Bu çalışma, sağlanan ders kaydı transkripti ve kopyalanmış metin kaynakları kullanılarak hazırlanmıştır.

---

📚 XIX. Yüzyılda Osmanlı Devleti: Dağılma Dönemi (1792-1922)

Giriş: Bir İmparatorluğun Son Yüzyılı

Osmanlı Devleti'nin "Dağılma Dönemi", 1792 yılında imzalanan Yaş Antlaşması ile başlayıp, 1922'de saltanatın kaldırılmasıyla sona eren, imparatorluğun varlığını sürdürme mücadelesi verdiği çalkantılı bir süreci ifade eder. Bu dönemde Osmanlı, iç ve dış dinamiklerin etkisiyle büyük dönüşümler yaşamış, toprak kayıpları, milliyetçilik isyanları ve Avrupalı devletlerin müdahaleleriyle karşı karşıya kalmıştır.

💡 Denge Siyaseti: Var Olma Mücadelesi

Bu dönemde Osmanlı Devleti, siyasi varlığını sürdürebilmek için "Denge Siyaseti"ni uygulamıştır. Bu politika, "Düşmanımın düşmanı benim dostumdur" ilkesiyle özetlenebilir. Osmanlı, büyük devletler arasındaki çıkar çatışmalarından faydalanarak, birine karşı diğerini destekleyerek ayakta kalmaya çalışmıştır.

👑 Dönemin Padişahları

Dağılma Dönemi'nde tahta geçen önemli padişahlar şunlardır:

• IV. Mustafa (1807-1808)
• II. Mahmut (1808-1839)
• Abdülmecit (1839-1861)
• Abdülaziz (1861-1876)
• V. Murat (1876) - Sadece 3 ay tahtta kalmıştır.
• II. Abdülhamit (1876-1909)
• V. Mehmet Reşat (1909-1918)
• VI. Mehmet (Vahdettin) (1918-1922)

---

I. II. Mahmut Dönemi (1808-1839)

II. Mahmut dönemi, Osmanlı Devleti'nin modernleşme ve merkezi otoriteyi yeniden tesis etme çabalarının yoğunlaştığı bir dönemdir.

📊 Siyasi Gelişmeler ve Antlaşmalar

Bu dönemde yaşanan siyasi olaylar ve imzalanan antlaşmalar, Osmanlı'nın iç ve dış politikadaki zorluklarını gözler önüne sermektedir.

1️⃣ Sened-i İttifak (1808)

• Arka Plan: II. Mahmut, tahta geçtikten sonra Yeniçeriler ve güçlenmiş ayanlar olmak üzere iki önemli sorunla karşılaşmıştır. Yeniçerileri etkisiz hale getirebilmek için ayanlarla anlaşma yoluna gitmiştir.
• İçeriği:
  • Ayanlar merkezi otoriteyi kabul edecek.
  • Asker ve vergi toplamaya yardım edecekler.
  • Padişah adil vergi alacak, aşırı vergi koymayacak.
  • İstanbul'da isyan çıkarsa ayanlar emir gelmese bile yardım gönderecek (Yeniçerilere karşı ayanların desteği).
  • Her yeni sadrazam ve şeyhülislam bu senedi imzalamakla yükümlü olacaktı.
• Önemi: 💡 Osmanlı tarihinde padişahın yetkilerini kısıtlayan ilk belge olması nedeniyle ilk demokratikleşme hareketi olarak kabul edilir. Ayanların varlığı meşrulaşmıştır.

2️⃣ Sırp İsyanı ve Bükreş Antlaşması (1812)

• Nedenleri:
  • Fransız İhtilali'nin getirdiği milliyetçilik ve özgürlük düşünceleri.
  • Osmanlı Devleti'nin merkezi otoritesinin zayıflaması.
  • Bölgedeki Yeniçerilerin sorumsuz hareketleri.
  • Avusturya ve Rusya'nın Sırpları kışkırtması.
  • Rusya'nın Panslavizm politikası (Slav birliğini sağlama amacı).
• Gelişmeler: Osmanlı'da milliyetçilik akımının etkisiyle ayaklanan ilk millet Sırplar olmuştur. 1806-1812 Osmanlı-Rus Savaşı'nın ardından imzalanan Bükreş Antlaşması ile Sırplara imtiyazlar verilmiştir.
• Sonuç: Sırplar, Osmanlı'dan imtiyaz elde eden ilk millet olmuştur.

3️⃣ Yunan İsyanı ve Edirne Antlaşması (1829)

• Nedenleri:
  • Fransız İhtilali'nin milliyetçilik akımı.
  • Osmanlı merkezi otoritesinin zayıflaması.
  • Avrupa devletlerinin kışkırtmaları ve Filik-i Eterya örgütünün çalışmaları (Bizans'ı canlandırma hayali - Megali İdea).
  • Rusya ve Yunanlıların eski Bizans'ı canlandırma hayalleri.
• Gelişmeler: 1821'de Mora'da başlayan isyanı bastırmakta zorlanan II. Mahmut, Mısır Valisi Mehmet Ali Paşa'dan yardım istemiştir. Mehmet Ali Paşa'nın desteğiyle isyan bastırılmış, ancak İngiltere, Rusya ve Fransa donanmaları Navarin'de Osmanlı ve Mısır donanmalarını yakarak (1827 Navarin Olayı) Yunanlara destek vermiştir.
• Edirne Antlaşması (1829): Bu gelişmeler sonucunda Yunanistan bağımsızlık kazanmıştır.
• Önemi: 💡 Osmanlı Devleti'nden ayrılıp bağımsızlık kazanan ilk millet Yunanlar olmuştur. Fransa, Yunanistan'ın bağımsızlığından sonra Doğu Akdeniz'deki dengelerin İngilizler lehine değiştiğini iddia ederek 1830'da Cezayir'i işgal etmiştir. Cezayir, Osmanlı'nın Kuzey Afrika'da kaybettiği ilk toprak parçasıdır.

4️⃣ Mısır Meselesi (Kavalalı Mehmet Ali Paşa İsyanı - 1831)

• Nedenleri: Mehmet Ali Paşa, Yunan İsyanı'nı bastırma karşılığında Mora ve Girit valiliklerini istemiş, ancak bu istek yerine getirilemeyince Girit ve Suriye valiliklerini talep etmiştir. II. Mahmut'un bu isteği reddetmesi isyanın temel nedeni olmuştur.
• Gelişmeler: Mehmet Ali Paşa'nın oğlu İbrahim Paşa komutasındaki Mısır ordusu, Osmanlı ordusunu yenerek Kütahya'ya kadar ilerlemiştir. Osmanlı Devleti, bu tehdit karşısında Rusya'dan yardım istemiştir. Rusya'nın Boğazlardan serbest geçiş talebiyle İstanbul'a gelmesi, İngiltere ve Fransa'yı endişelendirmiştir.
• Kütahya Antlaşması (1833): İngiltere ve Fransa'nın baskısıyla imzalanan bu antlaşma ile Mehmet Ali Paşa'ya Mısır ve Girit'e ek olarak Şam valiliği, İbrahim Paşa'ya ise Cidde valiliği ve Adana muhassıllığı verilmiştir.
  • Yorum: Bu antlaşma ile mesele geçici olarak çözülmüş, Osmanlı kendi valisine boyun eğmek zorunda kalmıştır.
• Hünkâr İskelesi Antlaşması (1833): Osmanlı Devleti, İngiltere ve Fransa'ya güvenemeyerek Rusya ile yakınlaşmış ve bu antlaşmayı imzalamıştır.
  • İçeriği:
    • Osmanlı bir saldırıya uğrarsa Rusya yardım edecek (masraflar karşılanmak şartıyla).
    • Rusya'ya bir saldırı olursa Osmanlı, Boğazları Rusya'nın savaştığı devletlere kapatacak.
    • Antlaşma 8 yıl geçerli olacaktır.
  • Önemi: 💡 Osmanlı Devleti'nin Boğazlar üzerindeki egemenlik hakkını tek başına kullandığı son antlaşmadır. Bu antlaşma, Boğazlar Sorunu'nun ortaya çıkmasına yol açmıştır.
• Baltalimanı Ticaret Sözleşmesi (1838): Osmanlı, Mısır Sorunu'nun çözümünde İngiltere'nin desteğini alabilmek için İngiltere'ye bazı ayrıcalıklar vermiştir.
  • İçeriği:
    • İngiliz tüccarlar kısıtlama olmadan tüm Osmanlı topraklarında iç ve dış ticaret yapabilecek.
    • İngilizlerden mal alım ve nakli için belge istenmeyecek.
    • İngiliz tüccarlar iç ticarette yerli tüccarlardan fazla vergi ödemeyecek.
    • Yabancı mallar Boğazlardan serbestçe geçebilecek.
    • Antlaşma sürekli olacak ve tüm Avrupa devletleri yararlanacak.
  • Sonuçları: ⚠️ Bu sözleşme, Osmanlı ekonomisini olumsuz etkilemiş, yerli sanayiyi çökertmiş ve Osmanlı pazarlarını yabancı mallara açmıştır. Ham maddenin yurt dışına çıkışını engellemeyi amaçlayan "yed-i vahid" uygulamasına son verilmiştir.

✅ II. Mahmut Dönemi Islahatları

II. Mahmut, merkezi otoriteyi güçlendirmek ve devleti modernleştirmek amacıyla kapsamlı reformlar yapmıştır.

1. Yönetim Alanında

• Divan-ı Hümayun kaldırılarak nazırlıklar (bakanlıklar) oluşturulmuş, kabine sistemine geçilmiştir.
• Memurlara maaş bağlanmış, devlet memurları iç ve dış işleri olarak ikiye ayrılmıştır.
• Memurlara pantolon, ceket ve fes giyme zorunluluğu getirilmiştir.
• Askeri amaçlı ilk nüfus sayımı yapılmıştır (1831).
• Karantina uygulaması başlatılmış ve posta teşkilatı kurulmuştur.
• Yurt dışına çıkışlarda pasaport, Anadolu'dan İstanbul'a geçişlerde mürur tezkeresi uygulaması başlatılmıştır.
• Devlet dairelerine padişahın resmi astırılmıştır (ilk kez).
• Ayanlık kaldırılarak iller doğrudan merkeze bağlanmıştır.
• Eyaletler kaldırılarak müşirlikler kurulmuştur.
• Köy ve mahallelerde muhtarlıklar oluşturulmuştur.
• İlk resmi gazete olan Takvim-i Vekayi yayımlanmıştır.
• Devletin kişilerin mallarına el koyma (müsadere) usulüne son verilmiştir.
• 💡 Osmanlıcılık Fikri: II. Mahmut, "Ben tebaamdan Müslümanları camide, Hristiyanları kilisede, Musevileri havrada fark ederim" sözüyle Osmanlıcılık fikrini benimsediğini göstermiştir.

2. Askeri Alanda

• Yeniçeri Ocağı kaldırılmadan önce Sekban-ı Cedid ve Eşkinci Ocağı kurulmuştur.
• Vaka-i Hayriye (1826): Yeniçeri Ocağı kaldırılmış, ıslahatların önündeki en büyük engel ortadan kalkmıştır.
• Yeniçeri Ocağı yerine Asakir-i Mansure-i Muhammediye ordusu kurulmuştur.
• Eyaletlerde kaldırılan tımar birlikleri yerine Redif birlikleri kurulmuştur.
• Seraskerlik makamı oluşturulmuştur.
• Askere alımları düzenlemek için Dar-ı Şûray-ı Askeri kurulmuştur.

3. Eğitim ve Kültür Alanında

• İstanbul'da kız ve erkek çocuklar için ilköğretim zorunlu hale getirilmiştir.
• Harbiye ve Tıbbiye alanında eğitim için ilk kez Avrupa'ya öğrenci gönderilmiştir.
• Medreselerin yanında ilk kez Batı tarzı eğitim veren sivil okullar açılmıştır.
  • ⚠️ Kültürel İkilik: Bu durum, Osmanlı toplumunda kültürel ikiliğin oluşmasına yol açmıştır.
• Tıphane-i Amire (Tıp Okulu) ve Mekteb-i Harbiye (Harp Okulu) açılmıştır.
• Rüştiye (erkek sivil ortaokul) ve Mekteb-i Ulum-u Edebiye gibi orta dereceli okullar açılmıştır.
• Devlet memuru yetiştirmek amacıyla Mekteb-i Maarif-i Adliye açılmıştır (Enderun Mektebi'nin işlevini yitirmesiyle).
• Mehterhane kapatılarak yerine Mızıka-i Hümayun (Askeri Bando Okulu) açılmıştır.

4. Ekonomi Alanında

• Yerli kumaş kullanımını teşvik amacıyla İzmit'te Çuha Fabrikası açılmıştır.
• Devlet memurlarının ve askerlerin elbiselerinin yerli kumaşlardan yapılması sağlanmıştır.
• Yerli üretimi artırmak amacıyla yerli üreticilere kolaylık sağlanmıştır.
• Rumi takvim hazırlanmıştır.

---

II. Abdülmecit Dönemi (1839-1861)

Abdülmecit dönemi, Tanzimat ve Islahat Fermanları gibi önemli hukuki düzenlemelerin yapıldığı, Kırım Savaşı gibi büyük bir uluslararası çatışmanın yaşandığı bir dönemdir.

📊 Siyasi Gelişmeler ve Antlaşmalar

1️⃣ Tanzimat Fermanı (Gülhane Hatt-ı Hümayunu) (3 Kasım 1839)

• Padişah: Abdülmecit
• Sadrazam: Mustafa Reşit Paşa
• Temel Felsefe: Müslim-gayrimüslim herkes eşittir.
• İlan Edilme Nedenleri:
  • Milliyetçilik etkisiyle başlayan azınlık isyanlarını önlemek.
  • Azınlıkların devlete olan bağlılığını artırmak.
  • Avrupalıların iç işlerimize karışmasına engel olmak.
  • Mısır Sorunu sırasında Batı'nın desteğini almak.
  • Devletin dağılmasını önlemek.
• Temel İlkeleri:
  • Müslüman, gayrimüslim herkesin can, mal ve namus güvenliği devlet garantisi altında olacak (Eşitlik ilkesi).
  • Mahkemeler herkese açık olacak, kimse yargılanmadan cezalandırılmayacak (Ceza yargılamasında güvence).
  • Vergiler herkesin kazancına göre alınacak (Mal gücüne göre vergi).
  • Askerlik "vatan görevi" sayılacak, askere alım belirli kurallara göre yapılacak.
  • Herkes mal, mülk edinebilecek, müsadere usulüne son verilecek.
  • Kanunlar bir kurul tarafından hazırlanacak ve padişah tarafından onaylandıktan sonra yürürlüğe girecek.
  • Rüşvet ve iltimas önlenecek.
  • Başta padişah olmak üzere bütün devlet ileri gelenleri ve ulema bu ilkelere bağlı kalacak (İlk kez yasaların üstünlüğü ilkesi benimsenmiştir).
• Önemi: 💡 Osmanlı padişahı ilk kez kendi gücü üstünde kanun gücü olduğunu kabul etmiştir. Bu ferman, anayasal düzene ve hukuk devleti anlayışına geçişin ilk adımıdır.

2️⃣ Londra Konferansı - Mısır Meselesi (1840)

• Arka Plan: II. Mahmut'un vefatı öncesinde Nizip Savaşı'nda Osmanlı ordusunu yenen Mehmet Ali Paşa bağımsızlığını ilan etmiştir.
• Katılımcılar: İngiltere, Rusya, Avusturya, Prusya ve Osmanlı Devleti. Fransa, Mehmet Ali Paşa'ya destek verdiği için katılmamıştır.
• Londra Antlaşması (1840) ile alınan kararlar:
  • Mısır valiliği babadan oğula geçmek şartıyla Mehmet Ali Paşa'ya bırakıldı.
  • Mısır'da vergilerin Osmanlı padişahı adına toplanmasına karar verildi.
  • Mısır iç işlerinde serbest, dış işlerinde merkeze bağlı eyalet durumuna geldi.
  • Suriye, Adana ve Girit Osmanlı yönetimine bırakıldı.
• Önemi: ✅ Mısır Meselesi, 1840 Londra Konferansı ile kesin olarak çözüme kavuşmuştur.

3️⃣ Londra Konferansı - Boğazlar Meselesi (1841)

• Arka Plan: Avrupalı devletler, Rusya'nın Boğazları geçerek Akdeniz'e inmesini çıkarlarına uygun bulmuyorlardı. Hünkâr İskelesi Antlaşması'nın sekiz yıllık süresi dolunca bu konferans toplandı.
• Katılımcılar: İngiltere, Fransa, Rusya, Avusturya, Prusya ve Osmanlı Devleti.
• Londra Boğazlar Sözleşmesi (1841) ile alınan kararlar:
  • Boğazlar Osmanlı yönetiminde kalacak.
  • Boğazlar barış zamanında bütün devletlerin savaş gemilerine kapalı, ticaret gemilerine açık olacaktır.
• Önemi: 💡 Boğazlar ilk kez uluslararası bir konferansta ele alınmış ve uluslararası bir statü kazanmıştır.

4️⃣ Kırım Savaşı (1853-1856 Osmanlı-Rus Savaşı)

• Nedenleri:
  • Rusya'nın Osmanlı Devleti'ni parçalayıp Boğazlar bölgesinde hakimiyet kurarak sıcak denizlere inme politikası (Osmanlı'yı "Hasta Adam" olarak görmesi).
  • Osmanlı donanmasının 1853'te Ruslar tarafından Sinop'ta yakılması.
  • Rus elçisi Mençikof'un Osmanlı Devleti'nden istekleri.
  • Mülteci Sorunu (Leh ve Macarların Osmanlı'ya sığınması).
  • Rusya'nın Boğazlar üzerindeki kaybettiği kazanımları tekrar elde etmek istemesi.
  • Kutsal Yerler Sorunu.
• Gelişmeler: Rusya'nın ilerleyişinden endişelenen Avusturya, İngiltere ve Fransa, Osmanlı Devleti'ne destek olmak için savaşa katılmıştır. Piyemonte (Sardinya Krallığı) de Osmanlı'nın yanında yer almıştır.
  • ⚠️ İlk Dış Borç: Osmanlı Devleti, ilk kez Kırım Savaşı sırasında (1854) İngiltere'den dış borç almıştır.
• Paris Antlaşması (1856): Osmanlı Devleti, dış destekle savaşı kazanmış ve bu antlaşma imzalanmıştır.
  • Maddeleri:
    • Osmanlı Devleti bir Avrupa devleti sayılacak, toprak bütünlüğü Avrupalı devletlerin garantisi altında olacak. (Yorum: Osmanlı'nın topraklarını tek başına koruyamayacağı anlaşılmıştır.)
    • Boğazlar konusunda 1841 Boğazlar Sözleşmesi geçerli sayılacak. (Yorum: Rusya'nın Boğazlar üzerindeki çıkarları engellenmiştir.)
    • Karadeniz tarafsız hale gelecek, Osmanlı ve Rusya Karadeniz'de savaş gemisi bulundurmayacak ve tersane açmayacak. (Yorum: Osmanlı galip tarafta olduğu halde yenik devlet muamelesi görmüştür.)
    • Eflak-Boğdan'a özerklik verilecek. (Yorum: Avrupalılar bu madde ile Osmanlı'nın iç işlerine karışmıştır.)
    • Avrupalı devletler Islahat Fermanı'nı dikkate alacak. (Yorum: Avrupa'nın baskısıyla Islahat Fermanı yayımlanmış ve azınlıklara haklar verilmiştir.)
  • Önemi: 💡 Osmanlı Devleti'nin XIX. yüzyılda imzaladığı tek kazançlı antlaşma olmasına rağmen, Islahat Fermanı'nın antlaşma maddelerine eklenmesi iç işlerine karışılmasına yol açmıştır.

5️⃣ Islahat Fermanı (28 Şubat 1856)

• Padişah: Abdülmecit
• Sadrazam: Ali Paşa
• Özelliği: Tanzimat Fermanı'nın tamamlayıcısı niteliğindedir. Yalnızca gayrimüslimlere ve yabancılara yönelik ek haklar vermiştir.
• İlan Edilme Nedenleri:
  • Kırım Savaşı sırasında Osmanlı Devleti'nin Batı'dan yardım almak istemesi.
  • Rusya'nın Hristiyan Ortodoksları kullanıp iç işlerimize karışmasını engellemek istenmesi.
  • Osmanlı Devleti'nin dağılmasının önlenmek istenmesi.
• Temel İlkeleri:
  • Mahkemeler açık yapılacak ve herkes dinine göre yemin edebilecek.
  • Herkes şirket ve banka kurabilecek.
  • Gayrimüslimler de devlet memurluklarına, askeri hizmetlere ve okullara alınacak (Müslüman olma şartı kaldırıldı).
  • İşkence, dayak ve angarya kaldırılacak.
  • Vergi toplamada iltizam usulüne son verilecek.
  • Resmi yazışmalarda gayrimüslimleri küçük düşürücü sözler söylenmeyecek.
  • Gayrimüslimler vilayet meclislerine üye olabilecekler (İlk siyasi hak).
  • Gayrimüslimler nakdi bedel ödeyerek askerlikten muaf olacak.
  • Gayrimüslimler cizye ve haraç vergisi ödemeyecek.
  • Yabancı uyruklular vergisini ödemek koşuluyla mülk edinebilecek (ilk kez).
  • Rüşvet ve iltimas önlenecek.
• Önemi: ⚠️ Batılı ülkelerin isteğiyle hazırlanmış ve uluslararası bir antlaşmada (Paris Antlaşması) yer almıştır. Bu durum, Osmanlı Devleti'nin iç işlerine karışılmasını kolaylaştırmıştır.

✅ Abdülmecit Dönemi Diğer Islahatları

• Meclis-i Ali Tanzimat (Tanzimat Yüksek Meclisi) açılmıştır.
• Genel Meclisler kurularak halkın yönetimdeki etkisi artırılmak amaçlanmıştır.
• İlk kez belediye örgütü kurulmuştur.
• Jandarma Teşkilatı (Umum-u Zaptiye) kurulmuştur.
• Posta Nezareti kurulmuştur (1840).
• İlk telgraf hatları kurulmuştur.
• Meclis-i Maarif-i Umumiye (Eğitim Bakanlığı) kurulmuştur.
• Darülmuallimin (Öğretmen Okulu) ve Darülmaarif (Eğitim Evi) adıyla liseler açılmıştır.
• 1859'da memur yetiştirmek amacıyla Mülkiye Mektebi kurulmuştur.
• İltizam sistemi kaldırılarak yerine muhassıllık sistemi kurulmuştur.
• İlk Osmanlı bankası olan Bank-ı Dersaadet kurulmuştur.
• İlk kez kağıt para (kaime) bastırılmıştır.
• 1856'da Bank-ı Osmani kurulmuştur (İngiliz girişimiyle).
• İlk demir yolu hatları yapılmış, Şirket-i Hayriye (İlk Deniz Yolları İşletmesi) kurulmuştur.
• 1851'de Ahmet Cevdet Paşa başkanlığında Encümen-i Daniş kurulmuştur (Üniversite kitap çevirileri).

---

III. Abdülaziz Dönemi (1861-1876)

Abdülaziz dönemi, Osmanlı'nın Batı ile ilişkilerinin arttığı ve modernleşme çabalarının devam ettiği bir süreçtir.

📊 Siyasi Gelişmeler

• Avrupa Seyahati: 💡 Avrupa'yı ziyaret eden ilk Osmanlı padişahıdır (1867). Paris, Londra, Brüksel, Viyana gibi şehirleri ziyaret etmiştir.
• Süveyş Kanalı (1869): İngiltere ve Fransa öncülüğünde açılmış, Doğu Akdeniz'in önemi artmıştır.
• Tahttan İndirilmesi: 1876'da bir ayaklanma sonucu askeri darbe ile tahttan indirilmiştir.

✅ Abdülaziz Dönemi Islahatları

• Sayıştay, Danıştay ve Yargıtay gibi kurumların temeli atılmıştır.
• Memleket Sandıkları: Mithat Paşa'nın girişimiyle çiftçiye ucuz kredi vermek amacıyla kurulmuştur (II. Abdülhamit döneminde Ziraat Bankası'na dönüşmüştür).
• Nizamiye Mahkemeleri (1869): Şeri alan dışındaki davalara bakmak için açılan ilk laik mahkemelerdir.
  • ⚠️ Hukukta İkilik: Batı tarzı yargılama yapacak bu mahkemelerin açılması, eski mahkemelerin kapatılmaması nedeniyle hukuk alanında ikiliklere yol açmıştır.
• Mecelle: Ahmet Cevdet Paşa öncülüğünde ilk Osmanlı Medeni Kanunu olarak hazırlanmaya başlanmıştır. İslam hukukuna dayalı olup, kişi, aile ve miras hukuku konularına yer verilmemiştir. 1926 Türk Medeni Kanunu'nun kabulü ile yürürlükten kalkmıştır.
• Yetim Müslüman çocukların eğitimi için Darüşşafaka Lisesi açılmıştır.
• İlk Askeri Rüştiyeler açılmış, 1868'de Galatasaray Sultanisi açılmıştır.
• 1868'de "Osmanlı Yaralı ve Hasta Askerlere Yardım Cemiyeti" kurulmuştur (Sonradan Hilal-i Ahmer, günümüzde Kızılay).

---

IV. II. Abdülhamit Dönemi (1876-1909)

II. Abdülhamit dönemi, Osmanlı'nın son büyük siyasi çalkantılarına, anayasal yönetim denemelerine ve toprak kayıplarına sahne olmuştur.

1️⃣ I. Meşrutiyet (1876)

• Arka Plan: Jön Türkler (Genç Osmanlılar), Osmanlı Devleti'nin ancak Meşrutiyet yönetimiyle kurtulabileceğine inanmış ve anayasanın kabulü için II. Abdülhamit'e baskı yapmışlardır.
• İlan Nedenleri:
  • Devletin dağılmasını önlemek.
  • Genç Osmanlıların (Mithat Paşa, Namık Kemal, Ziya Paşa, Ali Suavi) çalışmaları.
  • İstanbul (Tersane) Konferansı'nın toplanması ve Avrupalı devletlerin iç işlerimize karışmasını önlemek istenmesi.
• Kanun-u Esasi (1876 Anayasası): Türk tarihinin ilk anayasası kabul edilerek anayasal düzene geçilmiştir.
  • Özellikleri: Resmi dil Türkçe, resmi din İslam, başkent İstanbul. Tüm dinler serbest. Yargı bağımsız mahkemelere bırakılmıştır.
  • Padişahın Yetkileri: Hükümeti atamak, bakanları görevden almak, para bastırmak, meclisi açmak ve kapamak, kişileri sürgüne göndermek, kanunları veto etmek.
  • ⚠️ Kısıtlı Demokrasi: Yasa teklifinde bulunma hakkı sadece Bakanlar Kurulu'na ait olup, meclis üyelerinin teklifi padişahın iznine bağlıydı.
• Meclis-i Umumi: İlk kez açılan meclis, çift meclisli bir yapıya sahipti: Mebusan Meclisi (halk seçer, 4 yıl görevde kalır) ve Ayan Meclisi (padişah seçer, ömür boyu görevde kalır).
  • Önemi: 💡 Osmanlı Devleti'nde halk ilk defa yönetime katılmıştır.

2️⃣ 93 Harbi (1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı)

• Nedenleri:
  • Rusya'nın uyguladığı Panslavizm politikası.
  • İngiltere ve Fransa'nın Osmanlı Devleti'ni Rusya karşısında diplomatik olarak yalnız bırakması.
  • Rusya'nın Karadeniz'in tarafsızlığı ilkesini tek taraflı olarak bozması.
  • Osmanlı Devleti'nin İstanbul (Tersane) Konferansı kararlarını tanımaması.
• Gelişmeler: Rus ordusu Balkanlar'dan ve Kafkaslar'dan olmak üzere iki cepheden saldırmıştır. Osmanlı ağır bir yenilgi almıştır.
  • Önemli Şahsiyetler: Plevne Kahramanı Gazi Osman Paşa, Kafkas Cephesi'nde Ahmet Muhtar Paşa, Aziziye Tabyası'nda Nene Hatun.

3️⃣ Ayastefanos (Yeşilköy) Antlaşması (1878)

• Maddeleri:
  • Büyük bir Bulgaristan Krallığı kurulacak.
  • Bosna-Hersek'e özerklik verilecek.
  • Sırbistan, Karadağ ve Romanya bağımsız olacak.
  • Kars, Ardahan, Batum, Doğubayazıt Rusya'ya bırakılacak.
  • Osmanlı Devleti Rusya'ya savaş tazminatı ödeyecek.
  • Girit ve Ermenilerin bulunduğu yerlerde ıslahatlar yapılacak.
• Önemi: ⚠️ Rusya'nın çok geniş haklar kazanması İngiltere'yi rahatsız etmiş, bu antlaşmanın yürürlüğe girmesini engellemiştir.

4️⃣ Berlin Antlaşması (1878)

• Arka Plan: İngiltere'nin araya girmesiyle Ayastefanos Antlaşması yerine şartları hafifletilmiş bu antlaşma imzalanmıştır.
• Maddeleri:
  • Bulgaristan üçe ayrılarak asıl Bulgaristan Osmanlı Devleti'ne bağlı bir prenslik haline gelecek.
  • Doğu Rumeli özerk olmak koşuluyla, Makedonya'da da ıslahat yapılması şartıyla Osmanlı egemenliği kabul edilecek.
  • Sırbistan, Karadağ ve Romanya bağımsız olacak.
  • Kars, Ardahan, Batum Rusya'ya; Doğubayazıt Osmanlı Devleti'ne bırakılacak.
  • Bosna-Hersek Osmanlı toprağı sayılacak ancak yönetimi geçici olarak Avusturya'ya bırakılacak.
  • Girit'te ve Ermenilerin yaşadıkları topraklarda ıslahatlar yapılacak.
• Ermeni Meselesi: Ayastefanos Antlaşması'nda 16. maddede yer alan Ermenilerle ilgili madde, Berlin Antlaşması'nda 61. maddeye taşınarak uluslararası bir mesele haline gelmiştir. Böylece Avrupa devletleri Türk-Ermeni ilişkilerine müdahil olma şansı elde etmiştir.
• Kıbrıs: İngiltere, Berlin Antlaşması'nın imzalanmasını sağladığı için Kıbrıs'ın kendisine verilmesini istemiş, Osmanlı Devleti bu durumu kabul etmek zorunda kalmıştır (1878).
• Sonuç: İngiltere ve Fransa, Berlin Antlaşması'ndan sonra Osmanlı toprak bütünlüğünü koruma politikasından vazgeçerek kendileri için önemli bölgeleri ele geçirme politikası gütmüşlerdir (Fransa 1881'de Tunus'u, İngiltere 1882'de Mısır'ı işgal etmiştir).

5️⃣ İstibdat Dönemi (1878-1908)

• Arka Plan: II. Abdülhamit, 93 Harbi'ndeki yenilgiyi ve ayrılıkçı mebusların faaliyetlerini gerekçe göstererek 1878'de Meclis-i Mebusan'ı kapatmış ve anayasayı rafa kaldırmıştır.
• Özellikleri:
  • Basına sansür uygulanmış, yönetime ters düşen yayınlar engellenmiştir.
  • Yıldız Sarayı, Osmanlı Devleti'nin yönetim merkezi olarak kullanılmıştır.
  • Teşkilat-ı Mahsusa adıyla bir istihbarat örgütü kurulmuştur.
  • Ermenilere karşı Doğu Anadolu'daki aşiretlerden Hamidiye Süvari Alayları kurulmuştur.
  • Panislamizm (İslamcılık) devlet politikası olarak kabul edilmiştir.
  • Osman Hamdi Bey tarafından Sanayi-i Nefise Mektebi ve İstanbul Arkeoloji Müzesi açılmıştır.
  • Düyun-u Umumiye İdaresi (1881): Muharrem Kararnamesi ile devlet alacaklı ülkelere belli gelirleri toplama hakkı vermiş ve Batılı devletler tarafından kurularak Osmanlı Devleti'nin gelirlerine el konulmuştur.
  • Donanma Haliç'e çekilmiş ve çürümeye terk edilmiştir.
  • 1895'te yaşlı, sakat ve yardıma muhtaç olanlar için Darülaceze kurulmuştur.
  • Bu dönemde birçok okul açılmıştır (Hendese-i Mülkiye, Hamidiye Ticaret Mektebi, Mekteb-i Fünun-u Maliye, Sanayi-i Nefise Mektebi, Polis Mektebi, Hukuk Mektebi vb.).

6️⃣ II. Meşrutiyet (1908)

• İlanını Hazırlayan Gelişmeler:
  • 1908 Reval Görüşmeleri'nin etkisi (dış etken): İngiltere ve Rusya'nın çıkar çatışmalarına son vermesi.
  • İttihat ve Terakki Cemiyeti'nin çalışmaları.
  • Avrupalı devletlerin iç işlerimize karışmasının önlenmek istenmesi.
  • II. Abdülhamit'in baskıcı yönetimine son verilmek istenmesi.
  • Osmanlıcılık fikri ile devletin dağılmasının önlenmek istenmesi.
  • Kolağası Niyazi Bey'in Makedonya bölgesinde başlattığı isyan.
  • Meşrutiyeti ilan ettirmek için Rumeli'de Hürriyet Taburları kurulması.
• İlanı: II. Abdülhamit, 24 Temmuz 1908'de Meşrutiyet'i ikinci kez ilan etmek zorunda kalmıştır. Kanun-u Esasi yeniden yürürlüğe girmiş, seçimler yapılmış ve Mebusan Meclisi yeniden açılmıştır.
• Sonuçları:
  • Türk halkı ikinci kez yönetime katılmıştır.
  • Otorite boşluğu oluşmuş ve bu süreçte:
    • Bulgaristan bağımsızlığını ilan etmiştir.
    • Bosna-Hersek Avusturya-Macaristan tarafından ilhak edilmiştir.
    • Girit Yunanistan'a bağlanmıştır.
  • Osmanlıcılık ve İslamcılık gibi fikir akımları yerine Pantürkizm (Turancılık) fikri önem kazanmaya başlamıştır.
  • Osmanlı Devleti'nde ilk kez çok partili hayata geçilmiştir.

7️⃣ 31 Mart Ayaklanması (1909)

• Arka Plan: Meşrutiyet'in yeniden ilanı, Meşrutiyet karşıtları ile İttihat ve Terakki Cemiyeti taraftarları arasında gerginliğe yol açmıştır. Hasan Fehmi'nin öldürülmesi ayaklanmanın fitilini ateşlemiştir.
• Gelişmeler: Meşrutiyet karşıtı güçler (avcı taburundaki erler, medrese öğrencileri, Ahrar Fırkası, Prens Sabahattin taraftarları vb.) ayaklanmıştır. Selanik'ten gelen Hareket Ordusu (Mustafa Kemal de kurmay başkanıydı) ayaklanmayı bastırmıştır.
• Sonuçları:
  • Ayaklanmada etkisi olduğu gerekçesiyle II. Abdülhamit tahttan indirilmiş, yerine V. Mehmet Reşat getirilmiştir.
    • Önemi: 💡 V. Mehmet Reşat, Osmanlı tarihinde Meclis kararıyla tahta geçirilen ilk padişah; II. Abdülhamit ise Meclis kararıyla tahttan indirilen ilk padişahtır.
  • 1909 Anayasa Değişiklikleri: Padişahın yetkileri kısıtlanmış, meclisin yetkileri artırılmıştır.
    • Mebusan Meclisi'ne karşı sorumlu olacak.
    • Padişah sadece hükümet başkanını seçebilecek.
    • Meclis başkanını meclisin kendisi seçecek.
    • Padişahın meclisi feshetme yetkisi kısıtlanacak.
    • Kanunlar meclisin onayından geçtikten sonra yürürlüğe girecek.
    • Vatandaşa siyasal örgütlenme ve toplantı hakkı tanınacak.
    • Kanun dışı tutuklama olmayacak.

---

V. Dağılma Dönemi Kurtuluş Fikir Akımları

Osmanlı Devleti'ni dağılmaktan kurtarmak amacıyla çeşitli fikir akımları ortaya çıkmıştır.

1️⃣ Osmanlıcılık

• Savunduğu: Dil, din, ırk, mezhep farkı gözetmeksizin Osmanlı sınırları içinde yaşayan herkesin eşit olduğu fikri.
• Etkili Olduğu Dönem: Tanzimat Dönemi, I. Meşrutiyet.
• Temsilcileri: Ziya Paşa, Namık Kemal, Mithat Paşa, Ali Suavi, Şinasi, Mustafa Reşit Paşa.
• Etkisini Yitirdiği Dönem: I. Balkan Savaşı sırasında Arnavutluk'un bağımsızlık kazanmasıyla önemini yitirmiştir.

2️⃣ İslamcılık (Panislamizm)

• Savunduğu: Batılı sömürgeci devletlere karşı Müslümanların halife etrafında birleşmesi gerektiği.
• Etkili Olduğu Dönem: Özellikle II. Abdülhamit Dönemi.
• Temsilcileri: Mehmet Akif Ersoy, Sait Halim Paşa, Cemalettin Afgani.
• Etkisini Yitirdiği Dönem: I. Dünya Savaşı'nda Arapların İngilizlerle iş birliği yapıp Osmanlı Devleti'ne karşı savaşmasıyla etkisini yitirmiştir.

3️⃣ Türkçülük (Turancılık)

• Savunduğu: Bütün Türkleri tek çatı altında birleştirmek.
• Etkili Olduğu Dönem: II. Meşrutiyet Dönemi.
• Temsilcileri: Ziya Gökalp, Yusuf Akçura, Ömer Seyfettin, İsmail Gaspıralı, Enver Paşa.
• Gelişmeler: Türk Derneği ve Türk Ocağı kurulmuş, Türk Yurdu Dergisi çıkarılmıştır. I. Dünya Savaşı sırasında Kafkas Cephesi bu fikrin etkisiyle açılmıştır.

4️⃣ Batıcılık

• Savunduğu: Batı'nın bilim, teknik ve askeri alanlardaki üstünlüğünden yararlanarak Osmanlı Devleti'ni kurtarmak.
• Etkili Olduğu Dönem: Lale Devri ile başlayıp, Tanzimat Dönemi'nde de etkili olmuştur.
• Temsilcileri: Abdullah Cevdet, Celal Nuri, Tevfik Fikret, Rıza Tevfik.

5️⃣ Adem-i Merkeziyetçilik (Federal Yönetim)

• Savunduğu: Federal yönetim (yerinden yönetim ilkesi) ve liberal ekonomi ile devletin sürekliliğini sağlamayı amaçlamışlardır.
• Etkili Olduğu Dönem: I. Meşrutiyet Dönemi.
• Temsilcileri: Prens Sabahattin.

---

Sonuç: Dağılma Döneminin Mirası

Osmanlı Devleti'nin Dağılma Dönemi, imparatorluğun modernleşme, ayakta kalma ve kimlik arayışlarının yoğunlaştığı bir süreç olmuştur. Milliyetçilik akımlarının tetiklediği isyanlar ve toprak kayıpları, Avrupalı devletlerin müdahaleleri ve merkezi otoriteyi güçlendirme çabaları bu dönemin temel özellikleridir. Sened-i İttifak, Tanzimat ve Islahat Fermanları ile Meşrutiyetler gibi anayasal ve hukuki düzenlemeler, devletin modernleşme ve demokratikleşme arayışlarını yansıtmıştır. Ancak bu reformlar, devletin dağılmasını engelleyememiş ve Osmanlı İmparatorluğu'nun sonunu hazırlayan süreci hızlandırmıştır. Bu dönemde yaşanan olaylar ve alınan kararlar, Türkiye Cumhuriyeti'nin kuruluş felsefesi ve modernleşme sürecine önemli bir miras bırakmıştır.