Osmanlı'nın Son Dönemi: Abdülaziz, II. Abdülhamid ve Fikir Akımları

📚 Osmanlı İmparatorluğu'nun Son Dönemi: Abdülaziz, II. Abdülhamid ve Kurtuluş Fikirleri

Bu çalışma materyali, ders kaydı ve kopyalanmış metin kaynaklarından derlenerek hazırlanmıştır.

---

👑 Sultan Abdülaziz Dönemi (1861-1876)

Sultan Abdülaziz'in 15 yıllık saltanatı, Osmanlı İmparatorluğu için önemli yeniliklere ve ilklere sahne olmuştur.

✅ Önemli Gelişmeler ve Yenilikler:

• Deniz Filosu: Dünyanın 3️⃣. büyük deniz filosu oluşturulmuştur. Bu, Abdülaziz dönemiyle ilgili sınavlarda sıkça sorulan bir bilgidir.
• Hukuki Kurumlar:
  • Günümüzdeki Danıştay'ın temeli olan Şura-yı Devlet kurulmuştur. (Ş harfinden Danıştay akılda tutulabilir.)
  • Yargıtay'ın öncüsü olan Divan-ı Ahkam-ı Adliye kurulmuştur. (Bu kurumun yapısı değişerek Yargıtay'a dönüşmüştür.)
• Mecelle: Ahmet Cevdet Paşa tarafından hazırlanan, İslam hukukuna göre düzenlenmiş ilk medeni kanun olan Mecelle yürürlüğe girmiştir. İlk cildi Abdülaziz döneminde, diğerleri II. Abdülhamid döneminde yayımlanmıştır.
• Sosyal Kurumlar:
  • Yetim çocukların eğitimi için Darüşşafaka açılmıştır.
  • Hasta ve yaralılara yardım amacıyla Hilal-i Ahmer Cemiyeti (bugünkü Kızılay) kurulmuştur.
• Eğitim: Maarif Nizamnamesi yayınlanarak ilkokuldan üniversiteye kadar (İptidai, Rüştiye, İdadi/Sultani, Darülfünun) bir eğitim sistemi oluşturulmuştur. Galatasaray Sultanisi ve Robert Koleji bu dönemde açılmıştır.
• Yurt Dışı Seyahati: Abdülaziz, seyahat amaçlı yurt dışına çıkan ilk Osmanlı padişahıdır. Bu seyahatin üç temel amacı vardı:
  1. Avrupa'dan borç para bulmak. 💰
  2. Rusya'nın Doğu Akdeniz'deki yayılmacı planlarını Avrupalı devletlere anlatmak.
  3. İç isyanlara meyilli gayrimüslim tebaaya padişahın uluslararası saygınlığını göstermek.
  • Bu seyahat sırasında Saltanat Vagonu kullanılmış, padişahın ayağının altına vatan toprağı koydurulmuştur.
• Ekonomik Durum: 1875 yılında Ramazan Kararnamesi ile Osmanlı Devleti, borçlarını ödeyemeyeceğini ilan ederek bir nevi iflas uyarısı yapmıştır. Bu, ilerideki ekonomik çöküşün ilk işaretidir.

⚠️ Tahttan İndirilmesi:

Abdülaziz, yenilik yapmadığı gerekçesiyle tahttan indirilen ilk Osmanlı padişahıdır. Şüpheli bir şekilde hayatını kaybetmiştir.

---

👑 II. Abdülhamid Dönemi (1876-1909)

II. Abdülhamid dönemi, Osmanlı'nın en çalkantılı ve aynı zamanda en çok yenilik yapılan dönemlerinden biridir.

📜 I. Meşrutiyet ve Kanun-i Esasi (1876):

Tahta çıkan II. Abdülhamid, Kanun-i Esasi'yi ilan ederek I. Meşrutiyet dönemini başlatmıştır. Bu, Osmanlı Devleti'nin ilk yazılı anayasasıdır.

• Meclisler: Ayan Meclisi (padişah tarafından atanan, ömür boyu görevli) ve Mebusan Meclisi (halk tarafından 4 yılda bir seçilen) kurulmuştur.
• Padişahın Yetkileri: Kanun-i Esasi, padişaha geniş yetkiler tanıyordu:
  • Kanunları sınırsız veto etme hakkı.
  • Meclisi açma ve kapama yetkisi.
  • Sürgün ve angarya cezası verme yetkisi.
  • Hükümet, meclise değil, doğrudan padişaha karşı sorumluydu.
  • Kanun yapma teklifini sadece hükümet yapabilirdi.
• Monarşik Yapı: Bu maddeler, padişahın yasama gücü üzerindeki etkisini ve Kanun-i Esasi'nin monarşik özelliklerini göstermektedir.

💡 Eğitim Islahatları ('Maarifperver'):

II. Abdülhamid, 'Maarifperver' (eğitimi seven) unvanıyla anılır ve döneminde çok sayıda okul açılmıştır.

• Sanayi-i Nefise Mektebi: Osman Hamdi Bey tarafından kurulan bu mektep, bugünkü Güzel Sanatlar Fakültesi'nin temelidir. Osman Hamdi Bey aynı zamanda ilk müzeci ve arkeologdur (Asar-ı Atika Müzesi).
• Diğer Okullar: Lisan, Maliye, Dişçi, Baytar, Mimari, Polis, Hukuk, Ziraat, Kız Sanayi, Orman ve Maden mektepleri ile Sağır, Kör ve Dilsizler Mektebi gibi birçok alanda eğitim kurumları açılmıştır.
• Kız Meslek Liseleri de bu dönemde açılmıştır.
• Hamidiye Etfal Hastanesi (Şişli Etfal) ve engellilere yönelik kurumlar açılmıştır.
• Darülhayrıali: Ermeni saldırılarında yetim kalan çocukları korumak amacıyla kurulmuştur.

📊 Ekonomik Gelişmeler ve Dış Politika:

• Ziraat Bankası: Memleket Sandıkları, 1888'de Ziraat Bankası'na dönüştürülmüştür (Mithat Paşa'nın gayretleriyle).
• Muharrem Kararnamesi (1881): Osmanlı Devleti resmen iflasını açıklamıştır.
• Düyun-u Umumiye İdaresi: Alacaklı devletler (İngiltere, Fransa) tarafından kurulan bu idare, Osmanlı'nın mali gelirlerine el koyarak 'devlet içinde devlet' gibi hareket etmiştir.
• Almanya ile Yakınlaşma: Dış politikada Almanya ile yakınlaşma yaşanmış, 3B Projesi (Berlin-Bağdat Demiryolu) ve Hicaz Demiryolu gibi önemli projeler hayata geçirilmiştir.
• Tercüman-ı Hakikat Gazetesi: Dönemin önemli gazetelerindendir.

⚔️ II. Meşrutiyet'in İlanı ve 31 Mart Vakası:

• Reval Görüşmeleri (1908): İngiltere ve Rusya arasında Osmanlı'yı parçalama kararı alınmıştır.
• II. Meşrutiyet'in İlanı: Reval görüşmeleri ve İttihat ve Terakki Cemiyeti'nin baskısıyla II. Abdülhamid, ikinci kez Meşrutiyet'i ilan etmiştir (1908). Bu olay "Hürriyet Bayramı" olarak kutlanmıştır.
• II. Meşrutiyet Dönemi Kayıpları: Bu dönemde Girit Yunanistan'a bağlanmış, Bosna-Hersek Avusturya-Macaristan tarafından ilhak edilmiş ve Bulgaristan bağımsızlığını ilan etmiştir.
• 31 Mart Vakası (1909): Rejimi (Meşrutiyet'i) değiştirmeye yönelik çıkan ilk ve tek isyandır.
  • Selanik'ten gelen Hareket Ordusu bu isyanı bastırmıştır.
  • Mustafa Kemal, bu orduda kurmay yüzbaşı olarak görev alarak tarih sahnesine ilk kez çıkmıştır. Ordunun planını, adını ve beyannamesini kaleme almıştır.
  • İlk basın şehidi Hasan Fehmi bu olaylar sırasında öldürülmüştür.
• II. Abdülhamid'in Tahttan İndirilmesi: 31 Mart Vakası'nın ardından II. Abdülhamid, meclis kararıyla tahttan indirilerek Selanik'e sürgüne gönderilmiş, yerine V. Mehmet Reşat geçmiştir.

⚖️ 1909 Kanun-i Esasi Değişiklikleri:

II. Abdülhamid'in tahttan indirilmesinin ardından Kanun-i Esasi'de önemli değişiklikler yapılmıştır.

• Padişahın yetkileri kısıtlanmıştır (kanunları bir kez veto etme hakkı, meclisi açma/kapama yetkisinin kısıtlanması).
• Hükümet, meclise karşı sorumlu hale gelmiştir.
• Siyasi parti kurma hakkı tanınmıştır.
• Sürgün ve angarya cezası kaldırılmıştır.
• İlk dört maddede (devletin hanedanı, dili, dini vb.) değişiklik yapılmamıştır.

---

🌍 Osmanlı'yı Kurtarma Fikir Akımları

Osmanlı İmparatorluğu'nu dağılmaktan kurtarmak amacıyla ortaya çıkan başlıca fikir akımları şunlardır:

1. 🇹🇷 Osmanlıcılık (İttihad-ı Anasır):

   • Tanım: Din, dil, ırk farkı gözetmeksizin tüm tebaayı Osmanlı vatandaşı sayma anlayışıdır.
   • Başlangıç: II. Mahmut dönemi.
   • Uygulama: Tanzimat Fermanı, Islahat Fermanı ve I. Meşrutiyet ile uygulanmaya çalışılmıştır.
   • Sonu: 93 Harbi'nde azınlıkların bağımsızlık istemesi ve Balkan Savaşları'nda Arnavutluk'un ayrılmasıyla önemini yitirmiştir.
   • Savunucuları: Ziya Paşa, Mithat Paşa, Namık Kemal, Ali Suavi.

2. ☪️ İslamcılık (Ümmetçilik / Panislamizm):

   • Tanım: Halife etrafında tüm dünya Müslümanlarını birleştirme amacı taşır.
   • Dış Politika: II. Abdülhamid döneminin dış politikasıdır.
   • Sonu: Arnavutluk'un ayrılmasıyla ilk darbeyi almış, I. Dünya Savaşı'nda bazı Arap aşiretlerinin İngilizlerle işbirliği yapmasıyla zayıflamış ve 1924'te halifeliğin kaldırılmasıyla tamamen sona ermiştir.
   • Savunucuları: Mehmet Akif Ersoy, Sait Halim Paşa, Ahmet Hamdi Akseki, Cemalettin Afgani.

3. 🐺 Türkçülük (Pantürkizm):

   • Tanım: Rusya'nın Panslavizm politikasına karşı, Osmanlı içindeki Türkleri bir bayrak altında toplama fikridir.
   • Etkili Olduğu Dönem: II. Meşrutiyet döneminde etkili olmuştur.
   • Savunucuları: Yusuf Akçura, İsmail Gaspıralı, Ziya Gökalp, Fuat Köprülü, Zeki Velidi Togan.

4. 🌍 Batıcılık:

   • Tanım: Batı'nın bilim, teknoloji ve kurumlarını alarak ilerlemeyi hedefleyen fikirdir.
   • Başlangıç: Lale Devri'nden itibaren etkileri görülse de, bir fikir akımı olarak II. Meşrutiyet döneminde belirginleşmiştir.
   • Savunucuları: Tevfik Fikret, Abdullah Cevdet, Celal Nuri, Beşir Fuat.

5. 🏛️ Adem-i Merkeziyetçilik (Federalizm):

   • Tanım: Merkezi yönetimin yetkilerini yerel yönetimlere devrederek özerk yönetimler oluşturmayı savunan akımdır.
   • Savunucusu: Prens Sabahattin.

Bu fikir akımları, Osmanlı İmparatorluğu'nun son döneminde devletin bekasını sağlamak için farklı çözüm yolları sunmaya çalışmıştır.