Bu çalışma materyali, bir dersin ses kaydı transkripti ve kopyalanmış metin kaynaklarından derlenmiştir.

---

Uluslararası Yargı Organları ve Silahlı Çatışmalar Hukuku Çalışma Materyali

📚 Giriş

Bu çalışma materyali, uluslararası hukuk sistemindeki temel yargı organlarını ve silahlı çatışmaların düzenlenmesine yönelik hukuki çerçeveyi kapsamaktadır. Uluslararası uyuşmazlıkların barışçıl çözümü ve çatışma durumlarında insancıl ilkelerin korunması, bu alanların ana odak noktalarıdır.

---

1. Uluslararası Yargı Organları

Uluslararası hukukta uyuşmazlıkların çözümü için çeşitli yargı organları bulunmaktadır.

1.1. Uluslararası Adalet Divanı (UAD)

✅ Başvuru Mekanizması (Forum Prorogatum): Uyuşmazlığın taraflarından biri tek taraflı olarak UAD'ye başvurabilir. Karşı taraf açıkça yargı yetkisini tanımamış olsa dahi, yargıç atamak veya iddiaları cevaplandırmak gibi eylemlerle tanımış gibi davranıyorsa, Divan rızası varmış gibi davaya bakabilir. ✅ Karar Çeşitleri: Usul kararları, geçici önlemlere ilişkin kararlar, yetkiye ilişkin kararlar, öze ilişkin kararlar, müdahil olmaya dair kararlar, kararların yorumlanmasına/gözden geçirilmesine dair kararlar. ✅ Kararların Niteliği: Yazılı ve gerekçeli olmalıdır. Kesin ve bağlayıcıdır. Başka bir istinaf makamı yoktur. ✅ Kararın Gözden Geçirilmesi: Yeni bir olay/olgu/delil ortaya çıkması durumunda talep edilebilir.

1.2. Deniz Hukuku Uluslararası Mahkemesi

✅ Kuruluşu: Birleşmiş Milletler Deniz Hukuku Sözleşmesi ile kurulmuştur. ✅ Uyuşmazlık Çözümü: Sözleşme, taraflar arasındaki uyuşmazlıkların barışçıl yollarla çözülmesini öngörür. Taraflardan birinin tek taraflı başvurusu üzerine uyuşmazlıklar yargı veya hakemlik organları önüne gelebilir. ✅ Yargıç Uzmanlığı: Yargıçların deniz hukuku konusunda uzman olması beklenir. ✅ Deniz Yatağı Uyuşmazlıkları: Sürekli bir alt organı mevcuttur.

1.3. Uluslararası İdare Mahkemeleri

✅ Görev Alanı: Uluslararası örgütler ve çalışanları arasındaki uyuşmazlıkları çözer. ✅ Başvuru Komisyonları: Her örgütte bulunmaz; bazılarında yarı yargısal nitelikte Başvuru Komisyonları vardır ve kararları kesindir (örn: OECD, NATO). ✅ En Çok Yararlanılan: Uluslararası Çalışma İdare Mahkemesi (ILOAT). ✅ Başvuru Şartı: Bir örgüt görevlisinin bu mahkemelere başvurabilmesi için öncelikle ilgili örgütün yargı organında hak araması gerekir. ✅ Kararların Niteliği: Kesindir, ancak olgu veya kararın gözden geçirilmesi talep edilebilir. ✅ UAD'ye Başvurma: Mahkemenin yetkisini aşması veya usule aykırılık durumunda, Uluslararası Adalet Divanı'ndan görüş istenebilir. Divan sadece yetki ve usul denetimi yapar, görüşü tarafları bağlar.

---

2. Uluslararası Silahlı Çatışmalar Hukuku (USÇH)

2.1. Temel Kavramlar ve Tarihsel Gelişim

📚 Ad Bellum: Kuvvet kullanımını sınırlayan ve düzenleyen kurallar bütünüdür. 📚 Jus in Bello: Belli bir çatışma anında uygulanacak kurallardır. ✅ Tarihsel Dönüm Noktaları: * Viyana Konferansı: Kuvvet kullanımının ilk defa sınırlanmasından bahsedilen uluslararası alan (İsviçre tarafsızlığı). * Paris Bildirgesi (Kırım Savaşı sonrası): Savaş zamanı tarafsız devletlerin ticari gemilerine dair hakları düzenlenmiştir. * Cenevre Savaş Alanındaki Yaralıların Durumunun İyileştirilmesi Sözleşmesi: Uluslararası Kızılhaç Komitesi'nin temelini atmıştır. Yaralı askerlere tıbbi personel bakımı, ırk ayrımı yapılmaması, tıbbi birimlerin tarafsızlığı ve ayırt edici amblem gibi düzenlemeler getirmiştir. * La Haye Konferansları: Uluslararası alanda sürekli barış ve silahlanmanın sınırlandırılması amaçlanmıştır. ✅ Savaşın Yasaklanması Çabaları: * Drago-Porter Sözleşmesi: Borçlu devlete yönelik borçlarını ödemesi için savaş eylemine kısıtlama getirmiştir (tahkime gidiliyorsa savaşa başvurulamaz). * Milletler Cemiyeti Misakı: Moratoryum (yasal yükümlülüğün ertelenmesi) öngörmüştür. Savaş yerine önce hakem veya Konsey soruşturması, ardından 3 ay bekleme süresi. Savaş tamamen engellenmemiş, istisnai hale getirilmiştir. * Briand-Kellogg Paktı: İlk kez savaşı genel olarak yasaklayan metindir. BM'nin temelidir. Ancak yaptırım mekanizmasından yoksundur ve kuvvet kullanımı yasaklanmadığı için devletler savaş ilan etmeden kuvvet kullanımını sürdürmüştür. ✅ BM Şartı: Kuvvet kullanımı ve tehdidini yasaklamıştır. Bu hüküm uluslararası düzen çerçevesinde getirilmiştir. ✅ Saldırmazlık Paktları: Türkiye'nin dahil olduğu Sadabat Paktı ve Balkan Paktı önemli örneklerdir. ✅ Nükleer Silahların Yayılmasının Önlenmesi Sözleşmesi (1968): Nükleer silahı olmayan devletlerin bundan sonra da olmayacağı yükümlülüğünü getirmiştir.

2.2. USÇH Kaynakları

✅ BM Şartı: Kuvvet kullanımının ve tehdidinin yasaklanması temel kuraldır. ✅ Örf ve Adet Hukuku ile Hukukun Genel İlkeleri: Gereksiz acı çektirmeme gibi ilkeler kaynaklardandır. 💡 Martens Kaydı: Hukukun genel ilkelerindendir. Açıkça yasaklanmamış bir hareketin izin verilmiş kabul edilemeyeceğini, savaş alanındaki teknik değişimlerin insani yükümlülükleri kaldırmayacağını belirtir.

2.3. Kuvvet Kullanımı Yasağı ve İstisnaları

✅ Temel Kural: BM Şartı ile kuvvet kullanımının ve tehdidinin yasaklanmasıdır. Ülkesel bütünlüğe, siyasal bağımsızlığa ve BM amaçlarına aykırı kuvvet kullanılamaz. ✅ İstisnalar: 1. Meşru Müdafaa: Yakın bir saldırı tehlikesi olduğunda, saldırıya orantılı bir karşılık verilebilir. 2. II. Dünya Savaşı İtilaf Devletlerine Karşı Kuvvet Kullanımı: Artık geçerli değildir. 3. BM Bünyesinde Özel Askeri Anlaşmalar Yapılana Dek 5 Daimi Üyeye Kuvvet Kullanma Yetkisi: Günümüzde geçerli değildir. 4. Sömürge Rejimi Altındaki Topluluklarca Kuvvet Kullanılması: Doktrinde meşru müdafaa olarak kabul edilir. 5. Uygulamayla Gelişen Durumlar: * Terör: Teröre ağır destek sağlayan devlete karşı meşru müdafaa kapsamında kuvvet kullanılabilir. * Meşru Müdahale: İnsani müdahale ve halkı koruma sorumluluğu söz konusuysa kuvvet kullanımı olabilir.

2.4. Silahlı Çatışmaların Sınıflandırılması

1. Uluslararası Silahlı Çatışmalar:
   • Devletler Arasındaki Silahlı Çatışmalar (Savaş, Savaş Niteliğine Varmayan Silahlı Çatışmalar)
   • Uluslararasılaştırılmış Silahlı Çatışmalar
2. Uluslararası Olmayan Silahlı Çatışmalar
3. Birleşmiş Milletler Bünyesindeki Silahlı Çatışmalar

2.5. Savaş

✅ Tanımı: Devletler arasındaki silahlı çatışma olgusunun fiili olarak aktif olmasıdır. 📚 Animus Belli Grandi: Tarafların silahlı eylemi savaş niyetiyle yapıyor olması. ✅ Savaş İlanı: Koşulsuz (karşı tarafa iletmeyle doğar) ve koşullu (ültimatom, kısa sürede yapılması istenenler sıralanır, yapılmazsa savaşın başlayacağı belirtilir) olabilir. Mutlaka iletilmelidir. ✅ Savaşın Sonuçları: * Savaşan Devletler Açısından: * Antlaşmaların Durumu: Savaş durumunu düzenleyen antlaşmaların hükümleri savaş esnasında devam eder. Belirli antlaşmalar (müttefiklik antlaşmaları vb.) sona erer, diğerleri askıya alınır. * Diplomatik İlişkiler Durumu: Zorunlu olmamakla birlikte sona ermesi beklenir. * Yurttaşlar Açısından: II. Dünya Savaşı öncesi düşman kabul edilirken, Cenevre Sözleşmeleri ile ülkeyi terk etmek isteyenlerin çıkarlara ters düşmüyorsa gitmesine izin verilir. * Tarafsız Devletler Açısından: Savaşan devletlere mali yardımda bulunmaması gerektiği kabul edilir. Tarafsızlık savaşın başlamasıyla veya özel antlaşmalarla otomatik olarak yürürlüğe girer.

2.6. Savaş Niteliğine Varmayan Silahlı Çatışmalar

✅ Ayırt Edici Ölçüt: Devletlerin amacıdır. Tek taraf animus belli grandi ile hareket ediyorsa savaş olarak kabul edilir. İki taraf da bu amaçla hareket etmiyorsa savaş nitelendirmesi önemli değildir. ✅ Örnekler: Barış içinde abluka, barış içinde işgal, bombardıman, silahlı karışma (bir devletin diğer devlete kendi iradesini kuvvet kullanarak kabul ettirmesi), basit bir sınır çatışması. 💡 UAD'nin Karışmama İlkesi: Uluslararası Adalet Divanı, Nikaragua davasında karışmama ilkesini örf ve adet kuralı olarak belirlemiştir.

2.7. Uluslararasılaştırılmış Silahlı Çatışmalar

✅ Bir devletin hükümetine karşı savaşan güçlere karşı savaşan statüsünün tanınmasıdır. Savaşan statüsünü tanıyan taraf, tarafsızlık hükümlerini uygulamalıdır. ✅ Lojistik Destek: Desteğin yoğunluğuna göre her somut olay nezdinde değerlendirilir.

2.8. Uluslararası Olmayan Silahlı Çatışmalar

✅ Tanımı: Taraf devletlerin ülkesinde, bir yanda devletin silahlı kuvvetleri, diğer yanda ise belirli bir bölgede hakimiyet kurmuş, komuta altında bulunan, ülkenin belirli bir kısmını denetim altında tutabilen gruplar arasındaki silahlı çatışmalardır. ⚠️ Kapsam Dışı: Ayaklanmalar, düzensiz eylemler, iç huzursuzluklar bu kategori kapsamı dışındadır. ✅ İnsani Muamele: Silahlarını terk edenlerin insani muamele görmesi gerekir. ✅ İşgal Rejimi: Çatışmalar sonucu işgal ettiği ülkeyi antlaşmalara kadar kendi ülkesine katamaz. Doktrin, işgalin geçici olduğunu ve uluslararası hukuka uygun hareket edilmesi gerektiğini kabul eder.

---

3. Uluslararası İnsancıl Hukuk (UİH)

3.1. Temel Yaklaşım

✅ II. Dünya Savaşı sonrası uluslararası silahlı çatışmalar hukukunun insani yönü daha ağır basmaktadır.

3.2. Savaşçı ve Savaşçı Olmayan Ayrımı

✅ Savaşçılar: * Silahlı Kuvvetler Mensupları. * Gönüllü Birlikler ve Milis Kuvvetleri: Belirli koşulları (üstte bir komutan, ayırt edilebilir işaretler, silahları açıkça taşıma, çatışma kurallarına uyma) sağlamalıdır. * Kitlesel Ayaklanmaya Katılan Kişiler: Silahlarını açıkça taşımaları ve çatışma hukuku kurallarına uymaları gerekir. * Gerilla Mensupları: 1. Protokol ile genişleyen bir kavramdır. Halkların bağımsızlığını ve özgürlüğünü sağlamak için başvurulan bir yöntemdir. Sivil halktan ayırt edilebilecek bir disiplinin varlığı ve silahlarını açıkça taşımaları yeterlidir. ✅ Savaşçı Olmayanlar: Sivil halk, gazeteciler, sağlık ve din görevlileri, çeteciler, paralı askerler.

3.3. Temel İlkeler

✅ Gereksiz acı ve ölümlerin yasaklanması. ✅ Zarar verici aletlerin kullanımının kısıtlanması. ✅ Güven suistimali edici nitelikli davranışların yasaklanması (örn: Kızılhaç amblemi taşıyarak askerlik yapmak). Kamuflaj bu duruma girmez. ✅ Kimi silahların yasaklanması/sınırlandırılması.

3.4. Korunan Kişiler

✅ Hasta, yaralı, sivil ve deniz kazazedeleri korunmalıdır. ✅ Savaş Esirleri: Yakalandıktan sonra çatışma alanından uzak konumlandırılmalıdır. İnsani tüm ihtiyaçları karşılanmalı, düşünsel ve ibadet özgürlüğü korunmalıdır. Çatışma sona ererse geri verilmelidir. * Ulusal Bilgilendirme Büroları: Esirlerin kimlikleri, ziynet eşyaları vb. bilgileri tutar. * Merkezi İzleme Ajansı: Tarafsız bir ülkede kurulur, bu görevi Uluslararası Kızılhaç Komitesi üstlenmiştir.

---

4. Silahlı Çatışmaların Sonlanması ve Durması

4.1. Durması

1. Ateşkes: Çatışmaya geçici olarak ara verilmesidir. Yerel düzeydeyse üst makamın kabulüne gerek yoktur. Ağır ihlal varsa karşı taraf çatışmayı tek taraflı olarak başlatabilir.
2. Mütareke: Silah bırakışımıdır. Taraflar karşılıklı anlaşarak savaş eylemlerini askıya alır. Hukuksal olarak barış durumu yaratmaya yetmez.
3. Teslim: Koşullu veya koşulsuz yapılabilir, onaya gerek yoktur, doğrudan hukuki sonuç doğurur.

4.2. Sona Ermesi

1. Tarafların İradesi ile: Barış Antlaşması ile gerçekleşir. Tazminat ve işgal koşulları belirlenebilir.
2. Fiili Sona Erme: Taraflardan birinin tek taraflı olarak çatışmayı sonlandırması ve karşı tarafın açıkça veya zımnen kabulü ile olur.
3. Taraflardan Birinin Ortadan Kalkması (Debellatio Teoremi): Yenen devletin yenilen devletin topraklarını kendisine katmasıdır. BM Şartı ile fetih yasağı geldiği için günümüzde çok mümkün değildir.
4. Uluslararası Olmayan Silahlı Çatışmaların Sonlanması: Bir tarafın diğerine yenilmesi veya barış müzakerelerinin başlamasıyla olur.

---

5. Uluslararası Sorumluluk

5.1. Devletlerin Uluslararası Sorumluluğu

✅ Uluslararası Silahlı Çatışmalar Hukuku kurallarına aykırı hareket edilmesi devletlerin uluslararası sorumluluğunu doğurur. ✅ Şartlar: Hukuka aykırı eylemlerin olması ve bu eylemlerin devlete bağlanabilir olması gerekir. Ultra vires (yetki aşımı) durumunda bile devletlerin uluslararası sorumluluğunun doğacağı doktrinde kabul edilir.

5.2. Kişilerin Cezai Sorumluluğu

✅ Belirli suç tiplerini işleyen kişilerin bireysel cezai sorumluluğu vardır:

1. 📚 Saldırı/Barışa Karşı Suç: Geniş anlamda bir saldırı savaşının veya antlaşmaya aykırı bir savaşın planlanması, hazırlanması, başlatılması ve icrasıdır.
2. 📚 İnsanlığa Karşı İşlenen Suçlar: Sivil halka karşı genel veya sistematik bir biçimde girişilen saldırılara bağlı olarak ve bu saldırıların bilincinde olarak işlenen eylemlerdir (örn: öldürme, toplu yok etme, köleleştirme, hapsetme).
3. 📚 Soykırım Suçları: Milli, etnik, ırksal veya dini bir grubu, bu sıfatıyla kısmen veya tamamen yok etme amacıyla işlenen eylemlerdir (örn: öldürme, bedensel/zihinsel zarar verme, yaşam koşullarına bağlı olarak yok etmek, doğumları önleyici önlemler almak, çocukları başka gruba aktarmak).
4. 📚 Savaş Suçları: Silahlı çatışmalar hukukunun ciddi ihlalleridir. ⚠️ Önemli Not: Soykırım suçu hiçbir zaman siyasi suç olarak kabul edilmediği için suçluların iadesi söz konusu değildir.

---

6. Uluslararası Ceza Divanı (UCD)

6.1. Kuruluş ve Türkiye'nin Tutumu

✅ Türkiye, Divan'ın kuruluşunu desteklemiş ancak çekimser oy kullanmıştır. ⚠️ Türkiye'nin Çekimserlik Nedenleri: İnsanlığa karşı suçlarda terörizme yer verilmemesi, savaş suçlarında devletlerin iç işlerine karışılmayacağının açıkça düzenlenmemiş olması, Divan savcısına "proprio motu" (kendi inisiyatifiyle) hareket etme yetkisi verilmesi. Türkiye bu Divan'a taraf değildir.

6.2. Yetki ve Kapsam

✅ Evrensel Yetki: Divan'ın yetkisi evrenseldir. ✅ Yargılama Yetkisi: Sadece gerçek kişileri yargılayabilir. Anılan suçları işleyenler, emredenler, özendirenler, teşebbüsüne yardım eden veya katılanlar yargılanabilir. 18 yaşını doldurmuş olmalıdır. ✅ Zaman Bakımından Yetki: 1 Temmuz 2002 itibarıyla işlenen suçlar için yargı yetkisi vardır. Saldırı suçu hariç, bu suç Temmuz 2018 itibarıyla yargı yetkisine girmiştir. ✅ Adaletin İşletilmesine Engel Suçlar: Yalan beyanda bulunmak, yanlış kanıt sunmak, tanıklar üzerinde baskı oluşturmak gibi eylemler de Divan'ın ceza yetkisi kapsamındadır.

6.3. Organları

1. Yargılama Makamı (İstinaf, Başkanlık, Ön İnceleme Dairesi, İlk Derece Mahkemesi)
2. Savcılık Makamı (Mahkemeden bağımsız hareket edebilir)
3. Mahkeme Kalemi/Yazı İşleri

6.4. Yargılama Yetkisinin Oluşumu

✅ Divan'ın yargılama yetkisi, devletlerin yargı yetkisini kabul etmesi (Statüye taraf olarak) veya bir durumun BM Güvenlik Konseyi tarafından Divan'a sevk edilmesiyle gerçekleşir. ✅ İstisnalar: Statüye taraf olmayan bir devletin vatandaşı, taraf olmayan bir devletin toprağında suç işlese dahi, Güvenlik Konseyi'nin sevk etmesiyle yargılanabilir.

6.5. Ulusal Mahkemelerle İlişki (Tamamlayıcılık İlkesi)

✅ Esas Sorumluluk: Her zaman ulusal mahkemeye aittir. Ulusal mahkemelerde görülen bir davayı Ceza Divanı ele alamaz. ✅ UCD'nin Devreye Girmesi: Devlet kovuşturmayı sürdürmek konusunda istek ve yetkiye sahip değilse Ceza Divanı devreye girer. ✅ Ne Bis İn İdem (İki Kez Yargılanmama İlkesi): Bir kişi aynı konuda iki kez yargılanamaz. ⚠️ İstisnası: Önceki yargılama Divan'ın yargı yetkisinden kaçınmak için yapılmışsa veya tarafsız şekilde gerçekleştirilmemişse bu ilke uygulanmaz.

6.6. Kovuşturma Süreci

1. Başlangıç: Taraf devlet, savcı veya Güvenlik Konseyi'nin savcıya başvurması gerekir.
2. Güvenlik Konseyi'nin Rolü: Ele aldığı olaylarda 12 aylık süreyle kovuşturmayı durdurma isteyebilir, veto yetkisi vardır.
3. Yargılama Aşamaları: Ön aşama, ilk derece aşaması ve temyiz aşaması.
4. İş Birliği: Taraf devletler Divan'la iş birliği içinde hareket etmelidir. Ulusal güvenlik gerekçesiyle bazı gizli bilgilerin verilmesinden kaçınılabilir.
5. İddianame: Savcı iddianameyi ön inceleme dairesine sunar. Daire uygun bulursa sanığın tutuklanması veya yargılamanın başlaması gerçekleşir.

6.7. Duruşma İlkeleri

1. Alenilik İlkesi: Duruşma herkese açıktır. ⚠️ İstisna: Çok gizli bilgiler varsa veya mağdurların korunması gerekiyorsa bu ilke göz ardı edilebilir.
2. Sözlü Duruşma İlkesi.
3. Duruşmada Hazır Bulunma İlkesi. ⚠️ İstisna: Sanık düzeni bozuyorsa veya mağdur için kötü bir durum oluşturuyorsa.
4. Gecikmeksizin Yargılama İlkesi.
5. Masumiyet Karinesi.
6. Silahların Eşitliği İlkesi: Her bir taraf iddiaları cevaplandırma, çürütme hakkına sahiptir.

6.8. Cezanın İnfazı

✅ Cezanın infazı, bu görevi üstlenen bir devlete verilir.

---

7. Tarihsel Uluslararası Yargı Organları

✅ Nürnberg Savaş Suçları Ceza Mahkemesi, Uzakdoğu (Tokyo) Uluslararası Ceza Mahkemeleri, Eski Yugoslavya Uluslararası Ceza Mahkemesi, Ruanda Savaş Suçları Mahkemesi, Doğu Timor'da İşlenen Ağır Suçlar İçin Özel Paneller, Sierra Leone Özel Mahkemesi, Olağanüstü Daireler, Lübnan Özel Mahkemesi.