Türk Tarihi Çalışma Materyali: İslamiyet Öncesinden Milli Mücadeleye 📚

Bu çalışma materyali, Türk tarihinin İslamiyet öncesi dönemlerinden başlayarak Milli Mücadele dönemine kadar uzanan geniş bir yelpazeyi kapsamaktadır. Konular, öğrenmeyi kolaylaştırmak amacıyla kronolojik ve tematik bir yapıda düzenlenmiştir.

Kaynak Bilgisi: Bu materyal, kullanıcı tarafından sağlanan ses kaydı transkripti ve kopyalanmış metin kaynaklarının sentezlenmesiyle oluşturulmuştur.

---

1. İslamiyet Öncesi Türk Tarihi 🌍

1.1. Orta Asya Kültür Merkezleri

Türklerin atalarının yaşadığı ve önemli kültürel gelişmelerin yaşandığı bölgelerdir:

• Anav: Orta Asya'nın en eski kültür merkezidir. Atın ilk defa bu kültürde görüldüğü kabul edilir. ✅
• Afanesyeva: Türklere ait en eski kültür bölgesi olarak kabul edilir.
• Karasuk: Demiri erken işlemeye başlamasıyla öne çıkar.
• Andronova: Türk kültürünün önemli bir parçasıdır.
• Tagar: Orta Asya'nın en gelişmiş kültür merkezidir.

1.2. Türk Göçleri

Türklerin Orta Asya'dan farklı coğrafyalara yayılmasının nedenleri ve sonuçları:

1.2.1. Nedenleri 📉

• Hızlı nüfus artışı ve kaynak yetersizliği
• Özgür yaşam arayışı
• Dış baskılar (Çin, Moğol vb.)
• Boylar arasında yaşanan mücadeleler
• Salgın hastalıklar
• Aşırı kuraklık ve iklim koşulları
• Tarım alanlarının yetersizliği
• Türk cihan hakimiyeti düşüncesi (dünyaya hükmetme ideali)

1.2.2. Sonuçları ✅

• Farklı coğrafyalarda Türk devletleri kurulmuştur.
• Toplumsal anlayış ve dayanışma gelişmiştir.
• Türkler başka kültürleri etkilediği gibi, başka kültürlerden de etkilenmişlerdir.
• Türk tarihini bir bütünlük içerisinde incelemek zorlaşmıştır.
• Sözlü kültür ve savaşçılık özellikleri gelişmiştir.

1.3. Önemli İslamiyet Öncesi Türk Devletleri ve Boyları

• İskitler (Sakalar): Bilinen ilk Türk boyudur. En önemli hükümdarı Alper Tunga'dır. Ordusunda Amazon adı verilen kadın savaşçılar yer almıştır. Üzengiyi ilk defa kullanmışlardır. Kadın hükümdar Tomris Hatun bu boyu yönetmiştir.
• Asya Hun Devleti: Orta Asya'da kurulan ilk Türk devletidir.
  • Kurucu: Teoman (Tuman).
  • Mete Han Dönemi: En güçlü ve parlak dönemidir. Dağınık Türk boylarını tek çatı altında toplamıştır. Orduda ilk defa onlu sistemi kurmuştur.
  • Çin entrikaları sonucunda Doğu ve Batı Hunları olarak ikiye ayrılmıştır.
• Avrupa Hun Devleti: Kavimler Göçü'nün ardından Balamır önderliğinde kurulmuştur.
  • Uldız Dönemi: Anadolu'ya ilk Türk akınları yapılmıştır. "İstersem güneşin battığı yere kadar her yeri zapt edebilirim" sözüyle bilinir.
  • Attila Dönemi: En parlak dönemidir. Doğu Roma İmparatorluğu ile Margus ve Anatolios Antlaşmalarını imzalamıştır. "Tanrının Kırbacı" unvanıyla anılmıştır.
• Köktürk Devleti (I. Köktürk): Türk adını taşıyan ilk Türk devletidir.
  • Kurucu: Bumin Kağan. Merkezi Ötüken'dir.
  • İstemi Yabgu: Ülkenin batı kısmını yönetmiş, İpek Yolu için mücadele etmiştir. Bizans'a ilk Türk elçisi gönderilmiştir.
  • Mukan Kağan: En parlak dönemidir.
• II. Köktürk Devleti (Kutluk Devleti):
  • Kurucu: Kutluk Kağan ("İlteriş" unvanı). Merkezi Karakurum'a taşınmıştır.
  • Vezir Tonyukuk: "Apa Tarkan" unvanını almıştır. Batılı tarihçiler tarafından "Türklerin Bismarck'ı" olarak adlandırılmıştır.
  • Orhun Abideleri: Türk tarihinin ilk yazılı belgeleridir. Vezir Tonyukuk, Kül Tigin ve Bilge Kağan adına dikilmiştir. Türklerin siyasi, sosyal ve ekonomik yaşayışlarını anlatır.
• Uygur Devleti:
  • Kurucu: Kutluk Bilge Kül Kağan. Merkezi Karabalgasun'dur.
  • Moyen Çur Dönemi: En parlak dönemidir.
  • Bögü Kağan: Mani dinini (Maniheizm) kabul etmiştir. Bu din, Uygurların savaşçı özelliklerini zayıflatmıştır.
  • Yerleşik hayata geçmişler, şehirler kurmuşlardır. Kağıt ve matbaayı kullanmış, Uygur alfabesini oluşturmuşlardır. İlk kütüphaneyi kurmuşlar, "Çav" adını verdikleri kağıt parayı kullanmışlardır.
• Hazarlar: Karadeniz'in kuzeyi ve Kafkaslarda hüküm sürmüşlerdir. Museviliği kabul eden tek Türk devletidir. Hoşgörülü yönetim anlayışları "Hazar Barış Çağı" olarak bilinir.
• Kırgızlar: Uygur Devleti'ni yıkarak Ötüken'de devlet kurmuşlardır. Manas Destanı ve Yenisey Yazıtları ile bilinirler.
• Karluklar: İlk Müslüman Türk boyudur. Talas Savaşı'nda Çinlilere karşı Müslüman ordusunun yanında yer almışlardır. Karahanlılar'a dönüşmüşlerdir.
• Oğuzlar (Uzlar): İslamiyet'i kabul etmişler, Büyük Selçuklu ve Osmanlı gibi devletleri kurmuşlardır.
• Peçenekler: Malazgirt Savaşı'nda Bizans ordusundan ayrılarak Alp Arslan'ın ordusuna katılmışlardır.
• Kıpçaklar: Karadeniz'in kuzeyinde yaşamışlardır. Oğuzlar ile mücadeleleri Dede Korkut Hikayeleri'ne, Ruslar ile mücadeleleri İgor Destanı'na konu olmuştur. Codex Cumanicus adlı sözlükleri vardır.

1.4. İslamiyet Öncesi Türk Kültür ve Medeniyeti

• Devlet Yönetimi:
  • Kut: Gök Tanrı tarafından hükümdara verilen siyasi yetki.
  • Ülüş: Ekonomik güç.
  • Küç: Askeri güç.
  • İkili Teşkilat: Ülkenin doğu ve batı olarak ikiye ayrılıp yönetilmesi (Asya Hun Devleti'nde ilk kez).
  • Kurultay (Toy): Devlet işlerinin görüşüldüğü meclis. Kağan başkanlık eder, kanun yapma, vergi toplama yetkileri vardır.
• Hukuk: Sosyal düzeni sağlayan sözlü kurallara Töre denir. Törenin değişmez dört kuralı: Adalet, Tüzlük, Uzluk, İnsanlık. Mahkemeye "Yargu", mahkeme başkanına "Yargan" denir.
• Sosyal Hayat: Oguş (aile) - Urug (sülale) - Boy - Budun (millet) - İl (devlet) sıralaması vardır.
• Ordu: "Ordu millet" anlayışı hakimdir. Turan taktiği, sahte ricat ve pusu gibi savaş taktikleri kullanılmıştır.
• Din ve İnanç: Göktanrı inancı yaygındır. Yer-su-gök inancı, totemizm ve atalar kültü de görülür.
• Bilim-Sanat-Spor: Matematik, tıp, eczacılık, astronomi ile uğraşılmıştır. Çadırcılık, resim, dokumacılık, heykel, minyatür, madencilik önemli sanat dallarıdır.
• Ekonomi: Ticarette para kullanan ilk Türk devleti Köktürklerdir. Kendi adına ilk para bastıran Türgiş hükümdarı Baga Tarkan'dır.
• Yazı-Dil-Edebiyat: Orhun (Köktürk) ve Uygur alfabeleri kullanılmıştır. Destanlar (Manas, Oğuz Kağan, Ergenekon, Bozkurt), sav (atasözü), sagu (ağıt), koşuk (şiir) önemli sözlü edebiyat ürünleridir.

---

2. Erken Türk İslam Devletleri 🕌

2.1. Talas Savaşı (751)

Çin ve Abbasiler arasında yaşanmış, Karlukların yardımıyla Abbasiler kazanmıştır.

• Sonuçları: Karluklar İslamiyet'e geçmiştir. Türk-Müslüman ilişkileri gelişmiş, kağıt, matbaa gibi buluşlar Müslümanlar arasında yayılmıştır. Türk İslam tarihi başlamıştır.

2.2. Karahanlılar

Orta Asya'da kurulan ilk Müslüman Türk devletidir.

• Kurucu: Kül Bilge Kadir Han.
• Satuk Buğra Han: İslamiyet'i kabul eden ilk hükümdardır.
• Semerkant'ta ilk medreseyi kurmuşlar, Ribat adı verilen kervansaraylar ve Bimarhane adı verilen hastaneler yapmışlardır.

2.3. Gazneliler

• Kurucu: Alp Tekin.
• Gazneli Mahmut Dönemi: En parlak dönemidir. Hindistan üzerine 17 sefer düzenleyerek İslamiyet'i yaymıştır. "Put Kırıcı" unvanını almıştır. Tarihte ilk kez "Sultan" unvanını kullanan hükümdardır.
• İlk kez Gulam Sistemi'ni (devşirme) uygulamışlardır.

2.4. Büyük Selçuklu Devleti

• Kuruluş: Dandanakan Savaşı (1040) ile Tuğrul Bey tarafından kurulmuştur.
• Tuğrul Bey: 1055'te Bağdat Seferi ile Şii Büveyhoğulları'na son vermiş, Halife tarafından "Doğu'nun ve Batı'nın Hükümdarı" unvanını almıştır.
• Alparslan: 1064'te Ani'yi fethetmiş, "Ebu'l Feth" unvanını almıştır.
• Pasinler Savaşı (1048): Bizans ve Büyük Selçuklu arasında yapılan ilk önemli mücadeledir.
• Malazgirt Savaşı (1071): Anadolu'nun kapıları Türklere açılmış, Anadolu'da ilk Türk-İslam devletleri kurulmuştur. Bizans ordusu büyük bir bozguna uğramış, Bizans imparatoru ilk kez bir Türk hükümdarına esir düşmüştür.
• Yıkılış Nedenleri: Taht kavgaları, Oğuzların ayaklanması, Katvan Savaşı'nın kaybedilmesi, Haşhaşilik hareketleri, Atabeylerin bağımsızlık çalışmaları.

2.5. Anadolu Selçuklu Devleti

• Kurucu: Kutalmışoğlu Süleyman Şah.
• Kılıçarslan Dönemi: Haçlılarla mücadele edilmiş, merkez İznik'ten Konya'ya taşınmıştır.
• Miryokefalon Savaşı (1176): Bizans'ın Anadolu'yu Türklerden geri alma umutları sona ermiş, Anadolu kesin olarak Türk yurdu olmuştur. "Yurttutan Savaş" olarak da bilinir.
• Yassıçemen Savaşı (1230): Harzemşahlar ile yapılmış, Harzemşah Devleti yıkılmış ve Türkiye Selçuklu Devleti Moğollarla komşu olmuştur.
• Kösedağ Savaşı (1243): Moğollarla yapılmış, Türkiye Selçuklu Devleti yıkılış sürecine girmiş, Anadolu'daki siyasi birlik bozulmuş ve İkinci Beylikler Dönemi başlamıştır.

2.6. Anadolu'da Kurulan İlk Türk İslam Beylikleri

• Saltuklular: Erzurum ve çevresinde kurulmuştur. Anadolu'da kurulan ilk Türk-İslam beyliğidir.
• Danişmentliler: Sivas, Tokat, Malatya, Kayseri civarında kurulmuştur. Anadolu'da ilk medrese olan Yağıbasan Medresesi'ni yapmışlardır.
• Mengücekler: Divriği ve Erzincan'da kurulmuştur. Divriği Ulu Camii UNESCO tarafından koruma altındadır.
• Artuklular: Hasankeyf, Harput, Mardin civarında kurulmuştur. Malabadi Köprüsü önemli eserlerindendir.
• Çaka Devleti: İzmir'de Çaka Bey tarafından kurulmuş, denizcilikle uğraşan ilk beyliktir.

2.7. Türk İslam Devletleri Kültür ve Medeniyeti

• Hükümdar Unvanları: Han, Hakan, Sultan, Sultan-ı Azam.
• Saray Görevlileri: Candar (padişahı korur), Alemdar (bayrağı taşır), Camedar (kıyafetlerle ilgilenir), Silahdar (silahlarla ilgilenir), Hacip (hükümdar ile halk arasındaki ilişkileri düzenler).
• Divanlar: Divan-ı Saltanat (en büyük divan), Divan-ı İstifa (ekonomi), Divan-ı Arz (askerlik), Divan-ı İşraf (denetim), Divan-ı Tuğra (yazışma), Divan-ı Berid (haberleşme).
• Toprak Yönetimi: Has (geliri sultana ait), İkta (geliri memur ve komutanlara ait), Vakıf (geliri dini ve sosyal kurumlara ait), Mülk (kişilere ait).
• Eğitim: Medreseler önemli eğitim kurumlarıdır. Semerkant Medresesi (ilk Türk-İslam medresesi), Yağıbasan Medresesi (Anadolu'da ilk).
• Bilim Adamları: Farabi (Kitabü'l Musiki, İhsaü'l Ulüm), Gazali (İhyaü'l Ulumiddin), Biruni (yer çekiminin varlığını Newton'dan önce söylemiştir), İbn-i Heysem (fotoğraf makinesinin mucidi).
• Yazılı Eserler: Kutadgu Bilig (Yusuf Has Hacip), Divan-ı Lügat-it Türk (Kaşgarlı Mahmut), Atabetü'l Hakayık (Edip Ahmet Yükneki), Divan-ı Hikmet (Ahmet Yesevi).

---

3. Osmanlı İmparatorluğu 🇹🇷

3.1. Kuruluş Dönemi

• Osman Bey: Karacahisar, Bilecik gibi yerleri fethetmiştir. Koyunhisar Savaşı (1302) ilk Osmanlı-Bizans savaşıdır. İlk vergi, tımar, kadı ataması ve bakır para basımı bu dönemdedir.
• Orhan Bey: Bursa'yı fethederek başkent yapmıştır. İlk saray, cami, divan, medrese ve ordu (Yaya ve Müsellem) kurulmuştur. Rumeli'ye geçiş (Çimpe Kalesi) bu dönemdedir.
• I. Murat: Sırpsındığı ve I. Kosova Savaşları ile Balkanlarda ilerlemiştir. Pençik sistemi ve Kapıkulu Ocağı kurulmuştur. Savaş meydanında şehit olan ilk ve tek padişahtır.
• Yıldırım Bayezid: Niğbolu Savaşı'nı kazanmış, "Sultan-ı İklim-i Rum" unvanını almıştır. İstanbul'u kuşatan ilk Osmanlı padişahıdır.
• Ankara Savaşı (1402): Timur'a yenilerek esir düşen ilk ve tek padişahtır.
• Fetret Devri (1402-1413): 11 yıl süren taht kavgaları dönemidir.
• Çelebi Mehmet: Fetret Devri'ni sona erdirerek Osmanlı'nın "ikinci kurucusu" sayılmıştır.
• II. Murat: Varna ve II. Kosova Savaşları ile Balkanlardaki hakimiyeti pekiştirmiştir.

3.2. Yükseliş Dönemi

• Fatih Sultan Mehmet:
  • İstanbul'un Fethi (1453): Orta Çağ'ı kapatıp Yeni Çağ'ı açmıştır. Osmanlı'nın başkenti İstanbul olmuştur.
  • Diğer Fetihler: Sinop, Kırım (Karadeniz Türk gölü oldu), Mora, Sırbistan, Bosna-Hersek.
  • Otlukbeli Savaşı (1473): Akkoyunluları mağlup etmiştir.
  • Yenilikler: Topkapı Sarayı, Sahn-ı Seman medreseleri, Kanunname-i Ali Osman.
• Yavuz Sultan Selim:
  • Çaldıran Savaşı (1514): Safevileri mağlup etmiştir.
  • Turnadağ Savaşı (1515): Dulkadiroğulları'na son vermiştir.
  • Mısır Seferi (1516 Mercidabık, 1517 Ridaniye): Memlük Devleti'ne son vermiş, Halifelik Osmanlı'ya geçmiştir. Kutsal Emanetler İstanbul'a getirilmiştir. "Hadimü'l Haremeyn-i Şerifeyn" unvanını almıştır.
• Kanuni Sultan Süleyman: Osmanlı tarihinin en uzun süre tahtta kalan padişahıdır.
  • Fetihler: Belgrad (1521), Mohaç Meydan Muharebesi (1526), Viyana Kuşatması (1529), Macaristan'ın fethi (1541).
  • Antlaşmalar: İstanbul Antlaşması (1533) ile Avusturya Osmanlı üstünlüğünü kabul etmiştir. Amasya Antlaşması (1555) ilk Osmanlı-İran antlaşmasıdır.
  • Deniz Savaşları: Preveze Deniz Savaşı (1538), Cerbe Deniz Savaşı (1560).
• Sokullu Mehmet Paşa Dönemi: Kanuni, II. Selim ve III. Murat dönemlerinde sadrazamlık yapmıştır. Süveyş Kanalı ve Don-Volga Kanalı projeleriyle bilinir. Kıbrıs'ın fethi (1571) ve İnebahtı Deniz Savaşı'nda donanmanın yakılması bu dönemdedir.

3.3. Duraklama Dönemi (XVII. Yüzyıl)

3.3.1. Nedenleri ⚠️

• Merkezi otoritenin bozulması, saray kadınlarının yönetime karışması.
• Medreselerde pozitif bilimlerin çıkarılması.
• Tımar sisteminin bozulması, ganimet gelirlerinin azalması.
• Rüşvet ve iltimasın artması.
• Avrupa'nın bilimsel ve teknolojik olarak gelişmesi.

3.3.2. Siyasi Olaylar ⚔️

• Osmanlı-İran İlişkileri: Ferhat Paşa Antlaşması (doğuda en geniş sınırlar), Kasr-ı Şirin Antlaşması (bugünkü Türkiye-İran sınırı çizildi).
• Girit Kuşatması: 24 yıl sürmüş, Osmanlı-Venedik ilişkilerindeki zorlukları göstermiştir.
• Kutsal İttifak Savaşları: Avusturya, Malta, Rusya, Lehistan, Venedik'e karşı 16 yıl süren savaşlar.
  • Karlofça Antlaşması (1699): Osmanlı ilk kez büyük çapta toprak kaybetti. Duraklama dönemi bitti, Gerileme dönemi başladı.
  • İstanbul Antlaşması (1700): Rusya'ya Azak Kalesi verildi.

3.3.3. Islahatlar 💡

• Genç Osman: Şeyhülislamın yetkilerini kısıtladı, harem dışından evlilik yaptı, Yeniçeri Ocağı'nı kaldırmak istedi ancak öldürüldü.
• Kuyucu Murat Paşa: Celali İsyanları'nı şiddetle bastırdı.
• Tarhuncu Ahmet Paşa: Modern ve denk bütçe hazırladı (Tarhuncu Bütçesi).
• Köprülüler Dönemi: Köprülü Mehmet Paşa ve Fazıl Ahmet Paşa dönemlerinde şartlar öne sürülerek sadrazamlık yapıldı. Duraklama içindeki yükselme dönemi olarak bilinir.

3.4. Gerileme Dönemi (XVIII. Yüzyıl)

• Prut Savaşı ve Antlaşması (1711): Rusya'dan Azak Kalesi geri alındı. Osmanlı'nın Karlofça'da kaybettiklerini geri alma umudu doğdu.
• Pasarofça Antlaşması (1718): Osmanlı, Karlofça'da kaybettiklerini kurtaramayacağını anladı. Fetih siyasetini terk edip toprak koruma siyasetine yöneldi. Batı'nın üstünlüğünü kabul etti. Lale Devri başladı.
• Lale Devri (1718-1730): III. Ahmet döneminde Nevşehirli Damat İbrahim Paşa sadrazamlığında yaşandı.
  • Yenilikler: Avrupa'ya elçilikler gönderildi (İbrahim Paşa Viyana'ya, Yirmisekiz Mehmet Çelebi Paris'e). İlk matbaa kuruldu (İbrahim Müteferrika ve Sait Efendi). Çiçek aşısı uygulandı. Tulumbacılar Ocağı kuruldu. Sadabat Sarayı inşa edildi.
  • Sona Ermesi: Patrona Halil İsyanı ile sona erdi.
• I. Mahmut: Batı tarzı askeri ıslahatlar yaptı. Humbaracı ve Topçu ocaklarını düzenledi.
• III. Mustafa: Sürat Topçuları Ocağı kuruldu. Esham Sistemi uygulandı.
• III. Selim: Yaptığı tüm ıslahatlara "Nizam-ı Cedit" denir. İlk kalıcı elçilikler açıldı. Nizam-ı Cedit ordusu kuruldu.

3.5. Dağılma Dönemi (XIX. Yüzyıl)

3.5.1. Fransız İhtilali'nin Etkileri 💥

• Milliyetçilik akımıyla Balkanlarda Sırp ve Yunan isyanları çıktı.
• Sırp İsyanı: Kara Yorgi önderliğinde başladı. Bükreş (1812), Edirne (1829) ve Berlin (1878) Antlaşmaları ile bağımsızlıklarını kazandılar.
• Yunan İsyanı: Avrupa devletlerinin desteğiyle bağımsız olan ilk millet oldular (Edirne Antlaşması, 1829).
• Mısır Sorunu: Mehmet Ali Paşa isyanı Kütahya Antlaşması (1833) ve Hünkar İskelesi Antlaşması (1833) ile uluslararası bir sorun haline geldi.
• Kırım Savaşı (1853-1856): Rusya'nın sıcak denizlere inme politikası ve Sinop Baskını nedeniyle çıktı. İngiltere ve Fransa'nın desteğiyle kazanıldı. Osmanlı ilk kez dış borç aldı.
  • Paris Antlaşması (1856): Osmanlı bir Avrupa devleti sayıldı, toprak bütünlüğü Avrupalı devletlerin garantisi altına alındı. Karadeniz tarafsız hale getirildi.
• 93 Harbi (1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı): Rusya'nın Balkanları kışkırtmasıyla çıktı.
  • Ayastefanos Antlaşması (1878): Rusya'nın sıcak denizlere ulaşma yolunda önemli bir adım atması İngiltere ve Avusturya'yı rahatsız etti.
  • Berlin Antlaşması (1878): Sırbistan, Karadağ, Romanya bağımsız oldu. Ermeni Meselesi ilk kez uluslararası gündeme geldi.

3.5.2. Islahatlar 📈

• II. Mahmut:
  • Sened-i İttifak (1808): Ayanların varlığı resmiyet kazandı, padişahın yetkileri ilk kez kısıtlandı.
  • Yenilikler: Tımar ve müsadere sistemleri kaldırıldı. Yeniçeri Ocağı kaldırıldı (Vaka-i Hayriye), yerine Asakir-i Mansure-i Muhammediye kuruldu. İlköğretim zorunlu hale geldi. İlk resmi gazete Takvim-i Vekayi çıkarıldı.
• Sultan Abdülmecit:
  • Tanzimat Fermanı (1839): Mustafa Reşit Paşa tarafından hazırlandı. Kanun gücünün üstünlüğü kabul edildi. Müslüman ve gayrimüslimler kanun önünde eşitlendi.
  • Islahat Fermanı (1856): Avrupa devletlerinin baskısıyla ilan edildi. Azınlıklara daha fazla haklar tanındı.
• Sultan Abdülaziz: İlk yurt dışı gezisini yaptı. Darüşşafaka kuruldu.
• II. Abdülhamit:
  • Kanun-ı Esasi (1876): İlk Türk yazılı anayasasıdır. Meşrutiyet ilan edildi.
  • Yenilikler: Hamidiye Alayları kuruldu. İslamcılık politikası uygulandı. "Maarifperver" olarak anıldı.
  • 31 Mart Olayı (1909): Rejime yönelik ilk isyan hareketidir. Hareket Ordusu tarafından bastırıldı. II. Abdülhamit tahttan indirildi.

3.5.3. Fikir Akımları 💡

• Osmanlıcılık: Tüm Osmanlı vatandaşlarını eşit sayarak devleti kurtarmayı amaçlar.
• İslamcılık (Ümmetçilik): Tüm Müslümanları halife etrafında birleştirmeyi amaçlar.
• Türkçülük (Turancılık): Tüm Türkleri birleştirmeyi amaçlar.
• Batıcılık: Batı'nın bilim ve tekniğini alarak devleti kurtarmayı amaçlar.

---

4. Milli Mücadele Dönemi 🇹🇷

4.1. I. Dünya Savaşı (1914-1918)

4.1.1. Nedenleri ⚔️

• Devletler arası hammadde ve pazar yarışı (sömürgecilik).
• Fransız İhtilali'nin yaydığı milliyetçilik akımı.
• Rusya'nın sıcak denizlere inme ve Panslavizm politikası.
• Almanya ile Fransa arasındaki Alsas-Loren sorunu.
• Avusturya-Macaristan veliahtının Saraybosna'da öldürülmesi (tetikleyici olay).

4.1.2. Osmanlı'nın Savaşa Giriş Nedenleri 🛡️

• Siyasi yalnızlıktan kurtulmak.
• Kaybedilen toprakları geri alma isteği.
• İttihat ve Terakki'nin Alman hayranlığı.
• Almanya'nın savaş yükünü hafifletme isteği.

4.1.3. Cepheler

• Taarruz Cepheleri:
  • Kafkas Cephesi: Kars, Ardahan, Batum'u geri almak, Turancılığı gerçekleştirmek, Bakü petrollerine ulaşmak.
  • Kanal Cephesi: Mısır'ı geri almak, İngiltere'nin sömürge yollarıyla bağlantısını kesmek.
• Savunma Cepheleri:
  • Çanakkale Cephesi: Osmanlı'nın başarılı olduğu tek cephedir. Mustafa Kemal'in askeri dehasını ortaya koymuştur. Savaşın süresini uzatmış, Bulgaristan'ın savaşa girmesini sağlamıştır.
  • Suriye-Filistin Cephesi: Mustafa Kemal'in İngiliz ilerleyişini durdurduğu cephedir.
  • Irak Cephesi: Musul ve Abadan petrollerini ele geçirmek amacıyla açıldı. Kutü'l Amare Zaferi kazanıldı.
  • Hicaz-Yemen Cephesi: Kutsal bölgeleri korumak amacıyla açıldı. Fahreddin Paşa "Çöl Aslanı" unvanıyla Medine'yi savunmuştur.

4.1.4. Gizli Antlaşmalar 🤫

• İstanbul Antlaşması (Boğazlar Rusya'ya).
• Sykes-Picot Antlaşması (Orta Doğu İngiltere ve Fransa arasında paylaşıldı).
• McMahon Antlaşması (Araplara bağımsızlık vaadi).
• Londra Antlaşması (İtalya'ya Antalya ve çevresi).
• St. Jean de Maurienne Antlaşması (İtalya'ya İzmir ve çevresi).

4.1.5. Sonuçları 🔚

• Osmanlı, Avusturya-Macaristan, Çarlık Rusya ve Almanya imparatorlukları yıkıldı.
• Yeni devletler kuruldu (Türkiye, Çekoslovakya vb.).
• Milletler Cemiyeti kuruldu (Wilson İlkeleri'nin tek uygulanan maddesi).
• Sömürgecilik "mandacılık" adı altında devam etti.

4.2. Mondros Ateşkes Antlaşması (30 Ekim 1918)

• Osmanlı Devleti'ni fiilen sona erdiren antlaşmadır.
• 7. Madde: İtilaf Devletleri güvenliklerini tehdit eden herhangi bir bölgeyi işgal edebilecek (işgallerin hukuki dayanağı).
• 24. Madde: Vilayet-i Sitte'de (Doğu Anadolu'daki 6 il) karışıklık çıkarsa işgal edilecek (Büyük Ermenistan kurma amacı).
• Osmanlı ordusu terhis edildi, silahlar teslim alındı, haberleşme ve ulaşım araçları kontrol altına alındı.

4.3. Wilson İlkeleri (1918)

ABD Başkanı Wilson tarafından yayımlanan 14 madde. Osmanlı'nın Türklerin çoğunlukta olduğu bölgelerinde Osmanlı egemenliği sağlanacak, Boğazlar tüm milletlere açık olacak gibi maddeler içerir.

4.4. Paris Barış Konferansı (1919)

• İtilaf Devletleri arasında ilk kez görüş ayrılığı yaşandı.
• İzmir ve çevresi, gizli antlaşmalarda İtalya'ya bırakılmasına rağmen İngiltere'nin isteğiyle Yunanistan'a verildi.

4.5. İzmir'in İşgali (15 Mayıs 1919)

• Yunanistan tarafından işgal edildi. Hasan Tahsin ilk kurşunu attı. Milli Mücadele'nin fiilen başlamasına neden oldu.

4.6. Kurtuluş Savaşı Hazırlık Dönemi (1919-1920)

• Mustafa Kemal'in Faaliyetleri:
  • İstanbul'a geldiğinde "Geldikleri gibi giderler" demiştir.
  • 9. Ordu Müfettişi olarak Samsun'a çıktı (19 Mayıs 1919).
  • Havza Genelgesi (28 Mayıs 1919): Milli bilinci uyandırmak amacıyla yayımlandı. İşgaller protesto edilecek, azınlıklara zarar verilmeyecek.
  • Amasya Genelgesi (22 Haziran 1919): Milli Mücadele'nin gerekçesi, amacı ve yöntemi belirlendi. "Milletin bağımsızlığını yine milletin azim ve kararı kurtaracaktır" ifadesi yer aldı.
  • Erzurum Kongresi (23 Temmuz-7 Ağustos 1919): Mustafa Kemal'in ilk sivil görevidir. "Ulusal sınırlar içinde vatan bir bütündür, parçalanamaz." "Manda ve himaye kabul edilemez." kararları alındı.
  • Sivas Kongresi (4-11 Eylül 1919): Tüm cemiyetler "Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti" adı altında birleştirildi. Manda ve himaye kesin olarak reddedildi. İrade-i Milliye Gazetesi çıkarıldı.
  • Amasya Görüşmeleri (20-22 Ekim 1919): İstanbul Hükümeti (Salih Paşa) Temsil Heyeti'ni (Mustafa Kemal) resmen tanıdı.
  • Misak-ı Milli (28 Ocak 1920): Son Osmanlı Mebusan Meclisi'nde kabul edildi. Ulusal sınırlarımız kesin olarak çizildi. Ulusal bağımsızlık mücadelesinin programını oluşturdu.

4.7. I. TBMM Dönemi (23 Nisan 1920 - 1923)

• Özellikleri: Güçler birliği prensibiyle çalıştı. Meclis hükümeti sistemi uygulandı. Hıyanet-i Vataniye Kanunu çıkarıldı, İstiklal Mahkemeleri kuruldu. Saltanatı kaldırdı. Düzenli orduyu kurdu.
• İlk Hükümet: Meclis Başkanı Mustafa Kemal'dir.
• Ayaklanmalara Karşı Önlemler: Damat Ferit vatan haini ilan edildi, İstiklal Mahkemeleri kuruldu, düzenli orduya geçildi, Anadolu Ajansı kuruldu.
• Sevr Barış Antlaşması (10 Ağustos 1920): Hukuken geçersizdir (Osmanlı Mebusan Meclisi'nden geçmediği için). Osmanlı'nın imzaladığı son antlaşmadır.

4.8. Kurtuluş Savaşı Muharebeler Dönemi (1920-1922)

• Kuvayı Milliye'nin Kaldırılma Nedenleri: Düzensiz ve disiplinsiz olması, ihtiyaçlarını halktan karşılaması, Gediz Taarruzu'ndaki başarısızlık.
• Doğu Cephesi: Kazım Karabekir komutasında Ermenilerle savaşıldı.
  • Gümrü Antlaşması (3 Aralık 1920): TBMM'nin uluslararası alanda imzaladığı ilk antlaşmadır. Ermenistan TBMM'yi ve Misak-ı Milli'yi tanıyan ilk devlet oldu.
• Güney Cephesi: Kuvayı Milliye birlikleri Fransızlar ve Ermenilerle savaştı. Ankara Antlaşması (1921) ile kapandı.
• Batı Cephesi: Yunanlılarla savaşıldı. Düzenli ordunun kurulmasıyla mücadele edildi.
  • I. İnönü Savaşı (6-10 Ocak 1921): Düzenli ordunun ilk zaferidir. Teşkilat-ı Esasiye (ilk anayasa) ilan edildi. İstiklal Marşı kabul edildi. Sovyet Rusya ile Moskova Antlaşması, Afganistan ile Dostluk Antlaşması imzalandı.