Yıkıcı Bozukluklar, Dürtü Denetimi ve Davranım Bozuklukları ile Nörogelişimsel Bozukluklar Çalışma Materyali

---

Kaynak Bilgisi: Bu çalışma materyali, Dr. Öğr. Ü. Zeynep Erdoğan Yıldırım'ın "Yıkıcı Bozukluklar, Dürtü Denetimi ve Davranım Bozuklukları" başlıklı ders içeriği (sesli ders kaydı ve PDF/PowerPoint metinleri) kullanılarak hazırlanmıştır.

---

📚 Giriş: Bozukluklara Genel Bakış

Bu çalışma materyali, bireylerin işlevselliklerini, sosyal ilişkilerini ve akademik başarılarını derinden etkileyen önemli psikiyatrik durumları ele almaktadır. Özellikle çocukluk ve ergenlik döneminde başlayan bu bozuklukların erken tanısı ve uygun müdahalesi, bireylerin gelişimsel süreçleri ve yaşam kaliteleri açısından kritik öneme sahiptir. İçerik, yıkıcı bozukluklar, dürtü denetimi ve davranım bozuklukları ile nörogelişimsel bozuklukların tanımlarını, tanı ölçütlerini, yaygınlıklarını, risk faktörlerini ve komorbiditelerini detaylı bir şekilde inceleyecektir.

---

1️⃣ Yıkıcı Bozukluklar, Dürtü Denetimi ve Davranım Bozuklukları

Bu kategori, bireylerin davranışsal ve duygusal düzenleme yeteneklerinde belirgin zorluklar sergiledikleri durumları kapsar.

1.1. Karşıt Olma Karşı Gelme Bozukluğu (KOKGB)

KOKGB, öfkeli/kolay kızan duygudurum, tartışmacı/karşı gelen davranış ve kin besleme belirtileriyle karakterize edilen bir bozukluktur.

✅ Tanı Ölçütleri:

Aşağıdaki belirtilerden en az 4'ü, en az 6 ay süreyle, kardeşi olmayan en az bir kişi ile etkileşimi sırasında kendini gösterir:

• Öfkeli/Kolay Kızan Duygudurum:
  1. Sık sık hiddetlenir.
  2. Sık sık alınganlık gösterir ya da kolay kızar.
  3. Sık sık kızgın, içerlemiş ve güceniktir.
• Tartışmacı/Karşı Gelen Davranış:
  1. Buyurma, yaptırma ya da yasak etme gücü olan kişilerle sık tartışmaya girer; çocuklar ve gençler, büyükleriyle sık tartışır.
  2. Buyurma, yaptırma ya da yasak etme gücü olan kişilerin isteklerine ve kurallara sıklıkla uymaz ya da bunlara etkin biçimde karşı gelir ya da karşı koyar.
  3. Sık sık, bilerek başkalarını kızdırır.
  4. Kendi yanlışlarından ya da yanlış davranışları nedeniyle sıklıkla başkalarını suçlar.
• Kin Besleme:
  1. Son altı ay içinde en az iki kez kin gütmüş ya da düşmanlık beslemiştir.

⚠️ Ek Tanı Kriterleri:

• B. Bu davranış bozukluğu kişide ya da yakın çevresinde sıkıntı yaratır ya da okulla ilgili, işle ilgili işlevsellik alanlarında ya da önemli diğer işlevsellik alanlarında olumsuz etki gösterir.
• C. Bu davranışlar, yalnızca psikotik bozukluk, madde kullanım bozukluğu, depresyon ya da bipolar bozukluğun gidişi sırasında ortaya çıkmamaktadır. Yıkıcı duygudurumu düzenleyememe bozukluğu tanı ölçütlerini karşılamamaktadır.

📊 Yaygınlık ve Özellikler:

• Yaygınlık: %2-30 arasında değişir. Türkiye'de %14.
• Cinsiyet: Erkeklerde %10-11, kızlarda %9 oranında görülür. 13 yaşından sonra cinsiyet dengesizliği ortadan kalkar.
• Başlangıç Yaşı: Genellikle 6-8 yaş.
• Risk Faktörleri: Alt sosyoekonomik düzey, çocuklukta olumsuz deneyimler, güvensiz bağlanma, ailenin ilgisizliği.
• Biyolojik Faktörler: Artan serotonin ve steroid düzeyleri.
• Komorbidite: En yüksek komorbidite oranı DEHB ile (%39).
• Prognoz: Davranım Bozukluğuna dönüşme riski taşır.
• Ayırıcı Tanı: Gelişimsel olarak ayırt etmek ve Davranım Bozukluğundan ayırmak önemlidir.

1.2. Davranım Bozukluğu (DB)

Davranım Bozukluğu, başkalarının temel haklarının ya da yaşına uygun başlıca toplumsal değerlerin veya kuralların hiçe sayıldığı bir davranış örüntüsü ile karakterizedir.

✅ Tanı Ölçütleri:

Aşağıdaki 15 tanı ölçütünden en az üçünün son on iki aydır var olması ve en az bir tanının son altı aydır olması gereklidir:

• İnsanlara ve Hayvanlara Karşı Saldırganlık:
  1. Sık sık başkalarına kabadayılık eder, gözdağı verir ya da başkalarının gözünü korkutur.
  2. Sık sık kavga, dövüş başlatır.
  3. Başkalarını ciddi bir biçimde fiziksel olarak yaralayabilecek bir araç (örn. bıçak, ateşli silah, sopa, taş, kırık şişe) kullanmıştır.
  4. İnsanlara karşı fiziksel olarak acımasız davranmıştır.
  5. Hayvanlara karşı fiziksel olarak acımasız davranmıştır.
  6. Başkalarının gözü önünde çalmıştır (örn. saldırıp soyma, kapkaççılık, silahlı soygun).
  7. Birisini cinsel etkinlikte bulunmaya zorlamıştır.
• Eşyalara Zarar Verme: 8. Ciddi hasar vermek amacıyla, bilerek yangın çıkarmıştır. 9. Bilerek başkalarının eşyalarına zarar vermiştir (yangın çıkararak yapmanın dışında).
• Dolandırıcılık ya da Hırsızlık: 10. Başkalarının evine, binasına ya da arabasına zorla girmiştir. 11. Bir şey elde etmek, çıkar sağlamak ya da yükümlülüklerinden kaçmak amacıyla sıklıkla yalan söyler. 12. Başkaları görmeden değerli şeyler çalmıştır (örn. mağazadan aşırma, sahtekarlık).
• Kuralları Ciddi Biçimde İhlal Etme: 13. Ailenin yasaklarına karşın, on üç yaşından önce başlayarak, sık sık geceyi dışarıda geçirme. 14. Ana babasının ya da onların yerini tutan kişilerin evinde yaşarken, en az iki kez gece evden kaçmıştır ya da bir kez aradan uzun bir süre geçtiği halde geri dönmemiştir. 15. On üç yaşından önce başlayarak sık sık okuldan kaçmaları olmuştur.

⚠️ Ek Tanı Kriterleri:

• B. Bu davranış bozukluğu, toplumsal, okulla ya da işle ilgili işlevsellikte klinik olarak belirgin biçimde düşmeye neden olur.
• C. Kişi 18 yaşında ya da daha ileri bir yaşta ise antisosyal kişilik bozukluğu tanı ölçütleri karşılanmamaktadır.

📊 Yaygınlık ve Özellikler:

• Yaygınlık: Türkiye'de %4.4.
• Cinsiyet: Erkeklerde kızlara oranla 4 kat daha fazla görülür (E>K).
• Başlangıç Yaşı: 5-6 yaşlarında başlayabilir; erken başlangıç kötü prognozla ilişkilidir. 15-16 yaşa kadar artış gösterir, sonra stabil hale gelir.
• Risk Faktörleri: Düşük sosyoekonomik düzey, parçalanmış aileler, suç oranının yüksek olduğu bölgeler, ailede alkol/madde kullanımı, antisosyal kişilik bozukluğu ve diğer psikopatolojiler.
• Önemli Belirtiler: 13 yaşından önce başlayan geceyi dışarıda geçirme, okuldan ve evden kaçma.
• Komorbidite: DEHB ile komorbidite kötü prognoz göstergesidir.
• Prognoz: %40 oranında Antisosyal Kişilik Bozukluğuna dönüşebilir.

1.3. Piromani

Piromani, yangın çıkarma eylemine karşı duyulan yoğun bir dürtü ve bundan alınan haz ile karakterizedir. Bu kişiler genellikle yangınla ilgili her şeye karşı büyük bir ilgi ve merak duyarlar.

1.4. Kleptomani

Kleptomani, çalma eylemine karşı duyulan karşı konulmaz bir dürtü ve bu eylemden elde edilen tatmin ile tanımlanır. Çalınan nesneler genellikle kişisel kullanım için gerekli değildir ve maddi değeri düşük olabilir.

---

2️⃣ Nörogelişimsel Bozukluklar

Nörogelişimsel bozukluklar, beyin gelişiminin çeşitli faktörlerin etkisiyle farklılaştığı, farklı nörolojik ve psikiyatrik belirtilerle seyreden gelişimsel bozuklukların genel adıdır.

2.1. Genel Tanım ve Risk Faktörleri

• Tanım: Beyin gelişiminin çeşitli faktörlerin etkisiyle farklılaştığı, farklı nörolojik ve psikiyatrik belirtilerle seyreden gelişimsel bozuklukların genel adıdır.
• Temel Özellik: En temel özelliği ergenlik öncesinde başlamalarıdır.
• Risk Faktörleri:
  • Fetal alkol sendromu
  • Sigara dumanına maruziyet
  • Düşük doğum ağırlığı
  • Gebelik komplikasyonları
  • Doğum sırası ve sonrası çevresel faktörler

2.2. Anlıksal (Entelektüel) Yetersizlik

Eski adıyla zeka geriliği, mental retardasyon veya zihinsel engellilik olarak bilinen bu durum, en belirgin özelliği çok yavaş öğrenme olan bir nörogelişimsel bozukluktur.

✅ Tanı Ölçütleri:

Tanı için şu üç ölçütün karşılanması beklenir:

• (a) Entelektüel İşlevlerde Eksiklikler: Hem klinik değerlendirme hem de bireye göre uygulanan, kabul gören bir zeka ölçümü ile doğrulanan, uslamlama (akıl yürütme), sorun çözme, tasarlama, soyut düşünme, yargılama, okulda öğrenme ve deneyimlerinden öğrenme gibi entelektüel işlevlerde eksiklikler.
• (b) Uyum İşlevselliğinde Eksiklikler: Kişisel bağımsızlık ve toplumsal sorumluluk için gelişimsel ve toplumsal-kültürel ölçüleri karşılayamama ile sonuçlanan, uyum işlevselliğinde eksiklikler.
• (c) Gelişimsel Evre Sırasında Başlangıç: Entelektüel ve uyumsal eksiklikler gelişimsel evre sırasında başlar.

💡 Önemli Not:

• "Anlıksal yetiyitimi" terimi, ICD-11'in "anlıksal gelişimsel bozukluk" tanısı ile eşdeğerdir.
• Birleşik Devletler'de "Rosa Yasası" ile zeka geriliği terimi "anlıksal yetiyitimi" ile değiştirilmiştir.

📊 Ağırlık Dereceleri:

• (F70) Ağır olmayan
• (F71) Orta derecede
• (F72) Ağır
• (F73) Çok ağır

2.3. İletişim Bozuklukları

Dilin kavranması veya kullanılmasında yaşanan süre giden güçlüklerle karakterizedir.

2.3.1. Dil Bozukluğu

✅ Tanı Ölçütleri:

Aşağıdakilerle belirli, dili kavrama ya da kullanma yetersizliklerine bağlı, değişik biçimleriyle (konuşma dili, yazı dili, işaret dili ya da diğer) dili öğrenme ve kullanmayla ilgili süre giden güçlükler:

1. Sözcük dağarcığının azlığı (sözcük bilgisi ve kullanımı bağlamında).
2. Cümle yapılarının sınırlığı (sözcükleri ve sözcük eklerini, dilbilgisi kurallarına göre cümle oluşturmak üzere yan yana getirme yeterliği bağlamında).
3. Söylem bozuklukları (bir konuyu ya da bir dizi olayı anlatırken ya da konuşma sırasında sözcük dağarcığını kullanma ve cümleleri birbirine bağlama yeterliği bağlamında).

⚠️ Ek Tanı Kriterleri:

• B. Dil yeterlikleri, yaşına göre beklenenden önemli ölçüde ve nicel olarak daha düşüktür ve etkin iletişimde, toplumsal katılımda, okul ya da iş başarısında, tek tek ya da bir arada, işlevsel kısıtlılığa neden olur.
• C. Belirtiler erken gelişim evresinde başlamıştır.
• D. Bu güçlükler, duyma bozukluğuna ya da başka bir duygusal bozukluğa, devinsel (motor) işlev bozukluğuna ya da başka bir genel sağlık durumuna ya da nörolojiyi ilgilendiren bir duruma bağlanamaz ya da anlıksal yeti yitimi (anlıksal gelişim bozukluk) ya da genel gelişimsel ile daha iyi açıklanamaz.

📊 Özellikler:

• Çocuklarda sözcükleri, cümleleri ya da bazı kavramları anlamada güçlükler.
• Seslerin ayırt edilmesi, hızlı ses değişikliklerini fark etme, seslerin ve sembollerin birleştirilmesi, seslerin sıralamasını hatırlama gibi işitme becerilerinde de yetersizlikler.
• Yaygınlık: Çocukluk çağında %3-5 oranında görülmektedir.

2.3.2. Konuşma Sesi Bozukluğu

✅ Tanı Ölçütleri:

• A. Konuşmanın anlaşılabilirliğini bozan ya da iletilerin sözel olarak aktarılmasına engelleyen, konuşma sesi çıkarmada süre giden bir güçlük.
• B. Bu bozukluk, etkin iletişimde kısıtlılıklara neden olarak toplumsal katılımı, okul ya da iş başarısını, tek tek ya da bir arada, engeller.
• C. Belirtiler erken gelişim evresinde başlamıştır.
• D. Bu güçlükler, serebral palsi, yarık damak, sağırlık ya da duyma yitimi gibi doğuştan gelen ya da edinsel durumlara, çarpmayla beyin yaralanmasına ya da başka genel bir sağlık durumuna ya da nörolojiyi ilgilendiren bir duruma bağlanamaz.

2.3.3. Çocuklukta Başlayan Akıcılık Bozukluğu (Kekeleme)

✅ Tanı Ölçütleri:

Kişinin, yaşı ve dil becerileri açısından uygun olmayan, zamanla geçmeyen ve aşağıdakilerden birinin (ya da daha çoğunun) sık sık ve belirgin biçimde ortaya çıkması ile belirli, konuşmanın olağan akıcılığında ve zamanlama örüntüsünde bozukluklar:

1. Ses ya da seslem (hece) yinelemeleri.
2. Ünsüz ve ünlü ses uzatmaları.
3. Kırık sözcükler (örn. sözcüğün içinde ara verme).
4. Sesli ya da sessiz duraklama (konuşma sırasında doldurulan ya da doldurulmayan ara vermeler).
5. Dolambaçlı konuşma (sorunlu sözcükleri kullanmamak için yerine başka sözcük kullanma).
6. Sözcükler büyük bir gerginlikle çıkartılır.
7. Tek seslemli (heceli) tam sözcük yinelemeleri (örn. "Ben-ben-ben-ben onu görüyorum").

⚠️ Ek Tanı Kriterleri:

• B. Bu bozukluk, konuşmayla ilgili kaygıya neden olur ya da etkin iletişimde, toplumsal katılımda, okul ya da iş başarısında, tek tek ya da arada, kısıtlılıklara neden olur.
• C. Belirtiler erken gelişim evresinde başlamıştır. (Not: Daha sonra başlayan olgulara 307.0 [F98.5] erişkinlikte başlayan akıcılık bozukluğu tanısı konur.)
• D. Bu bozukluk, konuşmayla ilgili-devinsel ya da duyusal eksikliği, nörolojiyle ilgili bir duruma (örn. inme, tümör, yaralanma) eşlik eden akıcılıkta bozulmaya ya da başka bir sağlık durumuna bağlanamaz ve başka bir ruhsal bozuklukla daha iyi açıklanamaz.

📊 Özellikler:

• Başlangıç Yaşı: 2-7 yaşlarında.
• Cinsiyet: Erkeklerde kızlara oranla 4-5 kat daha sık görülür (E>K).
• Yaygınlık: Yaşam boyu görülme oranı %5, süregenleşme oranı %0.5-1.
• Prognoz: Ergenlikte 4/5 oranında iyileşme görülür.
• Genetik: 1. derece akrabalarda 3 kat daha sık görülür.
• Erişkin Başlangıcı: Genellikle kafa travması, serebrovasküler olay, beyin tümörü gibi nörolojik bir sebebe bağlanır.

2.3.4. Toplumsal İletişim Bozukluğu

✅ Tanı Ölçütleri:

Aşağıdakilerin tümü ile kendini gösteren, sözel ve sözel olmayan iletişimin toplumsal kullanımında süregiden güçlükler:

1. Toplumsal bağlamla uyumsuz olacak biçimde, selamlama ve bilgi paylaşımı gibi toplumsal amaçlı iletişimde eksiklikler.
2. Sınıfta, sokakta (oyun alanında) olduğundan daha değişik konuşma, çocuğa karşı, bir büyüğe karşı olduğundan daha değişik konuşma ve biçimsel dil kullanmaktan kaçınma gibi, içinde bulunulan durumla ya da dinleyen kişinin gereksinimleriyle eşleşecek biçimde iletişim biçimini değiştirme yeterliğinde bozukluk.
3. Sırayla konuşma, yanlış anlaşıldığında yeniden söyleme ve etkileşimi düzenlemek için sözel ve sözel olmayan simgeleri nasıl kullanacağını bilme gibi konuşmanın ve anlatmanın kurallarına uymakta güçlükler.
4. Açıkça söylenmeyeni (örn. çıkarımda bulunma) ve dilin dolaylı ya da değişmeceli (mecazi) anlatımlarını (örn. deyimler, gülmece, eğretileme, değişik anlama gelme) anlamakta güçlükler.

⚠️ Ek Tanı Kriterleri:

• B. Bu eksiklikle, etkin iletişimde, toplumsal katılımda, toplumsal ilişkilerde okul ya da iş başarısında, tek tek ya da bir arada, işlevsel kısıtlılığa neden olur.
• C. Belirtiler erken gelişim evresinde başlamıştır (ancak toplumsal iletişim gereği sınırlı yeterliğin üzerine çıkana dek bu eksiklikler kendini tam göstermeyebilir).
• D. Bu belirtiler, başka bir sağlık durumuna ya da nörolojiyi ilgilendiren bir duruma ya da sözcük yapısı ve dilbilgisi alanlarında gösterilen düşük becerilere bağlanamaz ve otizm açılımı kapsamında bozukluk, anlıksal yetiyitimi (anlıksal gelişimsel bozukluk), genel gelişimsel gecikme ya da başka bir ruhsal bozuklukla daha iyi açıklanamaz.

2.4. Otizm Kapsamında Bozukluk (OKB)

Otizm, doğuştan gelen ya da yaşamın ilk 3 yılında ortaya çıkan karmaşık bir nörogelişimsel farklılıktır. Leo Kanner tarafından 1943'te tanımlanmıştır.

✅ Temel Özellikler (Kanner'ın Gözlemleri):

• İnsanlara karşı aşırı tepkisizlik
• İletişim yetersizlikleri
• Basmakalıp ve yineleyici davranışlar

✅ Tanı Ölçütleri:

• A. Toplumsal İletişim ve Toplumsal Etkileşimde Sürekli Yetersizlik (3/3 belirti):
  1. Toplumsal-duygusal karşılık vermedeki yetersizlik (örn. olağandışı toplumsal yaklaşımda karşılıklı diyalog yürütmekte çekilen güçlüğe; ilgilerini, duygularını veya duygulanımını paylaşmadaki yetersizlikten, sosyal etkileşime cevap vermemeye kadar olan yetersizlikler).
  2. Toplumsal etkileşim için kullanılan sözel olmayan iletişimsel davranışlarda yetersizlik (örn. zayıf entegre olmuş sözel ve sözel olmayan iletişim, anormal göz kontağı ve beden dili veya jestleri anlamakta ve kullanmakta yetersizlik ve yüz ifadesi ve beden diline kadar bariz eksiklerin varlığı).
  3. İlişkileri geliştirmekte, devam ettirmekte ve anlamakta güçlük (örn. farklı toplumsal ortamlara uygun davranamamaktan, hayali oyun paylaşamamaya ve arkadaş edinememeye, arkadaşa ilgi duymamaya kadar görülen davranışlar).
• B. Sınırlı, Tekrarlayıcı Davranışlar, İlgiler ya da Etkinlikler (En az 2/4 belirti):
  1. Basmakalıp veya tekrarlayıcı motor hareketler, obje kullanımı veya konuşma (örn. basit motor stereotipiler, oyuncakları dizme veya çevirme, ekolali, idiyosentrik cümleler).
  2. Aynı olmakta ısrar, rutine sıkı sıkıya bağlı olma veya ritüelleşmiş sözel ve sözel olmayan davranışlar (örn. ufak değişimlerde aşırı stres, geçişlerde zorluk, sert düşünce tarzı, selamlaşma ritüelleri, her gün aynı yolu veya aynı yemeği tercih).
  3. Konu veya yoğunluk açısından anormal olan sınırlı, sabitlenmiş ilgiler (örn. yaygın olmayan nesnelere anormal aşırı bağlılık, aşırı tekrarlayıcı veya sınırlı).
  4. Duyusal olarak aşırı ya da az duyarlılık veya çevrenin duyusal boyutuna aşırı ilgi (örn. acıya/sıcağa aşırı duyarsızlık, belirli ses veya dokunuşlara karşı beklenmeyen tepki, nesneleri aşırı koklama veya onlara aşırı dokunma, ışık veya hareketle görsel olarak çok meşgul).

⚠️ Ek Tanı Kriterleri:

• C. Semptomlar gelişimin erken evrelerinden itibaren olmalıdır. Ancak toplumsal beklentiler sınırlı kapasiteyi aştıktan sonra görünür hale gelebilirler; sonraki yaşamda semptomlar öğrenilmiş stratejilerle maskelenebilir.
• D. İşlevsellikte bozulma (sosyal, akademik, günlük rutinleri tamamlama).
• E. Semptomlar zihinsel yetersizlik veya genel gelişimsel gerilik ile daha iyi açıklanamaz.

💡 Gelişimsel Riskleri Tespit Etmek İçin Normal Gelişimi Bilmek Önemlidir:

• 1 ay: Göz kontağı, sosyal gülümseme
• 3-4 ay: Kucağa alınmaya tepki
• 5-6 ay: Agulama
• 6 ay: Yüz şekli taklidi
• 8-9 ay: Ayrılma kaygısı, yabancı kaygısı, heceler
• 9 ay: Taklide dayalı beceriler
• 11-12 ay: Anlamlı ilk kelime
• 12 ay: Ortak dikkat, yaşıta ilgi
• 2-3 yaş: Karşılıklı etkileşim
• 2 yaş: 2 kelimeli cümle
• 3 yaş: Senaryolu oyun (evcilik, aşçılık, doktorculuk vb.)
• 4 yaş: Başkalarının duygularını anlama

📊 Yaygınlık ve Risk Faktörleri:

• Prevalans (CDC verileri):
  • 2006: 1/150
  • 2012: 1/69
  • 2014: 1/59
  • Bu artış, artan farkındalık, erken tanı, ileri ebeveyn yaşı ve OSB tanımındaki değişikliklerden kaynaklanmaktadır.
• Genetik: Tek yumurta ikizlerinde %60 ila %90 oranında görülür, kardeşlerde yaygınlık artar.
• Ebeveyn Yaşı: İleri ebeveyn yaşı (anne > 40 / baba > 50) risk faktörüdür.
• Biyolojik Faktörler: Küçük yaştaki çocuklarda beyin büyüklüğü, makat geliş, mekonyum aspirasyonu, kan uyuşmazlığı, maternal ateş, preeklampsi.
• Çevresel Faktörler: Sigara, ağır metale maruziyet.
• İlişkisiz Faktörler: D vitamini eksikliği ve aşılar OSB ile ilişkisiz bulunmuştur. Folik asit ile ilgili çalışmalar devam etmektedir.
• Başlama Yaşı: 3 yaşından önce.
• Cinsiyet: Erkekler/Kızlar oranı 3-5/1.
• IQ: OSB'li bireylerin %80'inde IQ < 70.
• Komorbidite: OSB'li bireylerin %70-96'sında en az bir komorbidite bulunur.

💡 Yüksek İşlevli Otizm Özellikleri:

• Fotografik hafıza ve ezber iyi.
• Daha sistematik düşünme.
• Detayları fark edebilme.
• İlgi alanları ile ilgili çok fazla bilgi edinebilme.
• Bazıları küçük yaşlarda okumayı kendiliğinden öğrenir.

2.5. Dikkat Eksikliği/Aşırı Hareketlilik Bozukluğu (DEHB)

DEHB, dikkatsizlik, hiperaktivite ve dürtüsellik semptomlarıyla karakterize edilen bir nörogelişimsel bozukluktur. George Frederic Still tarafından 1902'de tanımlanmıştır. Geçmişte Minimal Beyin Zedelenmesi, Minimal Beyin Disfonksiyonu, Hiperkinetik Sendrom gibi isimlerle anılmıştır. DSM-V'te 'Nörogelişimsel Bozukluklar' başlığında yer alarak yaşam boyu sürdüğüne dikkat çekilmiştir.

✅ Tanı Ölçütleri:

Aşağıdakilerden (1) ya da (2) vardır:

• (1) Dikkatsizlik Semptomları (En az 6 belirti, en az 6 ay süreyle; 17 yaş ve üzeri için 5 belirti):
  1. Çoğu zaman dikkatini ayrıntılara veremez ya da okul ödevlerinde, işlerinde ya da diğer etkinliklerinde dikkatsizce hatalar yapar.
  2. Çoğu zaman üzerine aldığı görevlerde ya da oynadığı oyunlarda dikkati dağılır.
  3. Doğrudan kendisiyle konuşulduğunda çoğu zaman dinlemiyormuş gibi görünür.
  4. Çoğu zaman yönergeleri izleyemez ve okul ödevlerini, ufak tefek işleri ya da iş yerindeki görevlerini tamamlayamaz (karşıt olma bozukluğuna ya da yönergeleri anlayamamaya bağlı değildir).
  5. Çoğu zaman üzerine aldığı görevleri ve etkinlikleri düzenlemede zorluk çeker.
  6. Çoğu zaman sürekli zihinsel çaba gerektiren görevlerden kaçınır, bunları sevmez ya da bunlarda yer almada isteksizdir.
  7. Çoğu zaman üzerine aldığı görevler ya da etkinlikler için gerekli olan şeyleri kaybeder (örneğin; oyuncaklar, okul ödevleri, kalemler, kitaplar ya da araç gereçler).
  8. Çoğu zaman dikkati dış uyaranlarla kolaylıkla dağılır.
  9. Günlük etkinliklerinde çoğu zaman unutkandır.
• (2) Hiperaktivite-Dürtüsellik Semptomları (En az 6 belirti, en az 6 ay süreyle; 17 yaş ve üzeri için 5 belirti):
  • Hiperaktivite:
    1. Çoğu zaman elleri, ayakları kıpır kıpırdır ya da oturduğu yerde kıpırdanıp durur.
    2. Çoğu zaman sınıfta ya da oturması beklenen diğer durumlarda oturduğu yerden kalkar.
    3. Çoğu zaman uygunsuz olan durumlarda koşuşturup durur ya da tırmanır (ergenlerde ya da erişkinlerde öznel huzursuzluk duyguları ile sınırlı olabilir).
    4. Çoğu zaman sakin bir biçimde boş zamanları geçirme etkinliklerine katılma ya da oyun oynama zorluğu vardır.
    5. Çoğu zaman hareket halindedir ya da bir motor tarafından sürülüyormuş gibi davranır.
    6. Çoğu zaman çok konuşur.
  • Dürtüsellik: 7. Çoğu zaman sorulan soru tamamlanmadan önce cevabı yapıştırır. 8. Çoğu zaman sırasını bekleme güçlüğü vardır. 9. Çoğu zaman başkalarının sözünü keser ya da yaptıklarının arasına girer (örneğin; başkalarının oyunlarına ya da konuşmalarına burnunu sokar).

⚠️ Ek Tanı Kriterleri:

• B. Bozulmaya yol açmış olan bazı hiperaktif-dürtüsel semptomlar ya da dikkatsizlik semptomları 12 yaşından önce de vardır.
• C. İki ya da daha fazla ortamda semptomlardan kaynaklanan bir bozulma vardır [örneğin; okulda (ya da işte) ve evde].
• D. Toplumsal, okul ya da mesleki işlevsellikte klinik açıdan belirgin bir bozulma olduğunun açık kanıtları bulunmalıdır.
• E. Bu semptomlar sadece bir yaygın gelişimsel bozukluk, şizofreni ya da diğer bir psikotik bozukluğun gidişi sırasında ortaya çıkmamaktadır ve başka bir mental bozuklukla daha iyi açıklanamaz (örneğin; duygu durum bozukluğu, anksiyete bozukluğu, dissosiyatif bozukluk ya da kişilik bozukluğu).

📈 Alttipleri:

1. Bileşik Tip: Son altı ay boyunca hem A1 hem de A2 tanı ölçütleri karşılanmıştır.
2. Dikkatsizliğin Ön Planda Olduğu Tip: Son altı ay boyunca A1 tanı ölçütü karşılanmış ancak A2 tanı ölçütü karşılanmamıştır.
3. Hiperaktivite ve Dürtüselliğin Ön Planda Olduğu Tip: Son altı ay boyunca A2 tanı ölçütü karşılanmış ancak A1 tanı ölçütü karşılanmamıştır.

📊 Yaygınlık ve Risk Faktörleri:

• Yaygınlık: Çocuklukta %8, ergenlikte %6, erişkinlikte %4.
• Cinsiyet: Erkek > Kız.
• Genetik: %80-90 oranında genetik yatkınlık.
• Tip Dağılımı: Kliniğe başvuran olgularda kombine tip DEHB daha sık görülürken, toplum bazlı çalışmalarda dikkat eksikliği baskın tip daha yaygındır. Erkeklerde her üç tipe rastlanırken, kızlarda dikkat eksikliği baskın tip daha sık görülür.
• Biyolojik Risk Faktörleri:
  • Toplam beyin hacmi %3-5 oranında daha az (özellikle frontal lobun prefrontal alanında).
  • İleri derece prematürite (<1000 gr doğum kilosu).
  • İleri anne yaşı.
  • Postmatürite.
  • Postnatal ensefalit/menenjit.
  • Prenatal alkol/sigara maruziyeti.

🔍 Ayırıcı Tanı:

• Özgül Öğrenme Bozukluğu (ÖÖB): Her ikisinde de akademik başarısızlık mevcut olabilir. Ancak DEHB'de bir başkasının gözetimindeyken okuma/yazma becerisinde artış gözlenirken, ÖÖB'de ciddi bir artış olmaz.
• Zihinsel Yetersizlik: Ayırıcı tanı zeka testleri ile yapılır.

2.6. Özgül Öğrenme Bozukluğu (ÖÖB)

Özgül öğrenme bozukluğu, en yaygın tanımıyla zekâsı normal ya da normal üstünde olan çocukların; yaş, zekâ düzeyi ve aldıkları eğitime göre okuma, yazma ve matematik alanlarının en az birinde beklenenden geride olmaları olarak tanımlanmaktadır. Geçmişte "okul beceri bozuklukları", "minimal beyin hasarı", "algısal özür", "afazi", "özel öğrenme güçlüğü", "öğrenme yetersizliği", "akademik beceri bozukluğu" gibi terimlerle de anılmıştır.

✅ Tanı Ölçütleri:

• A. Gerekli girişimlerde bulunulmuş olmasına karşın, en az altı aydır süren, aşağıdaki belirtilerden en az birinin varlığı ile belirli, öğrenme ve okul becerilerini kullanma güçlükleri:
  1. Sözcük okumanın yanlış ya da yavaş ve çok çaba gerektiriyor olması (örn. tek tek sözcükleri yüksek sesle okurken, yanlış ya da yavaş ve duraksayarak okur, sıklıkla sözcükleri kestirir [öngörür], sözcükleri seslendirmede güçlükler yaşar).
  2. Okunanın anlamını anlama güçlüğü (örn. düzyazıyı düzgün okuyabilir ancak sırayı, ilişkileri, çıkarımları ya da derin anlamları anlamaz).
  3. Harf harf söyleme/yazma güçlükleri (ünlü ya da ünsüz harfleri ekleyebilir, çıkarabilir ya da bunların yerini değiştirebilir).
  4. Yazılı anlatım güçlükleri (örn. cümleler içinde birden çok dilbilgisi ya da noktalama yanlışı yapar; paragraf düzenlemesi kötüdür; görüşlerinin yazılı anlatımı açık değildir).
  5. Sayı algısı, sayı gerçekleri ya da hesaplama güçlükleri (örn. sayıları, bunların büyüklüğünü ve ilişkilerini anlaması kötüdür; yaşıtlarının matematik dersinden öğrendiklerinden değişik olarak, tek rakamlı sayıları eklerken parmak hesabı yapar; sayısal hesaplamaların ortasında kaybolur ve işlemleri değiştirebilir).
  6. Sayısal uslamlama (akıl yürütme) güçlükleri (örn. nicel sorunları çözmek için matematikle ilgili kavramları, gerçekleri ya da işlemleri uygulamakta çok güçlük çeker).

⚠️ Ek Tanı Kriterleri:

• B. Etkilenen okul becerileri, kişisel olarak uygulanan geçerli başarı ölçümleri ve kapsamlı klinik değerlendirme ile doğrulandığı üzere, kişinin zamandizinsel (kronolojik) yaşına göre beklenenden önemli ölçüde ve ölçülebilir derecede altındadır ve okul ya da işle ilgili başarıyı ya da günlük yaşam etkinliklerini ileri derecede bozar. On yedi yaşında ve üzerinde olan kişilerde, geçerli değerlendirmelerin yerine, işlevselliği bozan, belgeli öğrenme güçlükleri öyküsü kullanılabilir.
• C. Öğrenme güçlükleri okul yıllarında başlar, ancak etkilenen okul becerileriyle ilgili gerekler, kişinin sınırlı yeterliğini aşmadıkça tam olarak kendini göstermeyebilir (örn. zamanla sınırlı sınavlar, dar bir zamanda uzun ve karmaşık raporları okuma ya da yazma, okulda aşırı yüklenme).
• D. Öğrenme güçlükleri, anlıksal yetiyitimleri, düzeltilmemiş görme ya da duyma keskinliği, diğer ruhsal ve sinirsel bozukluklar, ruhsal-toplumsal güçlükler, okulda kullanılan dili tam bilmeme ya da eğitsel yönergelerin yetersizliği ile daha iyi açıklanamaz.
• Not: Dört tanı ölçütü, kişinin öyküsü (gelişimsel, sağlık, aile, eğitim), okuldan edinilen bilgiler ve ruhsal-eğitsel değerlendirmenin klinik açıdan bir araya getirilmesiyle karşılanacaktır.

📚 ÖÖB Tipleri:

• Okuma Bozukluğu (Disleksi): Okuma becerilerinde güçlük.
• Yazılı Anlatım Bozukluğu (Disgrafi): Yazma becerilerinde güçlük.
• Matematik Bozukluğu (Diskalkuli): Matematik becerilerinde güçlük.

📊 Yaygınlık ve Özellikler:

• Yaygınlık: Okul çağındaki çocuklarda %5-15.
  • Okuma bozukluğu (disleksi): %7.5
  • Yazma bozukluğu (disgrafi): %5.4
  • Matematik bozukluğu (diskalkuli): %6.0
• Cinsiyet: Erkekler > Kızlar (3/2).
• Komorbidite: En yaygın komorbidite DEHB'dir.

2.7. Devinsel (Motor) Bozukluklar

2.7.1. Gelişimsel Eşgüdüm Bozukluğu

✅ Tanı Ölçütleri:

• A. Eşgüdümlü koordine devinim becerileri edinme ve kullanma düzeyi, kişinin zamandizinsel (kronolojik) yaşı ve bu becerileri öğrenme ve kullanma olanağı göz önünde bulundurulduğunda, beklenenin önemli ölçüde altındadır. Bu güçlükler, sakarlığın (örn. nesnelerin elinden düşürme ya da nesnelere çarpma) yanı sıra yavaşlık ve devinim becerilerinde (örn. nesne yakalama, makas ya da çatal-bıçak kullanma, el yazısı yazma, bisiklet sürme ya da spor etkinliklerine katılma) yetersizlikle kendini gösterir.
• B. A tanı ölçütünde sözü edilen devinim becerisi eksikliği zamandizinsel yaşa uygun günlük yaşam etkinliklerini (örn. kendine bakım, kendi kendine yetebilme) sürekli olarak bozar ve eğitim/okul üretkenliğini, uğraşı ve işle ilgili etkinlikleri, boş zaman ve oyun etkinliklerini etkiler.
• C. Belirtiler erken gelişim dönemlerinden itibaren vardır.
• D. Devinim becerisi eksiklikleri, anlıksal yetersizlik (Mental Retardasyon) ya da görme bozukluğu ile daha iyi açıklanamaz.

2.7.2. Basmakalıp Devinim Bozukluğu

✅ Tanı Ölçütleri:

• A. Yineleyici, işlevsel görünse de amaçsız olan devinimlerdir (örn. el sıkma ya da el sallama, gövdesini sallama, başına vurma, kendini ısırma, kendine vurma).
• B. Yineleyici devinimler, toplumsal, eğitsel ve diğer alanlardaki işlevselliği bozar ve kendi yaralama ile sonuçlanabilir.
• C. Başlangıç erken gelişimsel dönemdedir.
• D. Yineleyici devinimler bir maddenin ya da nörolojik durumun fizyolojik etkilerine bağlanamaz ve başka bir nörogelişimsel bozukluk ya da ruhsal bozuklukla (saç koparma bozukluğu, takıntı zorlantı bozukluğu) daha iyi açıklanamaz.

💡 Basmakalıp Devinim Örnekleri:

• Kendini yaralama davranışı olmayanlar: Gövde sallama, elleri çırpma ya da çevirme, yüzün önünde parmaklarla fiske vurma, flüt çalma, kolları sallama, kanat çırpma, baş sallama.
• Kendini yaralama davranışı olanlar: Kafayı vurma, yüzü tokatlama, göze bir şey sokma, elleri, dudakları ya da başka vücut parçalarını ısırma.

2.8. İstençdışı Devinim (Tik) Bozuklukları

2…