Anadolu ve Mezopotamya Neolitik ve Kalkolitik Dönem Kültürleri Çalışma Rehberi

Kaynak Bilgisi: Bu çalışma materyali, bir ders kaydı (sesli transkript) ve aşağıdaki yazılı kaynaklardan derlenmiştir:

Balossi-Restelli 2017
Kayci 2019
Altınbilek-Algül 2011
Caneva 2012
Caneva ve Köroğlu 2010
Brami vd. 2011
Garstang 1943
Çıvgın 2020
Gómez Bach et al. 2016
Castro-Gessner (Çıvgın 2020'den)
Frangipane 2007
İpek 2019
Becker 2016
Tekin 2018
Le Miere ve Nieuwenhuyse 1996
Schimidt 1943
Gallet vd. 2015
Çıvgın 2014
Demirtaş 2017
Baldi 2022
Can 2018
Akdeniz 2004
Hájek 2019
grabung-halaf.de
historyfiles.co.uk
semanticscholar.org
historia.nationalgeographic.com

Giriş

Bu çalışma materyali, Anadolu ve Mezopotamya'nın Neolitik ve Kalkolitik dönemlerindeki önemli kültürleri, özellikle çanak çömlek ve yerleşim özelliklerini incelemektedir. İnsanlık tarihinin en kritik dönüşümlerine tanıklık eden bu dönemler, geride bıraktıkları maddi kalıntılarla yaşam biçimlerine dair değerli bilgiler sunar. Erken Neolitik'ten Uruk dönemine kadar uzanan bu kültürel yolculuk, bölgenin zengin arkeolojik mirasını anlamak için temel bir rehber niteliğindedir.

1. Erken Neolitik Dönem

Bu dönem, insanlık tarihinde önemli bir dönüm noktası olan yerleşik hayata geçişin ilk evrelerini temsil eder.

1.1. Çanak Çömlek Özellikleri 🏺

✅ Mineral Katkılı ve Koyu Yüzlü Mallar: Koyu yüzlü geleneği temsil eden, mineral katkılı, koyu kahverengi tonlarda ve açkılı bir mal grubu yaygındır.
✅ Fırınlama Etkisi: Fırınlamadan ötürü kahverengi, gri ve siyah tonlarda görülürler.
💡 Öncü Rolü: Orta Neolitik dönemde ortaya çıkacak çok kaliteli örneklerin öncüleri olarak kabul edilirler.
✅ İmpresso Bezemeli Çanak Çömlekler: Bu evreye özgü ayrı bir grup olup, en yaygın bezeme tekniği tarama baskı (rocker) bezemesidir.

1.2. Yontmataş Aletler ⚒️

✅ Obsidiyen Yoğunluğu: Yontmataş aletlerde en yoğun kullanılan malzeme obsidiyendir.
✅ Baskı Dilgiler: Obsidiyenden yapılan baskın tip baskı dilgilerdir.
✅ Yumuktepe Tip Delici: Garstang’ın adlandırdığı "Yumuktepe Tip Delici" olarak bilinen belirgin bir delici grubu da mevcuttur.
🌍 Göllüdağ Kaynaklı Obsidiyen: Bu dönemdeki obsidiyenlerin tamamının Göllüdağ kaynaklı olduğu bildirilmiştir.

2. Orta Neolitik Dönem

Erken Neolitik'in ardından gelen bu dönemde yerleşim ve çanak çömlek teknolojilerinde gelişmeler gözlenir.

2.1. Yerleşim Özellikleri 🏘️

✅ Teras Duvarları: Yerleşimler teras duvarları ile çevrilidir.
✅ Yapısal Düzen: Dikdörtgen odalar bir koridorla birbirine bağlanmıştır. Üst yapılar olasılıkla dal örgü tekniği ile oluşturulmuştur.
✅ Anıtsal Kapı: Uzaktan getirildiği anlaşılan iki konglomera blok, anıtsal bir kapıda kullanılmıştır.
✅ İç Mekan Detayları: İç kısımda belirgin bir yapı olmasa da, çakıl taşlarından yapılmış iki plasterli niş dikkat çeker.
✅ Tarım Kanıtları: Tabanda ortaya çıkarılan karbonlaşmış tohumlar, besinlerin kültüre alındığını gösterir.

2.2. Çanak Çömlek Özellikleri 🏺

✅ Yaygın Tipler: Turuncu renkte, perdahsız küçük kaplar veya kaseler ile perdahlı, siyah renkli kaplar yaygındır.
✅ Rocker Bezemesi: Rocker bezeme, kaliteli koyu yüzlü açkılı mal grupları üzerine yapılır ve Erken Neolitik impresso ürünlerinden farklıdır.
✅ Çizi Bezeme: Açkısız koyu yüzlü parçalarda, ağız kısmının altında yer alan kabarma üzerinde kısa çizgilerden yapılmış çizi bezeme görülür.
✅ Parmak Baskı İmprresso: Koyu yüzlü gruplar dışında, turuncu mallar üzerinde de parmak baskı olarak impresso örnekleri bulunur.

2.3. Yontmataş Aletler ⚒️

📈 Çakmaktaşı Kullanımında Artış: Bu evrede çakmaktaşı kullanımında bir artış gözlenir.
✅ Obsidiyen Devamlılığı: Obsidiyen hala yaygın olarak kullanılmaktadır ve Erken Neolitik evredeki geleneğin devam ettiği vurgulanmıştır.

3. Geç Neolitik Dönem

Bu evre, yerleşimlerin büyümesi ve mimari ile çanak çömlekteki yeniliklerle karakterizedir.

3.1. Yerleşim ve Mimari 🏘️

✅ Kalıcı Konutlar: Dörtgen biçimli, kuzey-güney doğrultuda kalıcı konutlar inşa edilmiştir.
✅ Teraslama: Yerleşim büyüdüğü için höyük yamacında teraslama işlemleri başlamıştır.
✅ Mezarlar: Bu evre ile birlikte ilk defa mezarlar açığa çıkarılmıştır.
✅ Oval Planlı Yapılar: Dörtgen yapılardan farklı olarak oval planlı bir yapı da bulunmuştur.
✅ Taş Döşeli Silolar: Taş döşeli büyük silolar yapı elemanları olarak karşımıza çıkar.
✅ Büyük ve Apsisli Evler: Evler daha büyüktür ve apsislere sahiptir; etrafları taş döşeli silolarla çevrilidir.
✅ Kerpiç Tuğla Kullanımı: Kerpiç tuğlalar ilk kez bu dönemde kullanılmıştır.
📈 Yerleşim Genişlemesi: Yerleşim höyüğün eteklerine doğru genişlemiş, teraslı evler ve büyük tahkimat duvarları inşa edilmiştir. En az 8 metre çapında büyüdüğü anlaşılmaktadır.
💡 Yerleşim Modeli: İlk önce bir köy ve sonrasında bir tepe üzerinde yüksek bir kale etrafında teraslandırılmış bir dizi konutun olduğu bir yerleşim modeli söz konusudur.

3.2. Çanak Çömlek Özellikleri 🏺

✅ Boya Bezeme Hakimiyeti: Çanak çömlekte yoğun olarak boya bezeme hakim olmuştur.
📈 Açkılamanın Azalması: Kapların boyutları büyümekle beraber, erken dönemlerde yaygın olan açkılama işlemi bu evrede yaygınlığını yitirmiştir.
✅ Yaygın Grup: Açık krem-portakal renklerine sahip, kum katkılı, açkısız grup en yaygındır.
✅ Bezeme Motifleri: Genel olarak boya bezemede basit geometrik şekiller, şevronlar, bantlar, noktalar görülmektedir.
✅ Dalgalı Boya Bant Bezeme: Garstang’ın yıldırım olarak tanımladığı, dalgalı boya bant bezeme de bu evreye özgüdür.

4. Halaf Kültürü (MÖ 5900-4300)

Halaf kültürü, Kuzey Mezopotamya ve Suriye'de geniş bir alana yayılmış, kendine özgü maddi kültürüyle tanınır.

4.1. Genel Özellikler ve Yayılım 🌍

📚 Adlandırma: Adını modern Re’s ül Ayn kasabası yakınlarındaki Tel Halaf höyüğünden almaktadır.
✅ Etkileşimler: Samarra ve Hassuna kültürlerinden etkilenmiş, güneydeki Ubeyd kültürüyle de etkileşime girmiştir.
🌍 Yayılım Alanı: Çukurova'dan Zagros Dağları'na (doğu-batı), Muş Ovası'ndan Orta Mezopotamya'ya (kuzey-güney) uzanan geniş bir alanda görülür.
💡 Doğum Yeri: Kuzeydoğu Suriye, Kuzey Irak ve Güneydoğu Anadolu olduğu düşünülmektedir.
✅ Halaf Etkileşim Evreni: Castro-Gessner, Hatay-Zağros arasındaki 1000 km'lik mesafeyi ve kuzeyde Van'ın Tilkitepe ile Diyarbakır'ın Girikihaciyan höyüklerini içeren yarım daireyi "Halaf etkileşim evreni" olarak tanımlamıştır.

4.2. Halaf Maddi Kültürü Unsurları ✅

🏺 Çanak Çömlek: Kaliteli, ince cidarlı, bezekli ve boyalı el yapımı çanak-çömlekler.
🏘️ Mimari:
- Tholoslar: Yunanca "tholos" terimiyle adlandırılan, yuvarlak planlı olup dikdörtgen biçimli dar bir giriş bölümü de bulunan yapılar.
- Dörtgen Yapılar: Tholoslara ek olarak dörtgen yapılar da mevcuttur.
- Yapı Malzemesi: Her ikisinde de temeller taş, duvarlar "tauf"tandır (sıkıştırılmış kil topağı veya kalıba sokulmuş çamur). Halaf'ın sonlarında tauf'un yerini kerpiç almaya başlamıştır.
🗿 Figürinler: Kil insan, özellikle de kadın figürinleri.
stamp Mühürler: Damga mühürler.
⚒️ Yontmataş Aletler: Orta ve Doğu Anadolu menşeli obsidiyen çekirdeklerden üretilmiş yontmataş aletler.
🪨 Sapan Taşları: Kil sapan taşları.

4.3. Halaf Seramiği 🏺

✅ Genel Özellikler: Yüksek ısıda fırınlanmış, iyi perdahlanmış açık krem veya kiremidi kırmızı zemin üzerine kahve, yeşil, kırmızı veya siyahın tonlarında figüratif zengin boya bezemeli özgün bir çanak çömlek grubudur. Yayıldığı bölgelerde standart bir özellik gösterir.
💡 Pre-Halaf Dönemi: Seramik üretiminin ortaya çıktığı tarihlerden Halaf seramiğine kadar uzanan dönem genel olarak Pre-Halaf olarak adlandırılır. Samarra ve Hassuna çanak çömleklerinden etkilenmiştir.
✅ Bukranium Motifi: Stilize boynuzlu hayvan (bukranium) motifi Halaf seramiklerinde sıkça görülse de, figüratif bezekler genel olarak düşük orandadır.
✅ Kalite Farkı: Hassuna-Samarra kültürü ile Halaf kültürü arasında seramik geleneği açısından kalite artışı, cidarın sağlam ve ince yapısı, boyamadaki ince hatlar dikkat çeker.
✅ Boyaların Kaynağı: Kullanılan boyaların belirli merkezlerde üretilip Halaf çanak çömleği üreten yerleşimlere ihraç edildiği düşünülmektedir.

4.4. Halaf Seramiğinin Evreleri 📈

Halaf seramiğinin gelişimi dört evrede incelenir: Proto-Halaf, Erken, Orta ve Geç Halaf.

4.4.1. Proto-Halaf (Geçiş Süreci) (MÖ 6100-5950)
- ✅ Hassuna ve Samarra Etkisi: Hassuna ve Samarra iyi mallarına çok benzeyen örnekler bulunur.
- ✅ Yeni Mal Grupları: "Standart Nitelikli Mal", "Turuncu Nitelikli Mal" ve "Nitelikli Boyalı Mal" gibi yeni gruplar ortaya çıkar.
- 💡 Sembolik Anlam: Kaliteli (boyalı/bezekli) çanak-çömlek sayısındaki artışın, gündelik kullanımın ötesinde sembolik ihtiyaçlara karşılık vermesinden kaynaklandığı düşünülür.
- ✅ Pişirme Teknikleri: Fırın içindeki oksijen-karbondioksit miktarı denetlenerek ince cidarlı, renkli ve sağlam seramikler elde edilmiştir.
4.4.2. Erken Halaf (MÖ 5950-5850)
- ✅ Kalite: Orta ve geç evre seramiklerine göre daha kalitesizdir. Çoğu elle şekillendirilmiş, azı perdahlanmıştır.
- ✅ Bezemeler: Basit, doğal süslemeler (boğa başı, yaban koyunu, leopar, geyik, yılan, akrep, kuş, yaban eşeği, insanlar, şematik ağaçlar, bitkiler). Düz veya dalgalı hatlar, nokta ve dairelerle doldurulmuş paneller.
- ✅ Renkler: Kayısı renk üzerine kırmızı veya siyah bezemelidir.
- ✅ Formlar: Düz kenarlı dışa açılan çanaklar, keskin karınlı "krema kabı", hafif iç bükey gövdeli kaplar ve boyunlu çömlekler gibi dört egemen form bulunur.
4.4.3. Orta Halaf (MÖ 5700-5550)
- ✅ Teknik Gelişmeler: Pişirme esnasında oksijen kontrolü iyileşmiş, yüzeyler daha parlak görünümde olmuştur.
- ✅ Yeni Formlar: Çanak ve tabakların dip kısımlarına kaide eklenmesi, huni gövdeli-omurgalı kadeh (5.5-11.5 cm) gibi yenilikler görülür.
- ✅ İç Yüzey Bezemesi: Boya bezekler kabın dış yüzeyinin yanı sıra iç yüzeyde de yaygınlaşmıştır.
- ✅ Polikrom Bezeme: Mezopotamya'nın ilk çok renkli (polikrom) boya bezekleri bu evrede ortaya çıkmıştır.
- ✅ Diğer Yeni Formlar: Sos kabı (soucer) ve yüksek kaideli "şampanya kadehi" gibi kap biçimleri de görülür.
4.4.4. Geç Halaf (MÖ 5550-5300)
- ✅ Kalite Artışı: Hamur kalitesi ve fırınlama teknikleri belirgin şekilde iyileşmiştir.
- ✅ Astar Kullanımı: Kapların iç ve dış kısımlarında astar görülür.
- ✅ Beyaz Renk: Boya bezeğinde "beyaz" rengin kullanımı en dikkat çekici yeniliktir.
- ✅ Diğer Bezemeler: Boya bezeğin yanında çizi (incised) ve perdah (burnished) bezemelere de rastlanır.
- ✅ Yaygın Kap Tipi: Sos kabı olarak adlandırılan tas formundaki kaplar, bu evrede en yaygın kap türüdür.

5. Ubeyd Kültürü

Ubeyd kültürü, Güney Mezopotamya'dan yayılarak Neolitik köy toplumundan devletli-uygar topluma geçişte önemli bir rol oynamıştır.

5.1. Ubeyd Kültürünün Özellikleri 📚

💡 "Ön-Devrim": Neolitik köy toplumundan devletli-uygar topluma geçişi mümkün kılan bir tür ön-devrim olarak kabul edilir.
📚 Adlandırma: Adını Ur yakınlarındaki el-Ubeyd höyüğünden alır.
✅ Köken: Kuzey ve doğudaki dağlardan güneye inen ve kanallar açarak kuru tarımdan sulu tarıma geçen topluluklar tarafından yaratıldığı düşünülür.
🌍 Yayılım: Eridu'da olgunlaşan kültürün kuzeye doğru yayılışı, 4. binyıla doğru Doğu ve Güneydoğu Anadolu, Doğu Akdeniz ve Çukurova'da etkilerini göstermiştir.
✅ Hammadde İhtiyacı: Güney Mezopotamya'nın hammadde yoksunluğu, bölgelerarası etkileşimi artırmış; seçkinler hammadde getirtmek ve takası denetlemek için koloniler kurmuştur.
✅ Maddi Kültür Unsurları:
- 🏺 Yeşilimsi hamurdan imal edilmiş kahverengi (siyah) boyalı çömlekler.
- 🔨 Fırınlanmış kil "çiviler" veya "havanelleri", fırınlanmış kil oraklar.
- 🐍 "Kahve çekirdeği" gözlü yılan siluetli figürinler.
- 🪨 Taş topuzlar.
- 🏘️ Üç bölümlü evler, nişli ve payandalı duvarlarıyla ayırt edilen "kamu binaları" (tapınaklar).
✅ Önemli Yerleşimler: Tell ül-Veyli ve Eridu (güney Mezopotamya'daki en iyi örnekler), Ur, Uruk, Tel al-Ubeyd. Ueyli'deki kazılar Ubeyd 0 evresini belgelemiştir.

5.2. Ubeyd Çanak Çömleği 🏺

📈 Kronolojik Ayrım: Eridu yerleşiminin tabakalaşması esas alınarak dört evreye ayrılır. 3. ve 4. evreler en geniş yayılım dönemleridir.
✅ Hamur Özellikleri: Açık renk kilden yapılmış, fırınlamadan dolayı yeşilimsi kırmızı veya devetüyü renge dönüşmüştür.
🔥 Yüksek Fırınlama: Halaf çanak çömleğinden daha yüksek bir sıcaklıkta (yaklaşık 1200 derece) fırınlandığı düşünülmektedir.
✅ Katkı Maddesi: Hamuruna çoğunlukla ince kum, taşcık gibi mineral katkı eklenmiştir; bazen ince kıyılmış saman da bulunur. Hamur Halaf mallarına oranla daha kabadır.
✅ Üretim Tekniği: Genellikle el yapımıdır, ancak son evrede yavaş dönen çarkta yapılmış mallar da ortaya çıkar.
✅ Yüzey İşlemi: Kapların yüzeyi elle sıvazlanarak düzeltilmiş veya hamur renginde bir astarla kaplanmıştır.
✅ Boya Bezeme: Ubeyd çanak çömleğinin asıl belirleyici özelliği boya bezemesidir.
- Monokrom Mallar: "Coba Tipi" olarak adlandırılan monokrom kaplar (kase ve çömlekler) da mevcuttur.
- Renkler: Genellikle koyu kahverengiden siyaha, kahverengiden kırmızıya, maviye kadar değişen tonlarda kalın bir bant boyayla motifler yapılmıştır. Tek renk bezeme yaygındır.
- Motifler: Geometrik öğeler (balık sırtı, dama, eşkenar dörtgen, girland, üçgen, düşey ve yatay zikzak, ok, X ve çavuş işareti, şematik güneş, merdiven) yaygındır. Bazen bitki, şematik insan ve hayvan figürleri (kuş, akrep, kurbağa, keçi) de görülür.
- Bezeme Alanı: Genellikle kabın belli bir yerine (boyun veya üst kısım) uygulanır; bazen kapların içine de bezeme yapılmıştır.
✅ Form Çeşitliliği: Sığ ve dışa taşkın dudaklı tabaklar, çan biçimli derin kaseler, boyunsuz ve kısa boyunlu çömlekler, keskin omurgalı çömlekler, halka dipli derin kaseler, yüksek ayaklı meyvelik tipi kaplar gibi geniş bir çeşitlilik gösterir.

5.3. Ubeyd Çanak Çömleğinin Anadolu Yayılımı 🌍

✅ Yoğun Bölgeler: Anadolu’nun güney, güneydoğu ve doğu kesimleri Ubeyd çanak çömleğinin yoğun bulunduğu yörelerdir.
✅ Önemli Merkezler: Yumuktepe, Tell Kurdu, Tell es Şeyh, Tabara el Akrad, Samsat, Sakçagözü (Coba Höyük), Oylum Höyük, Lidar, Tilmen Höyük, Kurban Höyük, Gözlükule, Arslantepe, Korucutepe, Norşuntepe, Tepecik, Tülintepe, Çayboyu, İmamoğlu, Malatya-Değirmentepe.
✅ Üretim: Bu merkezlerde güneyden ithal edilen Ubeyd mallarının yanı sıra yerel üretim Ubeyd malları da bulunmuştur.
💡 Tilkitepe: Halaf döneminde bir ticaret merkezi olan Tilkitepe, Ubeyd döneminde de yerleşim görmüştür.

6. Uruk Kültürü

Uruk kültürü, Mezopotamya'da kent gelişiminin önemli aşamalarını gösteren bir dönemdir.

6.1. Genel Özellikler ve Evreler 📚

📚 Adlandırma: Adını Güney Mezopotamya'nın büyük Sümer şehri Uruk'tan (Tel el-Varka) almaktadır.
📈 Kent Gelişimi: Mezopotamya'daki kent gelişiminin aşamalarını göstermesi açısından önemlidir.
✅ Evreler: Eanna tabakalarına göre Erken, Orta ve Geç Uruk olmak üzere üçe ayrılır:
- Erken Uruk: Eanna XIV-IX tabakaları arası.
- Orta Uruk: Eanna VIII-VI tabakaları arası.
- Geç Uruk: Eanna V ve IV ile III. tabakaları kapsar.
✅ Yerleşim Odağı: Erken ve Orta Uruk evrelerinde yerleşimin odağı Nippur-Adab bölgesidir. Geç Uruk evresinde ise güneye, Uruk çevresine doğru yön değiştirir.

6.2. Çanak Çömlek Özellikleri 🏺

✅ Belirleyici Özellik: Açık renkli, boyasız, çark yapımı çanak çömlek ile belirlenir.
✅ En Erken Örnekler: Bu seramiğin en erken örnekleri Uruk'ta (Warka) ele geçmiştir.