Bu içerik bir YouTube videosundan üretilmiştir.

---

📚 Yumuşama Dönemi (Detant) Çalışma Materyali

Giriş: Yumuşama Dönemine Genel Bakış 🌍

Yumuşama Dönemi, uluslararası ilişkilerde "Detant" olarak da bilinen, Soğuk Savaş'ın en gergin zamanlarının ardından gelen, ABD ve SSCB arasındaki gerilimin azaldığı, ancak çatışmaların tamamen sona ermediği bir süreçtir. Bu dönem, genellikle 1961-1990 yılları arasını kapsar. Soğuk Savaş'ın (1947-1990) bir alt dönemi olarak kabul edilir. Bu dönem, günümüze doğru yaklaştığı için sınavlar açısından büyük önem taşımaktadır.

Yumuşama Dönemine Geçişin Nedenleri ve Sinyalleri 🕊️

Yumuşama dönemine geçişte, nükleer savaş tehdidinin artması ve iki süper gücün de yıkıcı bir çatışmadan kaçınma isteği etkili olmuştur.

1. Bağlantısızlar Hareketi ✅

• Kuruluş: 1955 yılında Endonezya'nın Bandung kentinde düzenlenen Bandung Konferansı ile kurulmuştur. Bu konferans, iki kez sınav sorusu olarak gelmiştir.
• Kurucu Ülkeler: Mısır (Cemal Abdül Nasır), Hindistan (Nehru) ve Yugoslavya (Tito) öncülüğünde birçok yeni bağımsız ülke bir araya gelmiştir.
• Amaç: Doğu ve Batı bloklarının dışında kalarak varlıklarını sürdürmek, sömürgecilikten kurtulan ülkelerin bağımsızlıklarını korumak.
• İlkeler: "Barış içinde bir arada yaşamanın beş ilkesi"ni benimsemişlerdir. Bunlar arasında askeri ittifaklara katılmamak, kendi topraklarında üs kurdurmamak ve ticareti geliştirmek gibi maddeler bulunur.
• Önemi: Başlangıcı Soğuk Savaş dönemine denk gelse de (1955), Yumuşama döneminde de aktif rol oynamış ve iki bloğu barışa teşvik etmiştir.

2. Kennedy-Kruşçev Görüşmesi ✅

• Tarih: 1961
• Yer: Viyana
• Katılımcılar: ABD Başkanı John F. Kennedy ve SSCB Devlet Başkanı Nikita Kruşçev.
• Önemi: İki süper gücün liderlerinin ilk kez bir araya gelmesi, Yumuşama döneminin başlangıcı olarak kabul edilir. Görüşme gergin geçse de, nükleer savaş tehdidi altındaki Avrupa'nın isteğiyle gerçekleşmesi sembolik bir adımdır.

3. Ping-Pong Diplomasisi 🏓

• Olay: 1970'lerin başında Japonya'da düzenlenen bir masa tenisi turnuvasında ABD ve Çin takımlarının karşılaşması.
• Gelişmeler: Çin, ABD'li sporcuları Pekin'e davet etti. Ardından ABD Başkanı Nixon Çin'i ziyaret etti.
• Sonuç: ABD ile Çin arasındaki ilişkilerin normalleşmesine ve Çin'in Birleşmiş Milletler'e geri dönmesine yol açan diplomatik bir süreçtir. Bu olay, "üçgen diplomasi"nin bir örneği olarak da bilinir.

4. SALT I ve SALT II Antlaşmaları (Stratejik Silahların Azaltılması) 🛡️

• Amaç: ABD ve SSCB arasındaki stratejik nükleer silahların sayısını ve gelişimini sınırlamak.
• SALT I:
  • Tarih: 1972
  • Yer: Moskova
  • Önemi: Başarılı bir şekilde imzalanmış ve her iki tarafın da silahlarını azalttığı bağımsız denetimlerle teyit edilmiştir.
• SALT II:
  • Tarih: 1979
  • Önemi: SSCB'nin Afganistan'ı işgal etmesi üzerine ABD Senatosu tarafından onaylanmamış ve uygulanamamıştır. Bu durum, Yumuşama dönemindeki kırılganlığı göstermiştir.

5. Helsinki Nihai Senedi 🕊️

• Tarih: 1975
• Yer: Helsinki, Finlandiya
• Amaç: Avrupa devletlerinin isteğiyle, iki blok arasındaki gerilimi azaltmak, güveni artırmak ve barışçıl bir dünya düzeni kurmak.
• İçerik:
  1. Birbirlerinin toprak bütünlüğüne ve egemenliğine saygı duyulması.
  2. Tehdit ve kuvvet kullanılmaması.
  3. Barışçıl yollarla çözüm arayışı.
  4. Birbirlerinin iç ve dış politikalarına müdahale etmeme.
  5. Irk, dil, din ayrımı yapılmaması ve temel hak ve özgürlüklere saygı duyulması.
• Önemi: Günümüzdeki Avrupa Güvenlik ve İşbirliği Teşkilatı (AGİT) bu konferansın temelini oluşturmuştur. Bağlayıcı hükümleri olmasa da, uluslararası ilişkilerde önemli bir dönüm noktasıdır.

Yumuşama Dönemi Çatışmaları 💥

Yumuşama dönemi, diplomasi ve işbirliği çabalarına rağmen, süper güçler arasında vekalet savaşları ve gerilimlerin yaşandığı bir dönem olmuştur.

1. U-2 Casus Uçak Krizi ✈️

• Tarih: 1 Mayıs 1960
• Olay: ABD'ye ait U-2 casus uçağının SSCB hava sahasında düşürülmesi.
• Önemi: Yumuşama dönemine geçiş öncesinde iki ülke arasındaki gerilimi tırmandıran önemli bir olaydır.

2. Domuzlar Körfezi Çıkarması 🐷

• Tarih: 17 Nisan 1961
• Yer: Küba
• Amaç: ABD'nin, Küba'daki Fidel Castro rejimini devirmek amacıyla Castro karşıtı muhalifleri destekleyerek yaptığı başarısız çıkarma girişimi.
• Sonuç: Çıkarma başarısız oldu, Fidel Castro'nun konumu güçlendi ve Küba, SSCB'ye daha da yakınlaştı.

3. Küba Füze Krizi 🚀

• Tarih: Ekim 1962 (Özellikle 27 Ekim 1962, nükleer savaşın eşiğinden dönülen gün olarak kabul edilir.)
• Olay: SSCB'nin Küba'ya nükleer füze rampaları yerleştirmesi ve ABD'nin bunu fark etmesi. ABD, SSCB'nin Türkiye'ye yerleştirilen Jüpiter füzelerine karşılık olarak Küba'ya füze yerleştirdiğini öğrendi.
• Çözüm: Yoğun diplomatik görüşmeler sonucunda ABD ve SSCB anlaştı. SSCB Küba'daki füzelerini sökmeyi kabul ederken, ABD de Türkiye'deki Jüpiter füzelerini sökmeyi kabul etti.
• Sonuçlar:
  • Dünya nükleer savaşın eşiğinden döndü.
  • Türkiye'nin ABD için feda edilebilecek bir ülke olduğu algısı oluştu.
  • Çin ile SSCB arasında güven problemi başladı, çünkü Çin, SSCB'nin ABD ile masaya oturmasını istemiyordu.

4. Vietnam Savaşı 🌳

• Tarih: ABD'nin doğrudan katılımı 1965-1973.
• Neden: 17. enlemden ayrılan Kuzey ve Güney Vietnam'ın birleşme referandumunun ABD tarafından engellenmesi. ABD, Güney Vietnam'ın komünistleşmesini istemedi.
• Gelişmeler:
  • ABD, 1965'te Kuzey Vietnam'ı bombalayarak savaşı başlattı.
  • Savaş, Çin Hindi bölgesinde (Laos, Kamboçya, Tayland, Vietnam) yoğunlaştı.
  • ABD'de savaş karşıtı büyük protestolar yaşandı.
  • Muhammed Ali (Cassius Clay): Askere gitmeyi reddettiğini "Vietkonglar bana bir kötülük yapmadı ki, ben onlarla niye savaşayım?" sözleriyle açıkladı. Madalyaları alındı ve hapse atıldı. Hapishanede Müslüman oldu ve adını Muhammed Ali olarak değiştirdi.
  • ABD, Napalm ve Turuncu/Mavi bombalar kullanarak Vietnam ormanlarına ve tarım alanlarına büyük zarar verdi.
  • Vietnamlılar, gerilla taktikleri ve orman koşullarını kullanarak ABD askerlerine karşı etkili bir direniş gösterdi.
  • Nixon Doktrini: ABD Başkanı Nixon, Amerikan askerini doğrudan çatışmaya göndermek yerine, müttefiklerine ekonomik ve askeri yardım yapma politikasını benimsedi.
• Sonuç: ABD, Vietnam Savaşı'ndan büyük bir yenilgiyle ayrıldı. 1975'te Kuzey ve Güney Vietnam birleşerek Vietnam Sosyalist Cumhuriyeti'ni kurdu.

5. Afganistan'ın SSCB Tarafından İşgali 🇦🇫

• Tarih: 1979
• Neden: Afganistan'da cumhuriyet ilan edildikten sonra, seçimleri kazanan Afgan Komünist Partisi'nin oyları çaldığı iddiaları üzerine muhalifler ayaklandı. Afgan Komünist Partisi hükümeti, SSCB ile yaptığı anlaşma gereği, muhalifler tarafından indirilmek istenirse SSCB'nin müdahale etmesini talep etti.
• Olay: SSCB, mevcut hükümeti koruma bahanesiyle Afganistan'ı işgal etti.
• Sonuçlar:
  • ABD, SSCB'nin işgali üzerine SALT II Antlaşması'nı onaylamaktan vazgeçti.
  • 1980 Moskova Olimpiyatları, birçok ülke tarafından boykot edildi.
  • ABD, SSCB'ye karşı Afgan mücahitlerini destekledi.
  • SSCB, Afganistan'da büyük kayıplar vererek geri çekilmek zorunda kaldı. Bu işgal, SSCB'nin dağılmasında önemli bir etken olmuştur.

Diğer Önemli Gelişmeler 💡

1. İslam İşbirliği Teşkilatı (İİT) 🕌

• Kuruluş: 1969 yılında, Michael Rohan adlı bir Hristiyan'ın Mescid-i Aksa'yı kundaklama girişimi sonrası İslam dünyasının tepkisiyle kuruldu.
• İlk Adı: İslam Konferansı Örgütü (İKÖ).
• Amaç: İslam ülkeleri arasında işbirliğini sağlamak ve ortak sorunlara çözüm bulmak.
• Dönüşüm: 2012 yılında adı İslam İşbirliği Teşkilatı olarak değiştirildi.
• Önemli Şahsiyet: Ekmeleddin İhsanoğlu, uzun yıllar bu teşkilatın genel sekreterliğini yapmıştır.

2. Petrol Krizleri ve OPEC ⛽

• OPEC (Petrol İhraç Eden Ülkeler Teşkilatı):
  • Kurucu Ülkeler (5): Suudi Arabistan, Irak, Kuveyt, İran, Venezuela.
  • Amaç: Petrol fiyatlarını kontrol etmek ve yükseltmek.
• OAPEC (Petrol İhraç Eden Arap Ülkeleri Teşkilatı): 1967 Arap-İsrail Savaşı sonrası kurulmuştur. (OPEC'ten farkı, sadece Arap ülkelerini içermesidir.)
• 1973 Petrol Krizi: 1973 Yom Kippur Savaşı (Arap-İsrail Savaşı) sonrası OPEC, petrol fiyatlarını büyük ölçüde artırarak uluslararası bir krize neden oldu.
• Uluslararası Enerji Ajansı (IEA): Petrol krizinden sonra, petrol temini ve uluslararası işbirliğini amaçlayan bu ajans kurulmuştur.

3. İran-Irak Savaşı ⚔️

• Tarih: 1980-1988 (8 yıl sürmüştür).
• Nedenler:
  • İran'daki İslam Devrimi (1979) sonrası rejim farklılıkları.
  • Petrol bölgelerine hakimiyet ve Şattülarap su yolu üzerindeki anlaşmazlıklar.
  • Liderler: İran (Ayetullah Humeyni), Irak (Saddam Hüseyin).
• Önemli Olaylar:
  • Halepçe Katliamı: Saddam Hüseyin'in emriyle 1988'de Halepçe'de 5.000'e yakın Kürt sivilin kimyasal gazlarla katledilmesi.
  • İran Gate Skandalı: ABD'nin savaş sırasında hem Irak'a hem de İran'a gizlice silah sattığının ortaya çıkması. Bu skandalda Yarbay Oliver North mahkum edilmiş, Başkan Reagan ise suçsuz bulunmuştur.
• Sonuçlar:
  • Her iki ülke de ekonomik olarak büyük zarar gördü, yaklaşık 1,5 milyon insan hayatını kaybetti.
  • İsrail, Arap ülkeleri arasındaki bu ayrılıktan yararlanarak bölgedeki konumunu güçlendirdi.
  • Saddam Hüseyin, savaşın zararlarını karşılamak amacıyla 1990'da Kuveyt'i işgal etti (1. Körfez Krizi).

4. İsrail-Filistin Meselesi 🇵🇸🇮🇱

• Önemli Kavramlar ve Şahsiyetler:
  • FKÖ (Filistin Kurtuluş Örgütü): 1964'te kuruldu, lideri Yaser Arafat.
  • İntifada: Filistinlilerin İsrail işgaline karşı başlattığı halk ayaklanmaları (uyanış). Özellikle taş atan çocuklar sembolik hale gelmiştir.
  • El Fetih: FKÖ'nün en büyük fraksiyonu.
  • El Nakba: 1948'de İsrail Devleti'nin kuruluşuyla Filistinlilerin yaşadığı felaket günü.
• Barış Girişimleri: Fez/Fas Planı, Reagan Planı, Madrid Konferansı, Oslo Görüşmeleri, Kral Fahd Planı, Annapolis Toplantıları gibi birçok barış girişimi olmuştur, ancak kalıcı bir çözüm bulunamamıştır.

5. ABD'deki Irkçılık Hareketleri ✊🏿

• Arka Plan: ABD'de kölelik döneminden kalma siyahilere yönelik ayrımcılık yasaları (beyazlarla yan yana yürüyememe, evlenememe, belirli meslekleri yapamama, otobüslerde ayrı yerler).
• Rosa Parks: 1955'te Alabama'da otobüste beyazlara ayrılan yere oturmayı reddederek sivil itaatsizlik eylemini başlattı ve sivil haklar hareketinin fitilini ateşledi.
• Önderler:
  • Martin Luther King Jr.: Hristiyan siyahilerin lideri, şiddet içermeyen direnişin savunucusu. "Bir Hayalim Var" (I Have a Dream) konuşmasıyla tanınır.
  • Malcolm X (Malik el-Şahbaz): Müslüman siyahilerin lideri, daha radikal bir yaklaşım benimsemiştir.
• Sonuç: Her iki lider de suikastle öldürülse de, sivil haklar hareketleri sonucunda ayrımcılık yasaları kaldırıldı ve siyahilerin toplumsal hayattaki yeri güçlendi (yargıç, polis, doktor olabilme, hatta Barack Obama'nın başkanlığı).

Bilimsel ve Teknolojik Gelişmeler 💻🚀

Yumuşama dönemi, aynı zamanda bilim ve teknolojide çığır açan gelişmelerin yaşandığı bir süreç olmuştur.

• Kişisel Bilgisayarlar: Büyük odaları kaplayan bilgisayarların yerini kişisel bilgisayarlar almaya başladı (Apple, IBM gibi şirketlerin yükselişi).
• ARPANET: Günümüz internetinin ilk hali olan ARPANET geliştirildi.
• Uzay Yarışı:
  • Yuri Gagarin: 1961'de Vostok 1 aracıyla uzaya çıkan ilk insan oldu.
  • Alexei Leonov: Uzayda ilk yürüyüşü gerçekleştirdi.
  • Neil Armstrong: 1969'da Ay'a ilk ayak basan insan oldu ("Benim için küçük, insanlık için büyük bir adım").
• 68 Kuşağı: Dünya genelinde (özellikle Paris'te) ortaya çıkan, savaş karşıtı, ırkçılık karşıtı ve emperyalizm karşıtı öğrenci ve gençlik hareketleri. Türkiye'de Deniz Gezmiş, Mahir Çayan, İbrahim Kaypakkaya gibi isimler bu kuşağın temsilcileridir.
• Reklam Sektörü: Televizyonun yaygınlaşmasıyla reklam sektörü büyük önem kazandı.
• TV Programları: Uluslararası boyut kazandı.
  • İlk Canlı Yayın: 1964 Tokyo Olimpiyatları, dünyada canlı yayınlanan ilk televizyon programı olmuştur.
• Müzik: Rock and Roll ve Heavy Metal gibi müzik türleri bu dönemde popülerleşti.
• Akdeniz Oyunları: 1974'te İzmir'de düzenlendi.

Sonuç 📈

Yumuşama Dönemi (Detant), Soğuk Savaş'ın en kritik evrelerinden biridir. Bir yandan nükleer savaş tehdidini azaltmaya yönelik diplomatik çabalar (SALT antlaşmaları, Helsinki Senedi) görülürken, diğer yandan vekalet savaşları (Vietnam, Afganistan, İran-Irak) ve bölgesel çatışmalar (Küba Füze Krizi, İsrail-Filistin) devam etmiştir. Bu dönem, aynı zamanda bilimsel, teknolojik ve sosyal alanlarda büyük dönüşümlere sahne olarak günümüz dünyasının temellerini atmıştır.