Podit
Bu çalışma materyali, bir dersin sesli transkripti ve kopyalanmış metin kaynaklarından derlenerek hazırlanmıştır.
📚 Zarf (Belirteç) ve Mesnevi Nazım Biçimi Çalışma Materyali
Giriş
Türk dil bilgisi ve edebiyatının temel taşlarından olan zarflar (belirteçler) ve Divan edebiyatının önemli nazım biçimlerinden mesnevi, bu çalışma materyalinde ayrıntılı bir şekilde ele alınacaktır. Zarflar, cümledeki eylemlerin, eylemsilerin, sıfatların veya kendi türünden sözcüklerin anlamlarını çeşitli yönlerden belirten sözcüklerdir. Mesnevi ise, İran edebiyatından Türk edebiyatına geçmiş, aruzun kısa kalıplarıyla yazılan ve genellikle bir olayın anlatıldığı Divan edebiyatı nazım biçimidir.
📝 Zarf (Belirteç)
Tanım ve Genel Özellikler
Zarflar, eylemlerin, eylemsilerin, sıfatların ya da kendi türünden sözcüklerin anlamlarını türlü yönlerden (yer-yön, zaman, durum, miktar, soru) etkileyen; onları belirtip derecelendiren sözcüklerdir.
Örnekler:
- Üç arkadaş, sabaha kadar konuştu. (Eylemden önce)
- En iyi o konuştu. (Zarftan önce)
- Çok güzel günler bizi bekliyor. (Sıfattan önce)
- Mevsimlerin en güzeli ilkbahardır. (Adlaşmış sıfattan önce)
- Sonunda hızlı koşarak rakibini geçti. (Eylemsiden önce)
Görev ve Anlam Bakımından Zarflar
Zarflar, cümlede üstlendikleri göreve ve kattıkları anlama göre çeşitli türlere ayrılır:
1. Zaman Zarfları ⏰
Eylemlerin, eylemsilerin anlamını zaman yönünden tamamlayan zarflardır. "Ne zaman?" sorusuna cevap verirler.
- Örnekler: dün, bugün, yarın, şimdi, gece, gündüz, akşam, sabah, az önce, henüz, hâlâ, daha, sonra, evvela, daima, hep, hemen, geceleri, sabahlari...
- Az önce buradan kendi aracıyla ayrıldı.
- Yarın sabah erkenden ofise geçecek.
- Üniversiteyi gelecek yıl bitiriyorum.
- ⚠️ Önemli Not: Zaman anlamı bildiren sözcükler "Ne zaman?" sorusuna cevap vermediklerinde genellikle ad olurlar.
- "Akşam oldu, hüzünlendim ben yine." (Burada "akşam" zaman zarfı)
- "Bugünün yarını da var elbette." (Burada "yarın" ad)
2. Yer-Yön Zarfları ➡️
Yalın durumda kullanılarak eylemin yerini, yönünü belirten zarflardır. "Nere?" veya "Nereye?" sorularına cevap verirler.
- Örnekler: ileri, geri, içeri, dışarı, aşağı, yukarı, öte, beri.
- Uygar, içeri girip etrafı hızlıca kolaçan etti.
- Sandalyenizi biraz daha ileri çeker misiniz?
- ⚠️ Önemli Not: Yer-yön zarfı olarak kullanılan sözcükler ek aldıklarında adlaşır ve farklı bir öge (örneğin dolaylı tümleç) olurlar.
- Biraz önce içeri girmek için izin istedi. (Zarf)
- Biraz önce içeriye girmek için izin istedi. (Ad - Dolaylı tümleç)
3. Soru Zarfları ❓
Eylemin, eylemsinin anlamını soru yoluyla belirten zarflardır. Diğer zarfları ve cümledeki zarf tümlecini bulmaya yarayan soru sözcükleridir.
- Örnekler: niçin, ne diye, niye, ne, ne biçim, ne denli, ne zaman, kaçta, ne vakit, ne ara, nere(ye), ne kadar, nasıl.
- Müdürünle nasıl konuşuyorsun öyle?
- Daha ne kadar bekleyeceğimiz belli mi?
- ⚠️ Önemli Not: Soru sözcükleri karşımıza farklı türlerde çıkabilir.
- Pastanın ne kadarı benimmiş? (Soru zamiri)
- Nasıl bir kitap arıyorsunuz? (Soru sıfatı)
4. Miktar Zarfları (Azlık-Çokluk Zarfları) 📈
Eylemlerin, eylemsilerin, sıfatların ya da başka zarfların anlamlarını ölçü yönünden tamamlayan, artıran, azaltan zarflardır. "Ne kadar?" sorusuna cevap verirler.
- Örnekler: en, daha, pek, çok, az, azıcık, biraz, birazcık, kadar, denli, fazla, epey, epeyce, oldukça...
- Mağaza mağaza gezmekten çok yorulmuşum. (Eylemin anlamını belirtmiş)
- Montu azıcık dar geldi diye montunu değiştirdi. (Zarfın anlamını belirtmiş)
- Oldukça güzel bir eviniz varmış! (Sıfatın anlamını belirtmiş)
- 💡 Bir Adım İleri: "Daha" sözcüğü "zaman" ve "başka" anlamı da katabilir. "Bir" sözcüğüyle yineleme zarfı olur.
- Reyhan, daha telefon etmedi mi? (Zaman zarfı, "henüz" anlamında)
- Bize bir daha gelmeyi düşünüyor mu? (Yineleme zarfı)
- ⚠️ Önemli Not: Miktar zarfı olarak kullanılan bazı sözcükler, karşımıza farklı türlerde çıkabilir.
- Çok pilav yedi akşam yemeğinde. (Sıfat)
- Ekmeğin birazını balıklara fırlattı. (Zamir)
5. Durum Zarfları ✅
Eylemin ve eylemsinin nasıl yapıldığını ve ne durumda olduğunu; kimi zaman da zarfların durumunu gösteren zarflardır.
- Niteleme Zarfları: Eyleme ya da eylemsiye yöneltilen "nasıl" sorusuna cevap veren zarflardır.
- Örnekler: Eğri otur, doğru konuş. Benimle böyle konuşamazsın! Yanımızdan hızlıca uzaklaştı.
- Kesinlik Zarfları: Eyleme ya da eylemsiye kesinlik anlamı katan zarflardır.
- Örnekler: elbet, elbette, kesin, asla, mutlaka, hiç mi hiç, ne olursa olsun, kuşkusuz, hiç kuşkusuz, katiyen, muhakkak...
- Elbet bir gün biz de emeğimizin karşılığını alırız.
- Üleştirme Zarfları: Üleştirme sayılarıyla kurulan ikileme biçimindeki zarflardır.
- Örnekler: Taklacı güvercinler, üçer beşer geçiyordu üstümüzden.
- Yineleme Zarfları: Eylemin ya da eylemsinin yinelendiğini gösteren, aynı zamanda eyleme süreklilik ve pekiştirme anlamı katan zarflardır.
- Örnekler: yine (gene), tekrar, ara sıra, arada bir, bir daha, ikide bir, sık sık, ha bire...
- Anlamadıysanız zarfları bir daha anlatayım.
- Sınırlama Zarfları: Eyleme veya eylemsiye zaman ve ölçü bakımından sınır getiren zarflardır.
- Örnekler: ancak, yalnız, sadece, bir tek...
- Dün ancak beş saat uyuyabildim.
- Olasılık Zarfları: Eylemi ya da eylemsiyi olasılık anlamıyla etkileyen zarflardır.
- Örnekler: bakarsın, belki, ola ki, sanırım, galiba, bir ihtimal, muhtemelen...
- Sanırım o beni görmeye bugün gelmeyecek.
- Yaklaşıklık Zarfları: Anlatıma yaklaşıklık anlamı katan zarflardır.
- Örnekler: aşağı yukarı, şöyle böyle, hemen hemen, neredeyse, az kalsın, az daha...
- Tarih projemi aşağı yukarı yarıladım.
- Gösterme (İşaret) Zarfları: "İşte, bak, ta" sözcükleri gösterme zarfı olarak kullanılır.
- Örnekler: "İşte gidiyorum çeşm-i siyahım." Bak, o da geliyor İzmir gezisine.
Yapı Bakımından Zarflar
Yapı bakımından zarflar basit, türemiş, birleşik ve öbekleşmiş olmak üzere dörde ayrılır:
- Basit Zarflar: Kök durumundaki, ek almamış zarflardır.
- Örnekler: yarın, geç, dün, pek, az, fazla, sık, iyi, çok, hiç, sabah...
- Eve geç gelmeyi âdet edindi.
- Türemiş Zarflar: Yapım ekiyle veya yapım eki gibi kullanılmış bazı çekim ekleriyle yapılmış zarflardır.
- Örnekler: sabırlı, aylarca, önce, dostça, yiğitçesine, erken, sabahleyin, kışın, ileri, soğuk, içeri, dışarı, koşarak, okumadan, gelince...
- Kışın buralarda yaşanmayacağını söylemişlerdi.
- Birleşik Zarflar: Birden fazla sözcüğün bir araya gelip kaynaşarak oluşturdukları zarflardır.
- Örnekler: bugün, biraz, böyle, şöyle, birdenbire, niçin, nasıl...
- Sokakta birdenbire karşımıza çıkmasın mı?
- Öbekleşmiş Zarflar: Birden fazla sözcüğün farklı yollarla (ikileme, edat grubu, zarf-fiil grubu) bir araya gelerek oluşturdukları zarflardır.
- Örnekler: hemen hemen, gece gündüz, er geç, ikide bir, aşağı yukarı, kırk yılda bir, öğleden sonra, arada sırada, az çok, -den sonra, -e dek, üç aşağı beş yukarı, okuma sırasında, geldiği zaman...
- Gece gündüz çalışarak tüm işlerimi zamanda tamamladım.
📜 Mesnevi Nazım Biçimi
Tanım ve Genel Özellikler
Mesnevi, İran edebiyatından Türk edebiyatına geçen; aruzun kısa kalıplarıyla ve beyitlerle yazılan, her beytin kendi arasında uyaklı olduğu, genellikle bir olayın anlatıldığı Divan edebiyatı nazım biçimidir.
- ✅ İkili, ikişer anlamlarına gelir.
- ✅ Beyit sayısı bakımından herhangi bir sınırlama yoktur. Bu sayede uzun hikâyeler anlatılabilir.
- ✅ Herhangi bir konu sınırlaması bulunmamaktadır. Aşk, kahramanlık, dinî, tasavvufi, ahlaki konular işlenebilir.
- ✅ Her beyit kendi arasında uyaklıdır; uyak düzeni "aa, bb, cc, dd..." biçimindedir.
- ✅ Aruzun kısa kalıplarıyla yazılmıştır.
- ✅ Divan şiirinin diğer türlerinin aksine mesnevide bir olay anlatıldığından beyitler arasında konu bütünlüğü vardır.
- ✅ Bir şairin yazdığı beş mesneviye "hamse" denir. (Örn: Ali Şir Nevai, Taşlıcalı Yahya)
- ✅ Savaş konuları işleyen mesnevilere "gazavatname", bir şehrin güzelliklerini anlatan mesnevilere ise "şehrengiz" denmektedir.
- ✅ Divan şiirinin en uzun nazım biçimi olan mesnevi, bir bakıma hikâye ve romanın işlevini görmüştür.
- ✅ Edebiyatımızda ilk mesnevi Yusuf Has Hacip'in Kutadgu Bilig adlı eseridir.
Mesnevinin Bölümleri
Mesneviler genellikle belirli bölümlerden oluşur:
- Dibace: Mesnevinin ön sözüdür, manzum veya mensur olabilir.
- Tevhid: Allah'ın birliği ve bütünlüğü anlatılır.
- Münacat: Allah'a yalvarış ve yakarışlarda bulunulur.
- Naat: Hz. Muhammed (SAV) övülür.
- Miraciye: Miraç olayı anlatılır.
- Medh-i Çihar-yâr: Genellikle dört halife övülür, devrin büyükleri de övülebilir.
- Medhiye: Yapıtın sunulacağı kişiye övgülerde bulunulur.
- Sebeb-i Telif: Mesnevinin yazılış nedeni belirtilir.
- Âgâz-ı Dâstan: Mesnevinin asıl konusunun bulunduğu bölümdür.
- Hatime: Mesnevinin bittiğini belirten bölümdür.
Önemli Mesneviler ve Sanatçılar
Türk edebiyatında önemli mesnevi örnekleri ve yazarları şunlardır:
- Mevlana: Mesnevi (13. yy.)
- Yunus Emre: Risaletü'n-Nushiyye (13. yy.)
- Ahmedi: İskendername, Cemşid ü Hurşid (13. yy.)
- Şeyyad Hamza: Yusuf u Züleyha (13. yy.)
- Süleyman Çelebi: Mevlid (Vesiletü'n-Necat) (15. yy.)
- Şeyhi: Harname, Hüsrev ü Şirin (15. yy.)
- Fuzuli: Leyla vü Mecnun, Beng ü Bade (16. yy.)
- Nabi: Hayrabat, Hayriyye (17. yy.)
- Şeyh Galip: Hüsn ü Aşk (18. yy.)
Konularına Göre Mesneviler
Mesneviler işledikleri konulara göre sınıflandırılabilir:
- Destanlar, Savaş ve Kahramanlık Konuları: İskendername (Ahmedi), Şehname (Firdevsi).
- Aşk Hikâyeleri: Leyla vü Mecnun (Fuzuli), Hüsrev ü Şirin (Şeyhi), Yusuf ü Zeliha (Şeyyad Hamza).
- Dinî ve Tasavvufi Konular: Vesiletü'n-Necat (Süleyman Çelebi), Mesnevi (Mevlâna Celaleddin Rumi), Hüsn ü Aşk (Şeyh Galib).
- Ahlaki Konulu Didaktik Mesneviler: Risaletü'n-Nushiyye (Yunus Emre), Hayriyye, Hayrabad (Nabi), Kutadgu Bilig (Yusuf Has Hacib).
- Şehirleri Anlatan Mesneviler (Şehrengizler): Şehrengiz-i Bursa (Lami).
- Mizahi ya da Eleştirel Mesneviler: Harname (Şeyhi).
Sonuç
Bu çalışma materyali, Türk dil bilgisi bağlamında zarfların tanımı, görev ve anlamlarına göre türleri ile yapısal özelliklerini kapsamlı bir şekilde sunmuştur. Ayrıca, Divan edebiyatının önemli nazım biçimlerinden mesnevinin özellikleri, bölümleri, önemli örnekleri ve konularına göre sınıflandırılması detaylı bir şekilde incelenmiştir. Bu bilgiler, Türk dili ve edebiyatı alanındaki temel kavramların anlaşılmasına ve pekiştirilmesine katkı sağlamayı amaçlamaktadır.
