Bu çalışma materyali, ders kaydı ve kopyalanmış metin kaynaklarından derlenmiştir.

---

📚 Deniz Hukuku ve Uluslararası Hukukta Kuvvet Kullanma: Kapsamlı Bir Çalışma Rehberi

Giriş

Bu çalışma materyali, uluslararası hukukun iki temel ve karmaşık alanı olan deniz hukuku ile uluslararası hukukta kuvvet kullanma prensiplerini detaylı bir şekilde incelemektedir. Devletlerin deniz alanları üzerindeki hak ve yükümlülüklerinden, uluslararası uyuşmazlıkların çözüm mekanizmalarına; kuvvet kullanma yasağının istisnalarından, silahlı çatışmalar hukukunun temel ilkelerine kadar geniş bir yelpazede bilgi sunulmaktadır. Özellikle Türkiye'nin Ege ve Doğu Akdeniz'deki deniz yetki alanı uyuşmazlıkları, bu hukuki çerçevelerin güncel önemini vurgulamaktadır.

1. Deniz Hukuku

1.1. Tanım ve Kapsam

📚 Deniz hukuku, denize kıyısı olan veya olmayan devletler ile uluslararası örgütlerin deniz alanları ilişkilerini düzenleyen uluslararası hukuk kurallarını ifade eder. Deniz ticareti hukuku ise özel hukuk kişileri arasında deniz yoluyla yolcu ve yük taşımasını esas alan farklı bir hukuk dalıdır.

1.2. Kaynaklar

Deniz hukukunun kaynakları karma niteliktedir:

• Uluslararası Örf-Âdet Hukuku Kuralları ✅
• İki veya Çok Taraflı Antlaşmalar ✅
  • 1958 Cenevre Sözleşmeleri: Karasuları ve Bitişik Bölge, Açık Deniz, Kıta Sahanlığı, Balıkçılık ve Açık Deniz Canlı Kaynaklarının Korunması Sözleşmeleri.
  • 1982 Birleşmiş Milletler Deniz Hukuku Sözleşmesi (BMDHS): 1994'te yürürlüğe girmiş olup, günümüzde deniz hukukunun "anayasası" olarak kabul edilir. En kapsamlı ve detaylı sözleşmedir. Türkiye, ABD, Venezuela ve İsrail bu sözleşmeye karşı çıkmıştır.

1.3. Deniz Alanları ve Sınırlandırılması

1.3.1. Esas Hat Kavramı

Deniz alanlarının sınırlandırılmasının başlangıç noktasıdır. Kıyıda denizin en düşük seviyesini takip eden çizgiyi ifade eder.

• İçsular: Esas hattın kara tarafında kalan sulara denir. Kıyı devletinin egemenliği tamdır ve uluslararası deniz hukuku kuralları içsulara uygulanamaz.
  • Düz Esas Hat: Coğrafi açıdan çok girintili çıkıntılı kıyılarda veya kıyıya yakın çok sayıda ada/kayalık bulunması durumunda kullanılır. Birkaç noktanın düz bir çizgiyle birleştirilmesiyle oluşur. İçinde kalan sular içsular rejimine tabidir.
  • Körfezler: Hukuken körfez sayılabilmesi için girintinin ağzına çizilen düz esas hattın azami 24 deniz mili olması ve girinti içindeki suyun yarım daire testini geçmesi gerekir.
  • Takımada: Ana kıta ile bağlantısı olmayan bir grup adayı ifade eder (örn. Endonezya, Filipinler). Takımada esas hattı, adaların en dış noktalarından geçecek şekilde çizilir. İçinde kalan sular içsuları olarak kabul edilmez.

1.3.2. Karasuları

Kıyı devletinin egemenlik haklarına sahip olduğu deniz alanlarıdır.

• Genişlik: Genel eğilim 3-12 deniz mili arasındadır. BMDHS, kıyı devletlerine 12 deniz miline kadar karasuları ilan etme yetkisi vermiştir.
• Zararsız Geçiş Hakkı: Kıyı devletinin karasuları üzerindeki münhasır egemenliğinin tek istisnasıdır. Yabancı gemilerin kesintisiz, hızlı ve kıyı devletinin barışını, düzenini veya güvenliğini tehlikeye atmayacak şekilde geçiş yapma hakkıdır. Denizaltılar su üstünde seyretmeli ve bayraklarını göstermelidir.
• Yargı Yetkisi: Kıyı devletinin zararsız geçiş hakkını kullanan gemiler üzerindeki hukuki ve cezai yargı yetkisi sınırlıdır. Ancak suçun sonuçları kıyı devletine sirayet ediyorsa veya ülkenin barışına yönelikse cezai yargı yetkisi kullanılabilir.
• Türk Hukukunda Karasuları: Türk karasularının genişliği 6 deniz milidir. Cumhurbaşkanı bu genişliği artırma yetkisine sahiptir. Ege'de 6, Karadeniz ve Akdeniz'de 12 deniz mili uygulanır.

1.3.3. Boğazlar

Uluslararası seyrüseferde kullanılan boğazlarda transit geçiş hakkı esastır.

• Türk Boğazları: İstanbul Boğazı, Marmara Denizi ve Çanakkale Boğazı'nı kapsar. 1936 Montrö Boğazlar Sözleşmesi ile özel bir rejime tabidir.
  • Ticaret Gemileri: Barış zamanında ve Türkiye'nin tarafsız olduğu savaş zamanında tam geçiş serbestisine sahiptir.
  • Savaş Gemileri: Karadeniz'e kıyısı olmayan devletlerin savaş gemileri için tonaj, sayı ve ön bildirim gibi kısıtlamalar vardır. Türkiye savaşın tarafı ise veya savaş tehlikesi altındaysa, savaş gemilerinin geçişi konusunda istediği gibi hareket etme serbestisine sahiptir.

1.3.4. Bitişik Bölge

Kıyı devletinin esas hattan itibaren 24 deniz miline kadar ilan edebileceği alandır. Kıyı devleti burada gümrük, maliye, göç ve sağlıkla ilgili kanun ve düzenlemeleri uygulama yetkisine sahiptir.

1.3.5. Münhasır Ekonomik Bölge (MEB)

Kıyı devletlerine 200 deniz miline kadar MEB ilan etme yetkisi verir. Kıyı devleti, bu bölgede doğal kaynakların araştırılması, işletilmesi, korunması ve yönetimi konusunda münhasır egemenlik yetkisine sahiptir. Diğer devletler seyrüsefer, uçuş ve kablo döşeme serbestisine sahiptir.

1.3.6. Kıta Sahanlığı

Kıyı devletinin kara ülkesinin deniz altındaki uzantısıdır. Kıyı devletinin kıta sahanlığı üzerindeki hakları örf-âdet kuralı niteliğindedir ve ilan etmeye gerek yoktur. Kıyı devleti burada doğal kaynaklar üzerinde münhasır haklara sahiptir.

1.3.7. Açık Deniz

BMDHS madde 86'ya göre, bir devletin içsularına, karasularına, MEB'ine ve takımada sularına dahil olmayan deniz alanlarıdır.

• Serbesti İlkesi: Hiçbir devletin egemenliğine tabi değildir. Tüm devletler faydalanma hakkına sahiptir.
• Serbestlikler: Seyrüsefer, balıkçılık, uçuş, sualtı kablo ve boru hattı döşeme, bilimsel araştırma, yapay ada inşa etme serbestisi.
• Yargı Yetkisi: Kural olarak her devlet sadece kendi bayrağını taşıyan gemiler üzerinde yetkilidir.
• İstisnalar: Deniz haydutluğu, deniz güvenliğine karşı hukuka aykırı eylemler, köle ticareti, uyuşturucu madde kaçakçılığı, izinsiz yayın ve sıcak takip hakkı gibi durumlarda bayrak devleti ilkesine istisnalar getirilebilir.

1.3.8. Uluslararası Deniz Yatağı

Kıta sahanlığının bitiminden başlayan deniz yatağı ve toprak altından oluşan alandır. İnsanlığın ortak mirasıdır ve hiçbir devlet egemenlik veya mülkiyet hakkı tesis edemez. Uluslararası Deniz Yatağı Otoritesi'nin iznine tabidir.

1.4. Türkiye ve Deniz Alanları Sınırlandırması Uyuşmazlıkları

Türkiye'nin Karadeniz'de deniz yetki uyuşmazlığı yoktur. Ancak Ege ve Doğu Akdeniz'de önemli uyuşmazlıklar mevcuttur.

• Ege Denizi: Türkiye-Yunanistan arasında karasuları genişliği, kıta sahanlığı ve MEB sınırlandırmaları konusunda anlaşmazlıklar vardır. Yunanistan'ın takımada devleti olmadığı, hakça çözüm ve orantılılık ilkelerinin uygulanması gerektiği Türkiye'nin tezleridir.
• Doğu Akdeniz: Türkiye-Suriye-KKTC, Türkiye-KKTC, Türkiye-Yunanistan-KKTC-GKRY-Mısır ve Türkiye-Libya kıyıları arasında çok taraflı uyuşmazlıklar bulunmaktadır. Türkiye-Libya Mutabakat Muhtırası, bölgedeki dengeleri etkileyen önemli bir adımdır.

1.5. Uyuşmazlık Çözüm Yolları

BMDHS, uyuşmazlıkların barışçıl yollarla çözümünü öngörür.

• Uluslararası Deniz Hukuku Mahkemesi (ITLOS): Hamburg'da kurulmuş uluslararası bir yargı kuruluşudur. BMDHS'nin yorumlanması ve uygulanmasından doğan uyuşmazlıklara bakar. 21 hakimden oluşur. Gemilerin derhal serbest bırakılması ve ihtiyati tedbir kararı alma yetkisine sahiptir.

2. Uluslararası Hukukta Kuvvet Kullanma

2.1. Kuvvet Kullanma Yasağı ⚠️

Uluslararası hukukun jus cogens (erga omnes) normları arasında yer alır.

• BM Antlaşması Madde 2(4): "Teşkilatın üyeleri, uluslararası ilişkilerinde gerek herhangi bir başka devletin toprak bütünlüğüne veya siyasi bağımsızlığına karşı gerekse BM'nin amaçları ile telif edilemeyecek herhangi bir suretle tehdide veya kuvvet kullanılmasına başvurmaktan kaçınırlar."
• Yorumlar:
  • Geniş Yorum (Permissive School): BM Antlaşması'nın kuvvet kullanımını tamamen yasaklamadığını, meşru müdafaa gibi durumları kapsadığını savunur. BM Güvenlik Konseyi'nin yetersiz kaldığı durumlarda devletlerin çıkarlarını korumak için doğrudan hareket edebileceğini belirtir.
  • Dar Yorum (Restrictive School): BM Antlaşması madde 2(4)'ün kuvvet kullanma konusunda köklü bir değişiklik yaptığını ve devletlerin tek taraflı kuvvet kullanmasını tamamen yasakladığını savunur. Kuvvet kullanımı sadece BM Antlaşması'nda açıkça izin verilen durumlarda mümkündür.

2.2. Meşru Müdafaa (BM Antlaşması Madde 51) ✅

Kuvvet kullanma yasağının tek ve açık istisnasıdır.

• Özellikleri:
  • Doğal bir haktır (Zorunluluk): 1837 Caroline olayı ile teamül hukuku boyutu oluşmuştur.
  • Silahlı saldırı olmalıdır: Geleneksel olarak bir devletin silahlı kuvvetlerinin başka bir devlete saldırmasıdır.
  • Orantılılık: Kullanılan kuvvet, saldırının boyutuna ve niteliğine uygun olmalıdır.
  • Bireysel veya toplu meşru müdafaa olabilir.
  • Güvenlik Konseyi gerekli önlemleri alana kadar devam edebilir.
  • Bildirim Yükümlülüğü: Meşru müdafaa amaçlı kuvvet kullanan devlet, aldığı önlemleri Güvenlik Konseyi'ne bildirmelidir.
• Silahlı Saldırı Kavramı ve 11 Eylül Sonrası Durum: Terör eylemleri gibi devlet dışı aktörlerden kaynaklanan saldırılar karşısında meşru müdafaa hakkının kullanımı tartışmalı hale gelmiştir.
  • "İsteksiz ya da Aciz Devlet" Doktrini: Bir devletin, ülkesindeki terörist tehdidi önlemekte isteksiz veya aciz kalması durumunda, mağdur devletin o devlette kuvvet kullanmasının hukuka uygun olabileceğini savunur. Örn: Türkiye'nin terör örgütlerine karşı sınır ötesi operasyonları.
• Önleyici Meşru Müdafaa:
  • Engelleyici/Kesici: Saldırı başlamış ancak fiziksel etkileri henüz doğmamışken yapılan müdahale (örn. füzelerin havada durdurulması). Caroline olayı/Webster formülü (ani, eğitici, başka bir araç seçimine yer bırakmayan zorunluluk ve orantılılık) bu kapsamdadır.
  • Ön Alıcı: Silahlı saldırıya dönüşeceği kesin olan somut fiillere binaen, saldırı başlamadan yapılan müdahale. (11 Eylül sonrası birçok devlet tarafından savunulur).
  • Önleyici: Yakın olmayan olası/potansiyel bir tehdide karşı yapılan müdahale (örn. Bush doktrini, 1981 İsrail'in Irak'taki nükleer reaktöre saldırısı). Uluslararası hukukta dar yorumlandığında hukuka aykırıdır.
• Müşterek (Kolektif) Meşru Müdafaa: Saldırıya uğrayan devletin çağrısı ve yardım talebi üzerine diğer devletlerin müdahalesidir (örn. NATO).

2.3. İnsani Amaçlı Müdahale

Uluslararası metinlerde açık bir hukuki düzenlemesi yoktur. Bir devletin kendi ülkesindeki bireylere yönelik işlediği insanlığa karşı suçlar, soykırım gibi ağır ihlalleri önlemek amacıyla kuvvet kullanılmasıdır (örn. NATO'nun Sırbistan'a müdahalesi, Türkiye'nin Kıbrıs Barış Harekatı). Şartları arasında ağır insan hakları ihlallerinin varlığı, orantılılık ve amacına ulaştığında sona ermesi bulunur.

2.4. Koruma Sorumluluğu (R2P)

Savaş suçları, soykırım, insanlığa karşı suçlar gibi uluslararası suçların işlenmesinin önlenmesi amacıyla uluslararası toplumun harekete geçme sorumluluğudur. Genellikle BM Güvenlik Konseyi kararı ile uygulanır.

• Üç Sorumluluk:
  1. Önleme Sorumluluğu: İhlallerin gerçekleşmeden önlenmesi.
  2. Harekete Geçme Sorumluluğu: Önleme başarısız olursa uluslararası toplumun müdahalesi (diplomasi, yaptırımlar, abluka).
  3. Yeniden İnşa Sorumluluğu: Çatışma sonrası barış gücü, ekonomik ve sosyal yeniden yapılandırma.

2.5. Güvenli Bölge Oluşturma

Sivillerin korunması amacıyla güvenli bir bölge kurmaktır (örn. 1991 Kuzey Irak'ta Huzur Harekatı, 1992 Bosna Hersek, 2019 Barış Pınarı Harekatı). BM Antlaşması madde 2(4) hükmü, BM Güvenlik Konseyi kararı veya meşru müdafaa istisnası olmaksızın başka bir devletin ülkesinde kuvvet kullanmayı yasaklar.

2.6. Kolektif Kuvvet Kullanma

2.6.1. Birleşmiş Milletler (BM)

BM Antlaşması, kuvvet kullanma ihtiyacı doğduğunda bunun BM kontrolünde, Güvenlik Konseyi tarafından yapılmasını amaçlar.

• Güvenlik Konseyi (GK): Uluslararası barış ve güvenliğin sağlanmasından birinci derecede sorumludur (Madde 24). BM Antlaşması'nın VII. Bölümü çerçevesinde yetkilerini kullanır.
• Madde 39: GK, barışın tehdit edildiğini, bozulduğunu veya bir saldırı eylemi olduğunu saptar ve tavsiyelerde bulunur veya Madde 41 (silahlı kuvvet kullanmayan önlemler) ve Madde 42 (silahlı kuvvet kullanmayı içeren tedbirler) uyarınca önlemler alır.
• Veto Hakkı: Daimi üyelerin (ABD, Rusya, Çin, İngiltere, Fransa) veto hakkı, GK'nın bazı durumlarda harekete geçmesini engellemiştir.

2.6.2. Bölgesel Örgütler

BM Antlaşması Madde 53'e göre, GK'nın izni olmaksızın bölgesel anlaşmalar veya örgütlerce hiçbir zorlayıcı harekete teşebbüs edilemez. Ancak barış gücü oluşturulması veya müşterek meşru müdafaa için izin gerekmez (örn. NATO).

3. Silahlı Çatışmalar Hukuku (Uluslararası İnsancıl Hukuk)

3.1. Tanım ve Kapsam

Silahlı çatışmalar hukuku, hem uluslararası hem de uluslararası nitelikte olmayan silahlı çatışmalarda yaralıların, kazazedelerin, esirlerin, sivillerin, mağdurların korunması ve kullanılacak silahlar ile uygulanacak yöntemleri düzenleyen bir hukuk sahasıdır. Kuvvet kullanma hukukundan (jus ad bellum) bağımsız olarak, bir silahlı çatışmanın tüm taraflarına eşit bir şekilde uygulanır.

3.2. Kaynaklar

• Lahey Hukuku (1907): Savaşın hukuk kurallarına uygun gerçekleşmesini düzenler.
• Cenevre Hukuku (1949): Savaşın statüsüne dahil olmayanların (yaralılar, esirler, siviller) korunmasına yönelik kurallardır. 1977 tarihli Ek Protokoller ile daha detaylı düzenlemeler getirilmiştir.

Sonuç

Deniz hukuku ve uluslararası hukukta kuvvet kullanma, devletlerin egemenlik hakları ile uluslararası barış ve güvenliğin korunması arasında hassas bir denge kurmayı amaçlayan dinamik hukuk alanlarıdır. Türkiye'nin Ege ve Doğu Akdeniz'deki deniz yetki alanı uyuşmazlıkları, bu hukuki çerçevelerin güncel zorluklarını ve uluslararası ilişkilerdeki kritik rolünü açıkça göstermektedir. Bu alanlardaki uluslararası antlaşmalar, örf-âdet kuralları ve yargı kararları, devletler arası ilişkilerin düzenlenmesinde temel referans noktaları olmaya devam etmektedir.