Podit
📚 Osmanlı İmparatorluğu'nun Dağılma Dönemi: Sultan Abdülaziz ve II. Abdülhamid Dönemleri Çalışma Materyali
Kaynak Bilgisi: Bu çalışma materyali, bir dersin sesli transkripti ve kopyalanmış metin kaynakları birleştirilerek hazırlanmıştır.
Giriş
Bu çalışma materyali, Osmanlı İmparatorluğu'nun son dönemlerinde tahta çıkan Sultan Abdülaziz (1861-1876) ve II. Abdülhamid (1876-1909) dönemlerini kapsamaktadır. Bu kritik süreçte yaşanan siyasi, sosyal ve ekonomik gelişmeler, anayasal düzenlemeler, gerçekleştirilen ıslahatlar ve imparatorluğu dağılmaktan kurtarmayı amaçlayan fikir akımları detaylı bir şekilde incelenecektir. Bu dönemler, Osmanlı'nın modernleşme çabaları ile birlikte büyük toprak kayıpları ve iç karışıklıkların yaşandığı bir geçiş evresini temsil eder.
1. Sultan Abdülaziz Dönemi (1861-1876)
Sultan Abdülaziz dönemi, Osmanlı'nın modernleşme çabalarının hız kazandığı, ancak aynı zamanda ekonomik sıkıntıların derinleştiği bir süreçtir.
- Genel Özellikler:
- 15 yıl boyunca tahtta kalmıştır.
- Osmanlı tarihinde seyahat amaçlı yurt dışına çıkan ilk padişahtır. ✅
- Önemli Islahatlar ve Kurumlar:
- Deniz Filosu: Dünyanın üçüncü büyük deniz filosu oluşturulmuştur. 🚢
- Hukuk Alanı:
- Günümüzdeki Yargıtay'ın temeli olan Divan-ı Ahkam-ı Adliye kurulmuştur. 📚
- Danıştay'ın öncüsü olan Şura-yı Devlet kurulmuştur. 📚
- Nizamiye Mahkemeleri açılmıştır.
- Osmanlı Devleti'nin ilk medeni kanunu olan Mecelle'nin ilk cildi yürürlüğe girmiştir (Ahmet Cevdet Paşa tarafından hazırlanmıştır). 📚
- Eğitim ve Sosyal Kurumlar:
- Yetim çocukların eğitimi için Darüşşafaka açılmıştır.
- Hasta ve yaralılara yardım amacıyla Hilal-i Ahmer (Kızılay) kurulmuştur. 🏥
- İdari Düzenlemeler:
- Vilayet Nizamnamesi çıkarılmıştır (köy, nahiye, kaza, liva, vilayet şeklinde idari yapılanma).
- Yapılaşma: Beylerbeyi ve Çırağan Sarayları inşa edilmiştir.
- Yurt Dışı Seyahati ve Amaçları:
- Fransa İmparatoru III. Napolyon'un daveti üzerine Avrupa'ya gitmiştir.
- Amaçları:
- Borç para bulmak. 💰
- Rusya'nın yayılmacı planlarını Avrupalı devletlere anlatmak. ⚠️
- Osmanlı Hristiyanlarına padişahın uluslararası saygınlığını göstermek ve isyanları engellemek.
- Seyahat sırasında kullandığı vagona Saltanat Vagonu adı verilmiştir.
- Ayakkabısının içine Osmanlı toprağı koydurarak "vatan toprağına basma" hassasiyetini göstermiştir.
- Ekonomik Durum:
- 1875'te Ramazan Kararnamesi yayımlanmıştır. Bu kararname, Osmanlı'nın dış borçlarını ödemekte zorlandığını ve alacaklı devletlerden kolaylık istediğini belirten ilk ciddi ekonomik uyarıdır. ⚠️
- Tahttan İndirilmesi:
- Yenilik yapmadığı gerekçesiyle tahttan indirilen ilk Osmanlı padişahıdır. 💡 Şüpheli bir şekilde hayatını kaybetmiştir.
2. I. Meşrutiyet Dönemi ve Kanun-i Esasi (1876)
Sultan Abdülaziz'in tahttan indirilmesinin ardından kısa bir süre V. Murat tahta geçmiş, ancak akli dengesinin bozuk olduğu gerekçesiyle o da indirilmiştir. Yerine geçen II. Abdülhamid, Genç Osmanlılar'a (Jön Türkler) meşrutiyeti ilan etme sözü vermiştir.
- I. Meşrutiyet'in İlanı:
- 1876 yılında, Osmanlı Devleti'nin ilk yazılı anayasası olan Kanun-i Esasi ilan edilerek I. Meşrutiyet dönemi başlamıştır. ✅
- İlan Amaçları:
- Osmanlı Devleti'nin dağılmasını engellemek.
- Ulusçuluk akımının etkilerini hafifletmek.
- Tersane Konferansı'nda (İstanbul Konferansı) alınan kararlarda etkili olabilmek.
- Kanun-i Esasi'nin Temel Özellikleri (Monarşik Unsurlar):
- Osmanlı Devleti, Osmanoğulları sülalesinden gelen en büyük erkek evlat tarafından yönetilir (Ekberiyet sistemi devam).
- Devletin dili Türkçe, dini İslam'dır.
- Yasama Yetkisi: Ayan ve Mebusan Meclisleri'ne aittir.
- Yürütme Yetkisi: Hükümete (Heyet-i Vükela) aittir.
- Padişahın Yetkileri:
- Hükümet, yaptığı tüm işlerden padişaha karşı sorumludur. ⚠️
- Kanun yapma teklifini sadece hükümet yapabilir.
- Padişah, kanunları sınırsız şekilde veto edebilir. ⚠️
- Padişah, meclisi açma ve kapama yetkisine sahiptir. ⚠️
- Padişah, sürgün ve angarya cezası verebilir. ⚠️
- Bu maddeler, Kanun-i Esasi'nin monarşik yapıyı koruduğunu ve padişahın yasama gücü üzerinde etkili olduğunu göstermektedir.
- Ayan ve Mebusan Meclisleri:
- Ayan Meclisi: Üyeleri padişah tarafından atanır, ömür boyu görevde kalabilirler (40 yaş üstü). İlk başkanı Server Paşa'dır.
- Mebusan Meclisi: Üyeleri halk tarafından 4 yılda bir seçilir (her 50.000 erkek vatandaşa bir milletvekili). İlk başkanı Ahmet Vefik Paşa'dır.
- Osmanlı tarihinde ilk kez çift parlamentolu dönem başlamıştır.
- Çırağan Vakası (1878):
- Ali Suavi önderliğindeki bir grup, II. Abdülhamid'i tahttan indirip V. Murat'ı tekrar tahta geçirme girişiminde bulunmuştur.
- Bu girişim, Yedi Sekiz Hasan Paşa tarafından engellenmiştir.
3. II. Abdülhamid Dönemi (1876-1909)
II. Abdülhamid, 33 yıl boyunca tahtta kalmış, "Maarifperver" (eğitimi seven) unvanıyla anılan, eğitim alanında büyük atılımlar yapmış bir padişahtır.
- Eğitim Alanındaki Islahatlar:
- Çok sayıda okul ve eğitim kurumu açılmıştır:
- Sanayi-i Nefise Mektebi (Güzel Sanatlar Fakültesi'nin temeli, kurucusu Osman Hamdi Bey) 📚
- Telgraf Mektebi, Kız Meslek Liseleri, Sağır, Kör ve Dilsizler Mektebi, Lisan Mektebi, Ticaret Mektebi, Orman ve Maden Mektebi, Hukuk Mektebi, Ziraat ve Baytar Mektebi, Polis Mektebi, Gümrük Mektebi vb.
- Osman Hamdi Bey: İlk Türk müzecisi ve arkeoloğudur. Sanayi-i Nefise Mektebi'ni kurmuş ve Asar-ı Atika Müzesi'ni (ilk müze) açmıştır.
- Çok sayıda okul ve eğitim kurumu açılmıştır:
- Ekonomik Gelişmeler:
- Ziraat Bankası: 1863'te kurulan Memleket Sandıkları, 1888'de Ziraat Bankası adını almıştır (Mithat Paşa'nın gayretleriyle). 🏦
- Muharrem Kararnamesi (1881): Osmanlı Devleti'nin iflasını açıklamasıdır. ⚠️
- Düyun-u Umumiye İdaresi: Muharrem Kararnamesi üzerine alacaklı devletler (İngiltere, Fransa) tarafından kurulmuştur. Osmanlı maliyesine el koyarak "devlet içinde devlet" gibi hareket etmiştir. 📊
- Askeri ve İdari Düzenlemeler:
- Hamidiye Alayları: Ermeni isyanlarını bastırmak amacıyla özellikle Doğu ve Güneydoğu Anadolu'da kurulmuştur.
- Jurnal Teşkilatı (Hafiye Teşkilatı): İstihbarat ağı güçlendirilmiştir.
- Büyük bir telgraf ağı kurulmuştur.
- Hamidiye Etfal Hastanesi: Çocuk hastanesi olarak hizmete açılmıştır.
- Dış Politika ve Almanya ile Yakınlaşma:
- İngiltere ve Fransa'nın Osmanlı'ya karşı politikaları nedeniyle Almanya ile yakınlaşılmıştır.
- 3B Projesi: Berlin-Bizans (Boğazlar)-Bağdat Demiryolu projesi başlatılmıştır. 🚂
- Haydarpaşa Tren Garı yapılmıştır.
- Hicaz Demiryolu inşa edilmiştir.
- Yönetim merkezi Yıldız Sarayı'na taşınmıştır.
- Reval Görüşmeleri (1908):
- İngiltere ve Rusya arasında yapılan bu görüşmelerde, Osmanlı Devleti'ni parçalama kararı alınmıştır (özellikle Makedonya üzerinde). ⚠️
- II. Meşrutiyet'in İlanı (1908):
- Reval Görüşmeleri ve İttihat ve Terakki Cemiyeti'nin baskıları sonucunda II. Abdülhamid, ikinci kez Meşrutiyeti ilan etmek zorunda kalmıştır. ✅
- Bu dönem, "Hürriyet Bayramı" olarak kutlanmıştır. Sloganları: Hürriyet, Müsavat (Eşitlik), Adalet, Uhuvvet (Kardeşlik).
4. II. Meşrutiyet Dönemi ve Siyasi Çalkantılar (1908-1909)
II. Meşrutiyet'in ilanı, Osmanlı'da siyasi hayatı canlandırmış, ancak beraberinde büyük toprak kayıpları ve iç karışıklıklar getirmiştir.
- II. Meşrutiyet'in İlanı Sonuçları:
- Toprak Kayıpları:
- Girit, Yunanistan'a bağlanmıştır.
- Bosna-Hersek, Avusturya-Macaristan İmparatorluğu tarafından ilhak edilmiştir.
- Bulgaristan bağımsızlığını ilan etmiştir. ⚠️
- Toprak Kayıpları:
- 31 Mart Vakası (13 Nisan 1909):
- Nedenleri: II. Meşrutiyet'e ve anayasal düzene karşı çıkan grupların isyanıdır. Rejimi (meşrutiyeti) monarşiye döndürmeyi amaçlayan ilk ve tek isyandır. ⚠️
- Gelişimi: İstanbul'da avcı taburlarının ayaklanmasıyla başlamıştır. İlk basın şehidi olan Serbesti gazetesi başyazarı Hasan Fehmi Bey bu olayda öldürülmüştür.
- Hareket Ordusu: İsyanı bastırmak için Selanik'ten Mahmut Şevket Paşa komutasında Hareket Ordusu İstanbul'a gelmiştir.
- Mustafa Kemal'in Rolü: Mustafa Kemal, Hareket Ordusu'nda kurmay yüzbaşı olarak görev almıştır. Ordunun planını hazırlamış, adını vermiş ve isyan bastırıldıktan sonra halka beyanname yayınlamıştır. Bu, Mustafa Kemal'in tarih sahnesine ilk çıkışıdır. 💡
- II. Abdülhamid'in Tahttan İndirilmesi:
- 31 Mart Vakası'nın ardından, meclis kararıyla II. Abdülhamid tahttan indirilmiş ve Selanik'e sürgüne gönderilmiştir.
- Yerine V. Mehmet Reşat tahta geçmiştir.
5. 1909 Kanun-i Esasi Değişiklikleri
31 Mart Vakası'nın ardından, Kanun-i Esasi'de demokratikleşme yönünde önemli değişiklikler yapılmıştır.
- Demokratikleşme Yönündeki Adımlar:
- Hükümet, padişaha karşı değil, meclise karşı sorumlu olmuştur. ✅
- Mebuslar, kanun teklif etme hakkı kazanmıştır. ✅
- Padişahın kanunları veto yetkisi kısıtlanmış (bir kez veto edebilir, ikincisinde kabul etmek zorunda). ✅
- Padişahın meclisi açma/kapama yetkisi kısıtlanmış (meclisin üçte iki çoğunluğu aranır). ✅
- Sürgün ve angarya cezası kaldırılmıştır. ✅
- Herkesin siyasi parti kurma hakkı tanınmıştır. ✅
- Siyasi Partiler:
- İttihat ve Terakki Fırkası, Hürriyet ve İtilaf Fırkası, Ahrar Fırkası, Osmanlı Demokrat Fırkası, İttihad-ı Muhammediye Fırkası, Fedakaran-ı Millet Fırkası, Osmanlı Sosyalist Fırkası gibi birçok parti kurulmuştur.
6. Osmanlı'yı Kurtarma Fikir Akımları
Osmanlı İmparatorluğu'nun dağılma sürecinde, devleti kurtarmak ve bir arada tutmak amacıyla çeşitli fikir akımları ortaya çıkmıştır.
- 1. Osmanlıcılık (İttihat-ı Anasır):
- Anlayışı: Din, dil, ırk gözetmeksizin herkesi Osmanlı vatandaşı sayma anlayışıdır. 📚
- Başlangıcı: II. Mahmut dönemi.
- Etkili Olduğu Dönemler: Tanzimat ve Islahat Fermanları, I. Meşrutiyet.
- Önemini Yitirmesi: 93 Harbi'nde (1877-78 Osmanlı-Rus Savaşı) Ermenilerin bağımsızlık istemesi ve özellikle Balkan Savaşları'nda Arnavutluk'un bağımsızlığını ilan etmesiyle tamamen önemini yitirmiştir. ⚠️
- Savunucuları: Ziya Paşa, Mithat Paşa, Namık Kemal, Ali Suavi.
- 2. Türkçülük (Pantürkizm):
- Anlayışı: Osmanlı içindeki Türkleri bir bayrak altında toplamayı amaçlamıştır. 📚
- Etkili Olduğu Dönem: II. Meşrutiyet dönemi.
- Savunucuları: Yusuf Akçura (Üç Tarz-ı Siyaset), İsmail Gaspıralı, Fuat Köprülü, Zeki Velidi Togan, Ziya Gökalp.
- 3. Batıcılık:
- Anlayışı: Batı'nın bilim ve teknolojisini alarak modernleşmeyi savunmuştur. 📚
- Başlangıcı: Lale Devri'nden itibaren var olan bir yönelimdir.
- Savunucuları: Celal Nuri, Beşir Fuat, Dr. Abdullah Cevdet, Tevfik Fikret.
- 4. İslamcılık (Ümmetçilik, Panislamizm):
- Anlayışı: Tüm dünya Müslümanlarını halife etrafında birleştirmeyi amaçlamıştır. 📚
- Dış Politika: II. Abdülhamid'in dış politikası olmuştur.
- İlk Darbe: Arnavutluk'un bağımsızlığını ilan etmesiyle ilk darbeyi almıştır (Arnavutluk'un %75'i Müslüman olmasına rağmen). ⚠️
- Önemini Yitirmesi: I. Dünya Savaşı'nda Arapların İngilizlerle işbirliği yapmasıyla önemini yitirmiştir.
- Sona Ermesi: 3 Mart 1924'te halifeliğin kaldırılmasıyla tamamen sona ermiştir.
- Savunucuları: Sait Halim Paşa, Mehmet Akif Ersoy, Ahmet Hamdi Akseki, Cemalettin Afgani.
- 5. Adem-i Merkeziyetçilik (Federalizm):
- Anlayışı: Merkezi yetkilerin yerel yönetimlere devredilmesini savunmuştur. 📚
- Savunucusu: Prens Sabahattin.
Sonuç
Sultan Abdülaziz ve II. Abdülhamid dönemleri, Osmanlı İmparatorluğu'nun son yüzyılında yaşanan derin değişimleri, modernleşme çabalarını ve varoluş mücadelesini gözler önüne sermektedir. Bu süreçte ilan edilen anayasalar, yapılan ıslahatlar ve ortaya çıkan fikir akımları, imparatorluğun ayakta kalma çabasının yanı sıra, Türkiye Cumhuriyeti'nin kuruluşuna zemin hazırlayan önemli dinamikleri de içermektedir. Bu dönem, Osmanlı'nın hem iç hem de dış baskılar altında kendini yenileme ve geleceğe taşıma arayışının bir yansımasıdır.
