıyordu.
• Eyalet Askerleri: Tımarlı Sipahiler, dirlik sahiplerinin beslemek zorunda olduğu atlı askerlerdi.
• Yardımcı Kuvvetler: Akıncılar, Azaplar, Gönüllüler, Tatarlar, Deliler, Beşliler, Voynuklar, Martaloslar, Cerahorlar.
• Deniz Kuvvetleri: İlk tersane Karamürsel'de, ilk büyük tersane Gelibolu'da kuruldu. İstanbul'un fethinden sonra Haliç'te Tersane-i Amire kuruldu.

Mali Teşkilat ve Ekonomik Hayat

• Hazine: Hazine-i Hassa (padişaha ait) ve Hazine-i Amire (devlete ait) olarak ikiye ayrılırdı.
• Gelirler: Savaş ganimetleri, vergiler, iltizam gelirleri, bağlı beyliklerden gelen vergiler.
• Giderler: Saray masrafları, sefer harcamaları, ulufeler, bahşişler, devlet memurlarının maaşları.
• Müsadere Usulü: Haksız kazanç sağlayanların mallarına el konulmasıydı.
• Vergiler: Şer'i (Zekât, Öşür, Haraç, Cizye) ve Örfi (Avarız, Ağnam, Çift, İspenç, Çiftbozan, Bac-ı Bazari vb.).
• Para: İlk gümüş para (akçe) Orhan Bey, ilk altın para (sultani) Fatih tarafından bastırıldı.
• Ticaret: Kervansaraylar, hanlar, bedestenler, derbentler ve menziller aracılığıyla geliştirildi.
• Kapitülasyonlar: Yabancılara tanınan ticari ayrıcalıklardı. İlk olarak Orhan Bey döneminde Cenevizlilere verildi.
• Lonca Teşkilatı: Esnaf ve zanaatkarların örgütlenmesini sağlayan, mesleki eğitim veren ve üretimi denetleyen önemli bir yapıydı.
• Ekonomi İlkeleri: İaşecilik, Gelenekçilik, Fiskalizm (Gelircilik).

Adli Teşkilat ve Hukuk

• Hukuk: Şer'i (Kur'an, Hadis, İcma, Kıyas'a dayalı) ve Örfi (Padişahın şer'i hukuka ters düşmemek kaydıyla belirlediği kurallar) olmak üzere ikiye ayrılırdı.
• Kadılar: Adalet işlerinden sorumluydu ve şer'i mahkemelerde davalara bakılırdı.
• Zimmet Hukuku: Gayrimüslimlerin can ve mal güvenliğini garanti altına alıyordu.
• Mahkemeler: Şer'i, Cemaat ve Konsolosluk mahkemeleri.

Toplumsal Yapı

• Beraya (Yönetenler): Vergiden muaf olup Seyfiye, Kalemiye ve İlmiye sınıflarına ayrılırdı.
• Reaya (Yönetilenler): Yönetime katılmayan ve vergi veren, çeşitli din, mezhep ve ırklardan oluşan halktı.
• Millet Sistemi: Toplulukları din veya mezhep esasına göre örgütleyerek yönetme biçimiydi.

Eğitim - Bilim – Dil ve Edebiyat

• Eğitim Kurumları: Sıbyan Mektepleri, Medreseler (İznik Süleyman Paşa, Sahn-ı Seman, Süleymaniye), Saray Mektepleri (Enderun, Şehzadegan, Meşkhane).
• Önemli Bilim İnsanları: Ali Kuşçu (Matematik, Astronomi), Akşemsettin (Tıp), Piri Reis (Haritacılık, Coğrafya - Kitab-ı Bahriye), Seydi Ali Reis (Coğrafya - Miratü'l Memalik), Takiyyüddin Mehmet Efendi (Astronomi), Kâtip Çelebi (Coğrafya, Tarih - Cihannüma), Evliya Çelebi (Seyahatname), Aşıkpaşazade (Tarih - Tevarih-i Âli Osman), Naima Efendi (İlk Vakanüvis).

Sanat

• Geleneksel Sanatlar: Minyatür (Nakkaş Osman, Levni), Hat (Şeyh Hamdullah, Ahmet Karahisari), Tezhip (Şahkulu, Kara Memi), Ebru, Çini.
• Güzel Sanatlar: Müzik, Tiyatro (Karagöz, Meddah, Orta Oyunu), Resim (Fatih Sultan Mehmet'in portresi, Osman Hamdi Bey).

Mimari

• Erken Dönem: İznik, Bursa, Edirne'de (Hacı Özbek Camii, Bursa Ulu Camii, Edirne Üç Şerefeli Cami).
• Klasik Dönem: Mimar Sinan'ın çıraklık (Şehzade Camii), kalfalık (Süleymaniye Camii) ve ustalık (Selimiye Camii) eserleri.
• Geç Dönem: XVIII. yüzyılda başlayan Batı etkili Ampir, Barok ve Rokoko tarzları (Nuru Osmaniye Camii, Laleli Camii, III. Ahmet Çeşmesi).

📉 Osmanlı Devleti'nde Duraklama Devri (1595 – 1699)

Duraklamanın Nedenleri

• İç Nedenler:
  • Devlet Yönetiminin Bozulması: Küçük yaşta padişahlar, kafes usulü, Ekber ve Erşed sistemi, rüşvet, valide sultanların etkisi.
  • Ordunun Bozulması: Yeniçeri Ocağı'na usulsüz alımlar, tımar sisteminin bozulması.
  • Maliyenin Bozulması: Saray masrafları, yolsuzluklar, seferlerin uzaması, Yeniçeri sayısının artması, tarımsal üretimin azalması.
  • İlmiye Teşkilatının Bozulması: Beşik ulemalığı, pozitif bilimlerin ihmali.
  • Toplum Yapısının Bozulması: Tımar sisteminin bozulması, köylerden kentlere göçler (Büyük Kaçgun).
• Dış Nedenler: İmparatorluğun doğal sınırlarına ulaşması, Coğrafi Keşifler'le ticaret yollarının yön değiştirmesi, Avrupa'da Rönesans ile bilim ve teknik gelişmeler, ateşli silah teknolojisinin ilerlemesi, Avrupa'da mutlak krallıkların güçlenmesi, Kutsal İttifak'ın kurulması.

Duraklama Dönemi Siyasi Gelişmeler

• Osmanlı-İran İlişkileri: 1612 Nasuhpaşa, 1618 Serav Antlaşmaları ile toprak kayıpları. IV. Murat döneminde 1639 Kasr-ı Şirin Antlaşması ile günümüz Türkiye-İran sınırı çizildi.
• Osmanlı-Venedik İlişkileri: 24 yıl süren Girit kuşatması (1645-1669) sonucunda ada fethedildi.
• Osmanlı-Lehistan İlişkileri: 1621 Hotin Antlaşması, 1672 Bucaş Antlaşması ile Batı'da en geniş sınırlara ulaşıldı.
• Osmanlı-Rusya İlişkileri: 1681 Bahçesaray (Çehrin) Antlaşması (ilk Osmanlı-Rus antlaşması).
• Osmanlı-Avusturya İlişkileri: 1596 Haçova Meydan Muharebesi. 1606 Zitvatoruk Antlaşması ile Avusturya arşidükü Osmanlı padişahına denk sayıldı, Osmanlı siyasi üstünlüğünü kaybetti. 1664 Vasvar Antlaşması.
• II. Viyana Kuşatması (1683): Başarısızlık sonrası Kutsal İttifak'a karşı yapılan savaşlar kaybedildi.
• 1699 Karlofça Antlaşması: Batı'da ilk kez büyük toprak kayıpları yaşandı. Duraklama Devri sona erip Gerileme Devri başladı.
• 1700 İstanbul Antlaşması: Rusya'ya Azak Kalesi verildi ve İstanbul'da daimi elçi bulundurma hakkı tanındı.

Duraklama Dönemi İsyanları

• Merkez (Yeniçeri) İsyanları: II. Osman'ın öldürülmesi (1622), Çınar Olayı (Vaka-i Vakvakiye) (1656). Merkezi otoriteyi zayıflattı.
• Celali İsyanları: Anadolu'da asayişi bozdu, tarımsal üretimi azalttı ve köylerden kentlere göçlere neden oldu. (Karayazıcı, Tavil Ahmet, Canbolatoğlu).
• Eyalet İsyanları: Merkezî otoritenin zayıflamasıyla eyaletlerde çıkan ayaklanmalar.
• Suhte (Softa) İsyanları: Medrese öğrencilerinin çıkardığı isyanlar.

Duraklama Dönemi Islahatları

• Genel Özellikler: Batı örnek alınmadı, Yükselme Devri'ne geri dönmek amaçlandı, baskı ve şiddet kullanıldı, sorunların kökenine inilemedi, ıslahatlar daha çok askeri ve mali alanda yoğunlaştı, Yeniçeriler ve ulema tepki gösterdi.
• Önemli Padişahlar/Sadrazamlar: II. Osman (Yeniçeri Ocağı'nı kaldırmak istedi), IV. Murat (kahvehaneleri kapattı, tütün ve içki yasağı getirdi), Tarhuncu Ahmet Paşa (ilk denk bütçeyi hazırladı), Köprülü Mehmet Paşa (şartlar sunarak sadrazam oldu, duraklama içinde yükselmeyi başlattı).

⏳ Osmanlı Devleti'nde Gerileme Devri (1699 – 1792)

Gerileme Dönemi Siyasi Gelişmeler

• 1710 – 1711 Osmanlı – Rus Savaşı (Prut Seferi): 1711 Prut Antlaşması ile Azak Kalesi Ruslardan geri alındı.
• 1715 – 1718 Osmanlı – Venedik ve Avusturya Savaşları: 1718 Pasarofça Antlaşması ile Belgrad Avusturya'ya bırakıldı. Osmanlı Batı'nın askeri ve teknik üstünlüğünü kabul etti.
• 1736 – 1739 Osmanlı - Rusya ve Avusturya Savaşı: 1739 Belgrat Antlaşması ile Belgrad geri alındı ve Karadeniz'in bir Türk gölü olduğu son kez vurgulandı.
• 1768 – 1774 Osmanlı – Rusya Savaşı: 1770 Çeşme Baskını'nda Osmanlı donanması yakıldı. 1774 Küçük Kaynarca Antlaşması ile Kırım'a bağımsızlık verildi (ilk kez halkı Müslüman olan toprak kaybedildi), Rusya Karadeniz'de ticaret ve savaş gemisi bulundurma hakkı kazandı, Osmanlı ilk kez savaş tazminatı ödedi ve kapitülasyon tanıdı.
• 1787 – 1792 Osmanlı - Rusya ve Avusturya Savaşı: 1791 Ziştovi Antlaşması ile Avusturya savaştan çekildi. 1792 Yaş Antlaşması ile Kırım'ın Rusya'ya ait olduğu resmen kabul edildi.

Gerileme Dönemi İsyanları ve Islahat Hareketleri

• Edirne Olayı (1703): II. Mustafa tahttan indirilerek yerine III. Ahmet getirildi.
• Lale Devri (1718-1730): İlk Batı tarzı ıslahatların yapıldığı dönem. Avrupa'ya geçici elçilikler açıldı, ilk özel Türk matbaası kuruldu, çiçek aşısı uygulandı, Tulumbacılar Ocağı oluşturuldu.
• Patrona Halil İsyanı (1730): Lale Devri sona erdi.
• Padişah Islahatları: I. Mahmut (Humbaracı Ocağı ıslah edildi, Hendesehane açıldı), III. Mustafa (Sürat Topçuları Ocağı kuruldu), I. Abdülhamid (Yeniçeri sayımı yapıldı, cülus bahşişi kaldırıldı, Mühendishane-i Bahri Hümayun açıldı), III. Selim (Nizam-ı Cedit ordusu kuruldu, İrad-ı Cedit hazinesi oluşturuldu, Avrupa'da ilk sürekli elçilikler açıldı).
• Kabakçı Mustafa İsyanı (1807): III. Selim tahttan indirildi ve Nizam-ı Cedit ordusu kaldırıldı.

💔 Osmanlı Devleti'nde Dağılma Dönemi (1792 – 1922)

Avrupalı Devletlerin Politikaları

• İngiltere: Doğu'daki sömürgelerinin güvenliğini sağlamak amacıyla Osmanlı toprak bütünlüğünü koruma siyaseti izledi, ancak daha sonra Mısır'ı işgal ederek bu politikayı terk etti.
• Fransa: Yeni sömürgeler elde etmek ve Akdeniz'deki hâkimiyetini güçlendirmek amacıyla Osmanlı'nın Kuzey Afrika topraklarına göz dikti (Cezayir, Tunus işgali).
• Rusya: Tarihi emeli olan Akdeniz'e inmek için Boğazlara yöneldi ve Balkanlardaki Slavları kışkırtarak Panslavizm düşüncesini hayata geçirmek istedi.
• Avusturya: Milliyetçilik akımının etkisiyle Balkanlarda Osmanlı ve Rusya ile karşı karşıya geldi.
• İtalya: Gelişen sanayisi için hammadde ihtiyacını karşılamak amacıyla Osmanlı'nın Kuzey Afrika'daki son topraklarına göz dikti.
• Almanya: Sömürgecilik rekabetine geç katıldı ve Osmanlı ile yakınlaşarak İngiliz sömürgelerine yöneldi.

İç ve Dış Politika

• İç Siyaset: Milliyetçilik akımının ve Panslavizm politikasının etkisiyle ortaya çıkan ulus isyanlarına karşı imparatorluğu bir arada tutmak amacıyla demokratikleşme adımları atıldı (Tanzimat Fermanı, Islahat Fermanı, Kanun-i Esasi).
• Dış Siyaset: Osmanlı Devleti, toprakları üzerindeki çıkar çatışmalarından yararlanmaya dayanan denge siyasetini takip etti.

Dağılma Dönemi Siyasi Gelişmeler

• Fransa'nın Mısır'ı İşgali (1798 – 1801): Osmanlı, İngiltere ve Rusya ile ittifak kurarak denge politikasını ilk kez uyguladı.
• 1804 Sırp İsyanı: Fransız İhtilali'nin yaydığı milliyetçilik akımının ve Rusların Panslavizm politikasının etkisiyle ortaya çıkan ilk ulus isyanıydı. Sırplar 1812 Bükreş Antlaşması ile ayrıcalık, 1829 Edirne Antlaşması ile özerklik, 1878 Berlin Antlaşması ile bağımsızlık elde etti.
• Yunan İsyanı (1820 – 1829): Megali İdea düşüncesi ve Avrupalı devletlerin kışkırtmalarıyla çıktı. 1827 Navarin Baskını'nda Osmanlı ve Mısır donanmaları yakıldı. 1829 Edirne Antlaşması ile Yunanistan bağımsızlığını kazanan ilk ulus oldu.
• Mehmet Ali Paşa İsyanı (Mısır ve Boğazlar sorunu): 1833 Kütahya Antlaşması ile Mısır sorunu uluslararası bir sorun haline geldi. 1833 Hünkâr İskelesi Antlaşması ile Boğazlar sorunu uluslararası bir boyut kazandı ve Osmanlı, Boğazların statüsüne son kez tek başına karar verdi. 1838 Baltalimanı Ticaret Antlaşması ile Osmanlı ekonomisi dışa bağımlı hale geldi. 1840 Londra Konferansı ile Mısır sorunu çözüme kavuştu. 1841 Londra Boğazlar Sözleşmesi ile Boğazların yönetimi uluslararası bir statü kazandı.
• 1853-1856 Osmanlı – Rus Savaşı (Kırım Harbi): Osmanlı'nın ilk dış borcunu aldığı savaştır. 1856 Paris Antlaşması ile Osmanlı bir Avrupa devleti sayıldı ancak toprak bütünlüğünü tek başına koruyamayacağı anlaşıldı.
• 1877-1878 Osmanlı – Rus Savaşı (93 Harbi): 1878 Ayastefanos Antlaşması ve yerine imzalanan 1878 Berlin Antlaşması ile Osmanlı büyük toprak kayıpları yaşadı ve Ermeni sorunu ilk kez uluslararası boyut kazandı.