Aşağıdaki çalışma materyali, bir dersin sesli transkripti ve kopyalanmış metin kaynakları birleştirilerek hazırlanmıştır.

---

🌍 Diğer Uluslararası ve Bölgesel İnsan Hakları Koruma Sistemleri ve Uluslararası Ceza Mahkemesi

Giriş 📚

Bu çalışma materyali, insan haklarının bölgesel düzeyde korunmasına yönelik çeşitli mekanizmaları ve uluslararası alanda savaş, soykırım ve insanlığa karşı işlenen suçların yargılanması için kurulan Uluslararası Ceza Mahkemesi'nin (UCM) rolünü kapsamaktadır. İnsan haklarının evrensel niteliği, farklı coğrafyalarda farklı yaklaşımlarla güvence altına alınmaya çalışılmaktadır. Bu bağlamda, Amerikalılararası İnsan Hakları Sözleşmesi, Afrika İnsan ve Halkların Hakları Şartı, Avrupa Birliği'nin insan hakları çalışmaları ve Avrupa Güvenlik ve İşbirliği Teşkilatı gibi bölgesel sistemler ile Uluslararası Ceza Mahkemesi'nin yeri ve önemi detaylıca incelenecektir.

---

1. Bölgesel İnsan Hakları Koruma Sistemleri

İnsan haklarının bölgesel düzeyde korunması, kültürel, siyasi ve tarihi farklılıkları göz önünde bulundurarak daha özelleşmiş yaklaşımlar sunar.

1.1. Amerikalılararası İnsan Hakları Sözleşmesi 🌎

Amerikan Devletleri Örgütü (ADÖ) çatısı altında, Batı yarıkürede barış, istikrar, güvenlik, sosyo-ekonomik kalkınma ve insan haklarının tesisi amacıyla faaliyet gösteren bir belgedir.

• Kuruluş ve Amaç: ADÖ, 3 Aralık 1951'de kurulmuş olup, "demokrasi, kalkınma, insan hakları ve güvenlik" başlıkları altında dört ana sütunda faaliyet göstermektedir.
• Sözleşmenin Kabulü: Amerikan İnsan Hak ve Ödevler Bildirisi, Bogotá'da kabul edilmiş, ardından Sözleşme 22 Kasım 1969'da Kosta Rika'nın San José kentinde 25 devletin imzasıyla kabul edilmiştir. ABD Sözleşme'yi imzalamış ancak henüz onaylamamıştır.
• Organlar: Sözleşme, insan haklarının korunması için iki ana organ öngörmüştür:
  • Amerikalılararası İnsan Hakları Komisyonu: 1959'da oluşturulmuş, bireysel başvuruları kabul etme, bilgi isteme ve tavsiyelerde bulunma yetkilerine sahiptir. Merkezi Washington DC'dedir.
  • Amerikalılararası İnsan Hakları Mahkemesi: Merkezi San José, Kosta Rika'dadır. Sözleşme'nin yorumlanması ve uygulanmasından sorumludur. Davalara bakma, yorum yapma ve tazminata hükmetme yetkisine sahiptir. Komisyon aşamasından sonra bireysel başvurular da Mahkeme önüne getirilebilir.

1.2. Afrika İnsan ve Halkların Hakları Şartı 🌍

Afrika Birliği Örgütü (ABÖ) tarafından 27 Haziran 1981'de kabul edilmiş ve 21 Ekim 1986'da yürürlüğe girmiştir.

• Kapsam: Sivil ve siyasal hakların yanı sıra ekonomik, sosyal ve kültürel hakları ve halkların haklarını da güvence altına alır.
• Farklılıkları:
  • ✅ Sadece bireysel hakları değil, halkların haklarını da tanır (Madde 19: Halkların eşitliği).
  • ✅ Medeni ve siyasal haklara ek olarak ekonomik, kültürel ve sosyal hakları da güvence altına alır.
• Organlar:
  • Afrika İnsan ve Halklar Hakları Komisyonu: 11 üyeden oluşur. İnsan ve halkların hakları alanında çalışmalar, araştırmalar yapmak, ulusal/yerel kuruluşları teşvik etmek, hükümetlere görüş sunmak ve Şart hükümlerini yorumlamak görevleri arasındadır.
  • Afrika İnsan Hakları ve Adalet Mahkemesi: Temmuz 2008'de kuruluş protokolü kabul edilmiştir ve yeterli ülke onayı bulunduğunda çalışmalarına başlayacaktır.
• Başvuru Yolları:
  • Devletlerarası Başvuru: Bir devletin, diğer bir taraf devletin Şart hükümlerini ihlal ettiğini düşünmesi durumunda Komisyon'a başvuru yapabilir.
  • Bireysel Başvuru: Şart, bireysel başvuruya sınırlı ölçüde imkan tanır, ancak Komisyon birçok başvuruyu incelemeye almıştır.

1.3. Avrupa Birliği ve İnsan Hakları 🇪🇺

Başlangıçta ekonomik bir bütünleşme olarak ortaya çıkan AB, günümüzde siyasal karakteri ön plana çıkan bir birlik haline gelmiştir.

• Evrim: Roma Antlaşması'nda temel hak ve özgürlükler geri planda kalmışken, Avrupa Toplulukları Adalet Divanı (ATAD) içtihatlarıyla insan hakları hukukunu oluşturmuştur.
• Antlaşmaların Rolü:
  • Roma Antlaşması (1957): Kişilerin, hizmetlerin, sermayenin serbest dolaşımı, kadın-erkek ücret eşitliği, ayrımcılık yasağı.
  • Avrupa Tek Senedi (1987): İnsan haklarının topluluk içinde ve üçüncü ülkelerle ilişkilerde korunması.
  • Maastricht Antlaşması (1993): Yaşama hakkı, özel yaşam, işkence yasağı, yargılanma hakkı, düşünce/basın özgürlüğü, toplantı/gösteri yürüyüşleri hakkı gibi haklar vurgulanmıştır.
  • Amsterdam Antlaşması (1999): İnsan hakları, demokrasi, hukukun üstünlüğü ilkelerine verilen önem vurgulanmış; ATAD'ın birlik kurumlarının eylem ve düzenlemelerinde temel haklara uygunluğu denetleme yetkisi getirilmiştir.
  • Nice Antlaşması (2003): Bir üye devletin temel hakları ciddi ihlal etmesi durumunda yaptırım mekanizması öngörülmüştür.
• Kopenhag Kriterleri (1993): Aday ülkelerin tam üyeliğe kabul edilmeden önce karşılaması gereken siyasi kriterler arasında demokrasi, hukukun üstünlüğü, insan hakları ve azınlık haklarını güvence altına alan kurumların varlığı yer alır.
• AB Temel Haklar Şartı (2000):
  • ✅ Birlik düzeyinde kapsamlı bir haklar kataloğu oluşturur.
  • ✅ Sadece Birlik yurttaşları için değil, Birlikteki tüm yurttaşları kapsayan hak ve özgürlükleri içerir.
  • ✅ "İnsan onuru, özgürlük, eşitlik ve dayanışma" gibi bölünmez ve evrensel değerleri vurgular.
  • ✅ Kişisel, siyasi, ekonomik, sosyal, kültürel hakların yanı sıra teknoloji, tıp ve biyolojideki gelişmelerle ortaya çıkan yeni haklara da yer verir.
  • Bölümleri: Onur, Özgürlükler, Eşitlik, Dayanışma, Vatandaşlık Hakları ve Adalet.

1.4. Avrupa Güvenlik ve İşbirliği Teşkilatı (AGİT) ve İnsan Hakları 🕊️

Soğuk Savaş koşullarında Avrupa'nın bölünmüşlüğüne son vermek, güvenlik ve istikrarı sağlamak amacıyla kurulmuştur.

• Kuruluş ve Tarihçe: 1970'lerin başında Avrupa Güvenlik ve İşbirliği Konferansı (AGİK) adıyla kurulmuş, 1990 Paris Zirvesi ile kurumsallaşmıştır.
• Helsinki Nihai Senedi (1975): Katılımcı devletlerin karşılıklı ilişkilerinde izleyecekleri temel ilkeleri belirler. Bunlar arasında devletlerin egemen eşitliği, sınırların dokunulmazlığı, içişlerine karışmama, toprak bütünlüğü ve insan haklarına ve temel özgürlüklere saygı yer alır.
  • Bölümleri: Avrupa güvenliği, çevre/teknoloji/bilim/ekonomi alanlarında işbirliği, insan haklarının geliştirilmesi.
• İnsan Hakları Alanındaki Kurumlar:
  • Demokratik Kurumlar ve İnsan Hakları Bürosu.
• Temel Çalışmaları:
  • İnsani boyuta ilişkin bilgi ve aygıtların yönetimi.
  • Demokratik kurumların hayata geçirilmesine destek.
  • Serbest ve adil seçimlerin geliştirilmesi.
  • Kriz ve çatışma yönetimine katkı.
  • Ulusal Azınlıklar Yüksek Komiserliği (1992): Ulusal azınlıkları içeren gerilimlere erken uyarı ve eylem sağlamak.

---

2. Uluslararası Ceza Mahkemesi (UCM) ⚖️

UCM, uluslararası hukukun en ciddi suçlarını yargılamak üzere kurulmuş daimi bir mahkemedir.

2.1. Tarihçe ve Kuruluş 📜

• Tanım: 1 Temmuz 2002 itibarıyla Hollanda'nın Lahey kentinde çalışmalarına başlamış, "soykırım, savaş, saldırı ve insanlığa karşı işlenen suçları" yargılamakla yetkili ilk daimi, evrensel nitelikli mahkemedir.
• Geçici Mahkemeler: II. Dünya Savaşı sonrası Nürnberg ve Tokyo'da, 1993'te Eski Yugoslavya için ve 1994'te Ruanda için kurulan "ad hoc" mahkemeler, UCM'nin kurulmasına zemin hazırlayan deneyimler sunmuştur.
• Roma Statüsü: Bu deneyimler üzerine, 1998 yılında Birleşmiş Milletler Konferansı sonucunda imzaya açılan Roma Statüsü ile UCM kurulmuştur. Statü, 120 kabul oyuyla oyçokluğu ile kabul edilmiştir.

2.2. Yapısı ve Yargılama Yetkileri 🧑‍⚖️

• Yapı: Başkanlık, üç ayrı yargılama dairesi, savcılık ofisi ve yazı işleri müdürlüğünden oluşur. Toplam 18 hâkim görev yapar.
• İşbirliği: Taraf devletler, Statü'yü onayladıklarında UCM ile eksiksiz işbirliği yapmayı üstlenir.
• Taraf Olmayan Ülkeler: ABD, Rusya, Çin, İsrail, İran, Irak, Hindistan, Türkiye gibi ülkeler Roma Statüsü'nü onaylamamıştır. Türkiye, AB üyesi ve adayları arasında Statü'ye taraf olmayan tek ülkedir.
• Yargılama Yetkisinin Başlangıcı: 1 Temmuz 2002 tarihinden sonra işlenen suçlar UCM tarafından yargılanabilir.
• Kişi Sorumluluğu: UCM, devletleri değil, yalnızca gerçek kişileri yargılar.
• Tamamlayıcılık İlkesi: UCM'nin yargılama yetkisi ikincildir. Birincil yargılama yetkisi ilgili devlete aittir. UCM, ulusal mahkemeler isteksiz veya görevini ifa edemez durumdayken devreye girer.
• Yetkinin Ortaya Çıkışı:
  • 1️⃣ Suçlar Roma Statüsü'ne taraf bir devletin sınırları içinde işlendiğinde.
  • 2️⃣ Suçlar Roma Statüsü'ne taraf bir devletin vatandaşı tarafından işlendiğinde.
  • 3️⃣ İstisnai olarak, Roma Statüsü'nü onaylamayan bir devletin, suç karşısında mahkemenin yargı yetkisini kabul ettiğine dair bildirimde bulunması.
  • 4️⃣ İstisnai olarak, suçlar uluslararası barış ve güvenliğin tehdit veya ihlal edildiği durumlarda işlendiğinde ve BM Güvenlik Konseyi durumu UCM'ye sevk ettiğinde.

2.3. Yargılama Yetkisine Giren Suçlar ⚠️

UCM'nin yargı yetkisi, uluslararası toplumu bir bütün olarak ilgilendiren en ciddi suçlarla sınırlıdır: Soykırım, savaş, saldırı ve insanlığa karşı işlenen suçlar.

2.3.1. Soykırım Suçu 💀

İlk kez 1948 tarihli Soykırım Suçunun Önlenmesi ve Cezalandırılması Sözleşmesi'nde tanımlanmıştır.

• Tanım: Etnik, dinsel, ulusal ya da ırksal bir grubun tamamını veya bir kısmını yok etmeyi amaçlayan eylemlerdir. Bu "yok etme maksadı" soykırımı diğer insanlığa karşı suçlardan ayırır.
• Eylemler:
  • Bir grubun üyelerinin öldürülmesi.
  • Bir grubun üyelerinin ciddi bedensel veya zihinsel zarara uğratılması.
  • Bir grubun yaşam koşullarının, üyelerine fiziksel zarar verilmesi amacıyla bilerek zorlaştırılması.
  • Bir grup içinde yeni doğumları önlemeyi amaçlayan önlemler alınması.
  • Bir grubun çocuklarının zorla başka bir gruba aktarılması.

2.3.2. İnsanlığa Karşı Suçlar ⛓️

"Geniş ölçekli ve sistematik" bir saldırının parçası olarak sivil halka dönük işlenen suçlardır.

• Örnekler: Öldürme, toplu yok etme, köleleştirme, nüfusun sürgün edilmesi veya zorla nakli, işkence, cinsel şiddet (ırza geçme, cinsel kölelik vb.), kişilerin zorla kaybedilmesi, Apartheid (ırk ayrımcılığı) suçu.

2.3.3. Savaş Suçları ⚔️

Bir plan veya politikanın ya da bu tarz suçların geniş çapta işlenmesinin bir parçası olarak işlenmesi durumunda Mahkeme'nin yargı yetkisine girer.

• Örnekler: Kasten öldürme, işkence, insanlık dışı muamele, mülke el koyma, savaş esirlerini zorlama, adil yargılanma hakkından mahrum bırakma, rehin alma, sivillere yönelik yasaklanmış saldırılar, teslim olmuş askerleri öldürme/yaralama, yasaklanmış silahların kullanımı (zehir, zehirli gazlar), sivilleri kasten aç bırakma, çocuk asker kullanımı, işgal edilen topraklardaki sivil nüfusun zorla transferi veya sınır dışı edilmesi.

2.3.4. Saldırı Suçu 💣

Bir Devletin siyasi veya askeri eylemlerini etkili biçimde kontrol edebilme veya yönetebilme konumunda bulunan bir kimse tarafından, karakteri, ağırlığı ve boyutu itibarıyla Birleşmiş Milletler Şartı'nı açıkça ihlal eden bir saldırı fiilinin planlanması, hazırlanması, başlatılması veya icrasıdır.

• Örnekler: Bir Devletin silahlı kuvvetlerince diğer Devletin topraklarına yönelik istila veya taarruz, askeri işgal, bombardıman, abluka, silahlı kuvvetlere saldırı, anlaşmaya aykırı olarak askeri güç kullanma, topraklarını saldırı eyleminde kullanıma izin verme, silahlı çeteler veya paralı askerler gönderme.

---

Bölüm Özeti ✅

Bu materyal, insan haklarının bölgesel düzeyde korunması için Amerikalılararası İnsan Hakları Sözleşmesi, Afrika İnsan ve Halkların Hakları Şartı, AB Temel Haklar Şartı ve Avrupa Güvenlik ve İşbirliği Teşkilatı'nın rollerini incelemiştir. Ayrıca, savaş, soykırım, insanlığa karşı suçlar ve saldırı suçlarının yargılanması açısından Uluslararası Ceza Mahkemesi'nin (UCM) yeri ve önemi detaylandırılmıştır. Bu sistemler, insan haklarının evrensel olarak korunması ve ihlallerin önlenmesi için çok katmanlı bir yaklaşım sunmaktadır.