Bu çalışma materyali, bir ders kaydı transkripti ve çeşitli akademik metinlerden derlenerek hazırlanmıştır.

---

📚 Neolitik Dönem Anadolu Kültürleri: Tepecik, Köşkhöyük, Göller Bölgesi ve Fikirtepe

Bu çalışma materyali, Anadolu'nun farklı bölgelerindeki Neolitik Dönem yerleşimlerini ve bu yerleşimlerin sunduğu kültürel zenginlikleri kapsamaktadır. Özellikle Tepecik, Köşkhöyük, Göller Bölgesi ve Marmara Bölgesi'ndeki Fikirtepe Kültürü'ne odaklanılacaktır.

1. Tepecik Neolitik Dönemi (3-9. Tabakalar)

Tepecik yerleşimi, Neolitik Dönem'e ait önemli bulgular sunmaktadır. Özellikle 3. ila 9. tabakalar, mimari ve çanak çömlek özellikleriyle dikkat çeker.

1.1. Mimari Özellikler ✅

• 3. Tabaka (Geç Neolitik):
  • Başlangıçta birbirinden bağımsız, tek mekânlı yapılar ve aralarında açık alanlar bulunur.
  • 3.2.b Evresi: Yapılara yeni mekânlar eklenmiştir.
  • 3.2.a Evresi: Açık alanları işgal eden yapı kümeleri ortaya çıkmış, açık alanlar daralmıştır.
  • 3.1.c Evresi: Birden fazla mekândan oluşan yapı kompleksleri açığa çıkarılmıştır. Dörtgen planlı yapılarda depolama birimleri veya fırınlar duvara bitişik inşa edilmiştir.
  • 3.1 Evresi: Yerleşim, bir yapı çekirdeği etrafında gelişen, birbirine eklenerek inşa edilmiş yapı kompleksleri ve birbirine yakın tek yapılardan oluşur. Yapılar arasındaki sokak benzeri açık alanlar sonradan örülen duvarlarla bloke edilmiştir.

1.2. Çanak Çömlek Özellikleri 🏺

• Genel: Her tabakada organik katkı görülür.
• 2. Tabaka: Mika katkısı kullanılmaya başlanmıştır.
• 5. Tabaka: Açık formlu kâseler, açık ağızlı ve düz gövdeli çanaklar ile tepsiler yoğunluktadır. Sonlarında az miktarda kırmızı astarlı mallar görülse de stratigrafik konumları tartışmalıdır.
• 4. Tabaka: Yatay ve dikey zikzaklardan oluşan kabartma bezemeler ortaya çıkar. Bazı kırmızı astarlı çanaklarda kabartma şevron bezeme görülür.
• 3. Tabaka: Formlarda değişiklikler gözlenir; omurgalı kâse ve çömlekler ortaya çıkar. Kırmızı astarlı malların oranı belirgin biçimde artar.
• 2. Tabaka: Kırmızı astarlı, omurgalı-boyunlu çömleklerin üzeri insan ve hayvan kabartmalarıyla bezenmiştir. Üst evrelerinde iyi fırınlanmış ve açkılanmış omurgalı kâseler üzerinde çizi, kazıma ve sokma tekniğiyle oluşturulmuş geometrik bezemelerin bulunduğu koyu yüzlü "Gelveri Tipi" çanak çömlek grubu görülür.

2. Kapadokya Bölgesi: Köşkhöyük

Niğde'nin Bor ilçesi yakınlarındaki Köşkhöyük, Geç Neolitik ve Kalkolitik Çağ'da iskan edilmiş önemli bir yerleşimdir.

2.1. Yerleşim ve Tabakalanma 📊

• Yerleşim 5 ana tabakadan oluşur.
• II-V. Tabakalar (Geç Neolitik): M.Ö. 6. binyılın ilk yarısı ile 7. binyılın ikinci yarısına tarihlenir (yaklaşık M.Ö. 6500-5300).
  • V. Tabaka: M.Ö. 6130-6340
  • IV. Tabaka: M.Ö. 6030-6230
  • III. Tabaka: M.Ö. 5620-6030
  • II. Tabaka: M.Ö. 5410-5620
• I. Tabaka (Erken Kalkolitik): M.Ö. 5. binyıl başı - 6. binyılın ikinci yarısına tarihlenir (M.Ö. 4910-5412).

2.2. Mimari Özellikler 🏡

• II-V. Tabakalar: Az sayıda kerpiç duvara rastlanmıştır.
• Evler: Dikdörtgen, yamuk veya kareye yakın planlı odalardan oluşur. Oda sayısı 2-4 arasında değişir.
• Sekiler: Her evde, genellikle büyük odada en az bir seki bulunur. Çoğunlukla odanın bir köşesinde veya girişin karşısındaki duvarda yer alır. 45-60 cm yüksekliğinde, iki veya üç kenarı taşla örülüdür; bazen üstleri de taş döşelidir.
• Ocaklar ve Kutular: Her evde en az bir ocak ve hemen her odada çamurdan yapılmış farklı ölçülerde kutular bulunur.
• Küçük Odacıklar: Kare veya dikdörtgen biçimli küçük odacıklar depolama amaçlı kullanılmış (örn. öğütme taşı, havanelleri).
• Merdiven: III. kat evlerinden birinde taşlardan yapılmış dört basamaklı merdiven bulunmuştur.
• III. Tabaka: Köşkhöyük'ün en yoğun iskan görmüş tabakasıdır. Dar ve düzensiz sokaklarla ayrılmış yapı adalarından oluşan konutlar mevcuttur.
• V. ve IV. Tabakalar: Bir veya iki odalı bağımsız konutlar ve işlikler görülür.

2.3. Duvar Resimleri 🎨

• V. Tabaka: Doğrudan çamur sıva üzerine yapılmış bir duvar resmi bulunmuştur.
• Konu: Uzun boynuzlu bir hayvanın (olasılıkla geyik) çevresinde avlanan/dans eden 20 farklı figür betimlenmiştir.
• Renkler: Kırmızı, sarı, beyaz, siyah renkler kullanılmıştır.

2.4. Ölü Gömme Gelenekleri 💀

• II-III. Katlar: Bilgiler bu katlardan gelmektedir.
• Çocuk ve Bebek Gömüleri: Ölülerin büyük kısmı evlerin içine, sekilerin altına veya duvar diplerine gömülmüştür. Bunların hepsi fetüs, bebek ve çocuklara aittir.
• Yetişkin Gömüleri: Neolitik dönem yetişkinlerine ait mezar sayısı çok azdır. II ve III. kata ait birer yetişkinin konutlar dışındaki boş alanlara yapılmış toprak mezarlara gömüldüğü belirlenmiştir.
• Mezar Tipleri:
  1. Basit Toprak Mezarlar: En yaygın tiptir.
  2. Kap Mezarlar: Vazo, çömlek, küçük boy küp biçimlerinde olup, konutlarda kullanılan kaplarla farkı yoktur.
  3. Bazı toprak mezarlarda ölüler kap kırıkları ile örtülmüştür.
• Gömme Şekli: Tamamında hocker (bükülmüş) gömme esastır. İskeletler değişik yönlerde yatırılmıştır, bu da bir yön birliğinin olmadığını gösterir.
• Mezar Hediyeleri: Kabartmalı kap parçaları, tanrı-tanrıça figürinleri, mühürler, bilezik, yüzük, kolye gibi süs eşyaları, kemik ve taş aletler, çeşitli formda kaplar bırakılmıştır.
• Kafataslarının Kil ile Sıvanması: Ölen bireyin kafatası alınarak yüzü kil ile yeniden şekillendirilmiştir. Burun ve kulaklar kille biçimlendirilmiş, gözler farklı şekillerde gösterilmiştir (kil parçası, yivli badem şekli, siyah taşlar). Kaşlar düz çizgi veya hilal şeklinde oyuk olarak belirtilmiştir. Bazı kafatasları aşı boyası ile boyanmış, kimileri sıvalı bırakılmıştır. Bir örnekte boynun da şekillendirildiği görülmüştür.

2.5. Ekonomi ve Buluntular 🌾

• Tarım: Çeşitli tahıl ve baklagiller yetiştirilmiştir.
• Hayvancılık: Evcil koyun, keçi, daha az oranda sığır beslenmiştir. Erken tabakalarda yabani eşek ve at türlerinin fazlalığı, geyik, yaban domuzu ve yabani sığır avcılığın devam ettiğini gösterir.
• İnanç Sistemi: Kil veya değişik taş cinslerinden yapılmış figürinler, tanrı ve tanrıçaların inanç sisteminde yer aldığını gösterir.
• Diğer Buluntular: Kemik, boynuz, taş, kil gibi malzemelerden üretilmiş boncuk, bilezik gibi süs eşyaları, mühürler, alet ve silahlar bulunmuştur.

2.6. Çanak Çömlek Özellikleri 🏺

• Genel: Biçim bakımından fazla çeşitlilik göstermese de değişik bezemeleri ile dikkat çeker.
• Renkler: Gri, kahverengi, devetüyü hamurlu kırmızı, kahverengi ve gri tonlarında astarlı ve perdahlı kaplar üretilmiştir.
• Bezemeler: Çoğunluğu tek renkli olan kapların bir kısmında kabartma, boya ve çizi-nokta bezek görülür.
• Kabartma Bezekli Kaplar: Özgün bir grup oluşturur. Çevrelerindeki canlıları (bitki ve hayvan) gerçekçi bir biçimde kaplar üzerine işlemişlerdir.
  • Örnekler: Buğday biçen erkek figürü, boya bezekli eşek avı sahnesi, antropomorfik kap, el ele tutuşmuş dans eden kadınlar (hasat bayramı/halay), süt sağma işlemi betimlemeleri.

3. Göller Bölgesi Neolitik Kültürleri

Göller Bölgesi, Burdur Gölü çukurundan Antalya kıyı düzlüğüne kadar uzanan dar bir şeritte yer alır.

3.1. Önemli Yerleşimler 📍

• Kuruçay Höyüğü (Burdur/Kuruçay Köyü)
• Hacılar Höyüğü (Burdur/Hacılar Köyü)
• Höyücek Höyüğü (Burdur/Bucak)
• Bademağacı Höyüğü (Antalya/Döşemaltı-Bademağacı)

3.2. Hacılar Höyüğü 🏛️

• Tabakalanma: J. Mellaart 21 tabaka tespit etmiştir. Geç Neolitik ve Erken Kalkolitik tabakalar I-IX arasında numaralandırılmıştır.
• Çanak Çömlek Tartışması: Mellaart, I-VII. tabakaları çanak çömleğe rastlanmaması nedeniyle Akeramik olarak tanımlamıştır (M.Ö. 8200). Ancak R. Duru'nun sondaj çalışmaları, bu tabakalarda çanak çömlek parçaları bulmuş ve bu tabakaların aslında Çanak Çömlekli Neolitik Dönem'e ait olduğunu ifade etmiştir.
• Mimari Özellikler (Akeramik Katlar):
  • Dikdörtgen planlı, kerpiç duvarlı yapılar.
  • Tabanlar çakıl taşı döşeli ve kireç harç ile sıvalıdır, kırmızıya boyanmış ve parlatılmıştır (terazzo taban).
  • Yapılar ortak bir avlu içinde yer alır; avluda fırın, ocaklar ve depolama çukurları bulunur.
  • IV. tabakada 5 m arayla paralel gelişen 50 cm kalınlıkta iki duvar ile çok sayıda ocak, fırın, ambar ve silo bulunmuştur.
• Mimari Özellikler (Hacılar VI - Erken Neolitik II):
  • Avlu etrafına dizilmiş, dikdörtgen planlı, iki katlı olduğu düşünülen mekânlar.
  • İçlerinde mutfak olarak tanımlanan ayrı bir bölüm bulunur.
  • Yapılarda pişmiş veya pişirilmemiş halde çanak çömlek ve figürinler ele geçirilmiştir; bu da Mellaart'a göre üretim yapıldığını düşündürmektedir.

3.3. Bademağacı Höyüğü 🏘️

• Erken Neolitik II (M.Ö. 6390-6060):
  • Yapıların 80-90 cm kalınlığında taş temelleri ve kerpiç duvarları vardır.
  • GN 2 yapısı 4.00 x 7.60 m boyutlarında dikdörtgen planlıdır. Kapının güneye açıldığı, ocağın uzun duvarın ortasında olduğu düşünülür.
  • 1 m kalınlığındaki uzun taş duvarın savunma amaçlı yapıldığı düşünülmektedir.
  • EN II / 2-3 ve 4 Yapı Katları: Tek odalı, dikdörtgen planlı evler. Kapılar daima uzun duvarın ortasında, karşısında fırın yer alır. Duvarlarda sığ nişler bulunur.
  • Duvarlar genellikle kerpiçle yükseltilmiş, bazı yapılarda kaplumbağa sırtlı kerpiç tuğlalar kullanılmıştır.

3.4. Höyücek Höyüğü 🗿

• Erken Yerleşmeler Dönemi (EYD):
  • Kerpiç ve taş kullanılmadığı, ahşap kulübelerde oturulduğu düşünülür.
  • Avcılığın besin üretiminde önemli olduğu, sınırlı da olsa besin üretiminin bilindiği bir köy ekonomisi mevcuttur.
• Tapınak Dönemi (TD):
  • EYD'nin basit kulübelerinin yerini gelişmiş yapılar almıştır.
  • Höyücek'in bir köy veya kasaba merkezi olmaktan ziyade kutsal bir merkez niteliğinde olduğu düşünülür.
  • Doğu-batı yönünde uzanan 45 x 25 m'lik alanda kurulan beş yapı ve ekleri gelişkin bir mimarlık anlayışıyla inşa edilmiştir.
• Kutsal Alanlar Dönemi (KAD - Geç Neolitik):
  • Üç kutsal alandan oluşan yapılarda çok sayıda idol ve figürin gibi özel buluntular, bu yapıların özel niteliğini düşündürmüştür.
  • Höyücek'in toplu bir yerleşim için küçük olması ve günlük yaşama ait buluntuların olmaması, buranın yakın yerleşimlerin tapınak/ritüel alanı olduğunu düşündürmektedir.
  • Kutsal alanlardaki kısa duvarlar belirli bir mimari plan vermez; tabanlarda ev eşyası bulunmaması, bu alanların ev yapısına ait olmadığını gösterir.

3.5. Kuruçay Höyüğü 🛡️

• Erken Neolitik II (EN II): En erken mimari kalıntılar bu döneme aittir. Çakıl taşlarıyla inşa edilen üç yapı bulunmuştur.
• 12. Tabaka: Diğer yerleşmelerden farklı olarak duvarlar oluşturulurken yapı malzemesi olarak taş kullanılmıştır.
• 11. Yapı Katı: Yerleşmenin etrafını çevreleyen 26 m uzunluğunda, 110-120 cm kalınlığında, üzerinde 2 yarım yuvarlak planlı kulenin yer aldığı bir sur sistemi açığa çıkarılmıştır. Yerleşmenin genel planının dörtgen olabileceği düşünülse de surların içindeki yapılara ilişkin kalıntılara rastlanmamıştır.

4. Marmara Bölgesi: Fikirtepe Kültürü

Marmara Bölgesi Neolitik kültürleri, farklı bir ekonomik model ve kültürel gelişim sergiler.

4.1. Genel Tanım ve Ekonomik Model 🎣

• Avcılık ve balıkçılıkla yaşamını sürdüren topluluklar, yeni gelen çiftçilerle kaynaşarak veya kendi gelenekleriyle birleştirerek bölgeye özgü **"Fikirtepe Kültürü"**nü oluşturmuşlardır.
• Bu kültür, özellikle farklı süsleme özelliği gösteren (çizi, kazıma) çanak çömleklerle tanımlanır.
• Yaklaşık M.Ö. 6. binyıllarında başlayıp bin yıl süren uzun bir süreci kapsar.
• Ekonomi: Avcılık, kıyı bölgelerinde balıkçılık ve yumuşakça toplayıcılığına ek olarak, tarım ve hayvancılığı da içeren karma bir yaşam biçimi sürdürülmüştür. Su ürünlerine bağımlılık güçlüdür.
• 💡 Önemli Not: Neolitik Dönem'de deniz kıyısının bugünkü Marmara'nın 20 metre altında olduğu düşünüldüğünde, Yenikapı gibi sahil ve akarsu ağzı deltalarındaki yerleşimlerin sayısı fazla olmalıdır.

4.2. Gelişim Evreleri 📈

M. Özdoğan tarafından üç aşamalı bir gelişim modeliyle yorumlanmıştır:

1. Arkaik Fikirtepe: Pendik (1982), Ilıpınar X-IX, Menteşe, Demircihüyük, Aktopraklık C, Barçın Höyük.
2. Klasik Fikirtepe: Fikirtepe, Pendik (1992).
3. Gelişkin Fikirtepe: Yarımburgaz, Ilıpınar VIII.

• Yayılım: İstanbul Boğazı'nın batı kıyıları ile sınırlı olduğu düşünülse de, T. Efe'nin çalışmaları kültürün en doğu sınırının Eskişehir Bölgesi'ne kadar uzandığını göstermektedir.

4.3. Yerleşim Özellikleri ve Mimari 🛖

• Fikirtepe Yerleşimi: İstanbul, Kadıköy'de, Kurbağalıdere'nin güneyinde, 50 x 200 m boyutlarında dar ve uzun bir alana yayılmıştır.
• Barınaklar: 2,5-5 m çap aralığında, çoğunlukla 20 cm kadar ana toprağa gömülmüş, çukur tabanlı, düzensiz söbe planlı 13 adet barınak bulunmuştur.
• Üst Örtü: Dal-örgü, ahşap iskeletin üzerinin çamurla kaplanmasıyla oluşturulmuştur.
• Ocaklar: İki yapı kalıntısında ocak yerlerine rastlansa da, ocakların genellikle açık alanlarda olduğu görülmüştür. Bu, gündelik işlerin yapıların dışında da gerçekleştiğini gösterir.
• Fikirtepe'nin Farkı: Dağınık konumlanmış basit kulübeleri ile Anadolu'dan bilinen büyük ve kalıcı yapılara sahip organize köylerden farklıdır.
• Diğer Yerleşimler (Ilıpınar, Barçın, Menteşe, Aktopraklık): Anadolu Neolitik mimari geleneğini yansıtan dörtgen planlı yapılar.
  • Menteşe Höyük: Avlularla çevrili, tek odalı ve dörtgen planlı yapılar.
  • Ilıpınar X. Tabaka: Çamur levha tekniğinin yanı sıra kazık delikli mimari geleneği de görülür. Yuvarlak ve oval planlı, çukur tabanlı kulübeler düzensiz yerleştirilmiştir. Ahşap direklerin araları dal örgü tekniği ile örülüp midye kabuğu katkılı çamurla sıvanmıştır.
• Gömüler: Yapıların taban altlarında gömüler ve yerleşmenin yakın çevresinde mezarlıklar bulunur.

4.4. Çanak Çömlek Özellikleri 🏺

• Biçimsel Gruplar: Düz kenarlı kâseler, küçük boyunlu çömlekler, "daralan ağızlı" kaplar ve köşeli (kült) kaplar.
• Arkaik Evre:
  • Daralan ağızlı kaplar tipiktir.
  • Kızılkahveden siyaha dönen koyu renklerde malzeme.
  • Yatay tutamaklar tipiktir.
  • Köşeli kaplar yoğun görülür.
  • Bezeme seyrek olup, tırnak ve sığ çizi bezeme şeklindedir.
• Klasik Evre:
  • "S" kıvrımlı kâseler ortaya çıkar, daralan ağızlı kaplar ortadan kalkar.
  • Yatay tutamakların sayısı azalır, delikli örnekler görülür.
  • Oval gövdeli kaplar ve ip delikli tüp tutamaklar görülmeye başlar.
  • İçi beyaz dolgulu çizi bezeme geleneği (özellikle kült kaplarında yoğun) ortaya çıkar.
  • Koyu renkli yüzey ve açkılama devam ederken, siyah ve kırmızı astarlı açkılı mallar görülür.
• Gelişkin Evre:
  • Küresel gövdelilerin yanı sıra iç bükey kıvrımlı yüksek boyunlular dikkat çeker.
  • Kahverengi tonlarda donuk açkılı yüzeyler çoğunluğu oluşturur.
  • Çizi ve kazıma bezemeler daha yoğun olmak üzere, oyma-baskı ve oyma-nokta bezemeler de görülmeye başlar. Bezemeli parçaların yoğunluğu artar.

4.5. Kültürel Yayılım ve İlişkiler 🗺️

• Marmara Bölgesi'ndeki çalışmalar, doğudan ve batıdan gelen iki farklı kültür kolunun bölgeye ulaştığını göstermektedir.
• Doğu Kolu (Fikirtepe-Yarımburgaz): Çekirdek bölgeden (Orta Anadolu'dan) Çanak Çömleksiz Neolitik Dönem bitiminden önce ayrıldığı düşünülmektedir. İç Batı Anadolu'da yapılan yüzey araştırmaları, bu grubun Orta Anadolu'dan hızla geçtikten sonra Göller Bölgesi'nin kuzeyine geldiğini ve buradan Porsuk, Sakarya Vadilerini izleyerek kuzeye çıktığını göstermektedir. Güneyde Kuruçay, Demircihöyük, Barcın, Ilıpınar ve Aktopraklık gibi yerleşimlerde izlenebilir.
• Batı Kolu: Balkanlarda İlk Neolitik Dönem kültürleri olarak adlandırılır.

---