Hassuna ve Samarra Seramikleri: Neolitik Dönemin İzleri

📚 Çalışma Materyali: Hassuna ve Samarra Seramikleri

Kaynak Bilgisi: Bu çalışma materyali, http://theses.un-lyon2.fr/documents/getp.php?id=lyon2.2010.robb&part=361297, http://www.ra.iaran.ru/?page_id=7272&lang=en, http://arkeologlardernegi.org/, https://aktuelarkeoloji.com.tr/, Petrova 2012, Tekin 2015, Dolmuş 2019, Kamada & Ohtsu 1995, Tekin 2017, 2020, Özdöl 2006, Özdöl-Kutlu 2018, Pilloud 2011, Çakan 2013, Biehl & Rosenstock 2022 kaynaklarından ve bir ders kaydının ses dökümünden derlenmiştir.

Giriş: Neolitik Dönemde Hassuna ve Samarra Seramikleri 🌍

Bu çalışma materyali, Kuzey Mezopotamya ve Anadolu'nun Neolitik dönem çanak-çömlek geleneğinin iki önemli temsilcisi olan Hassuna ve Samarra seramiklerini detaylı bir şekilde incelemektedir. MÖ 7. ve 6. binyıllarda bölgedeki kültürel değişimleri ve etkileşimleri anlamak için kritik öneme sahip olan bu seramikler, Hakemi Use, Ninive, Samarra gibi önemli merkezlerdeki buluntularla aydınlatılmaktadır. Hassuna boyalı seramiklerinin temel özelliklerinden başlayarak, Samarra kültürünün Hassuna dünyasına girişi, bu iki seramik geleneğinin etkileşimi ve Samarra seramiğinin kendine özgü formları, bezemeleri ve Anadolu'daki yayılımı ele alınacaktır.

1. Hassuna Boyalı Seramiklerinin Özellikleri ✅

Hassuna boyalı seramikleri, Neolitik dönemin karakteristik buluntularındandır ve genellikle üç ana çeşitte karşımıza çıkar:

Kazınmış Seramikler: Yüzeyi kazıma tekniğiyle bezenmiştir.
Boyanmış ve Kazınmış Seramikler: Hem boyama hem de kazıma teknikleri bir arada kullanılmıştır.
Boyanmış Seramikler: Sadece boyama tekniğiyle bezenmiştir.

Malzeme ve Üretim Tekniği:

Hamur: Kum katkılıdır ve kil genellikle soluk sarı ya da pembemsi renklerdedir.
Bezeme: Olasılıkla sivri bir çakmaktaşı ya da kemik gibi aletlerle çizilerek yapılmıştır.
Kalite: Standart Hassuna kaplarının hamurları oldukça kalitelidir. İnce elenmiş ve organik maddelerden arındırılmış hamuruna az miktarda kum ve kireç tanecikleri katılmıştır.
Fırınlama: Yüksek ısıda ve yeterli sürede fırınlandıkları için, genellikle bir santimetreden az olan kalınlığa sahip cidarlarda öz oluşumuna pek rastlanmaz.

Formlar ve Bezemeler:

Kap Formları: Çoğunlukla farklı derinliklerdeki çanaklardır.
Boya Bezekleri: Geometrik motifler hakimdir. Figüratif bezeklere bu grupta pek rastlanmaz.
Arkaik Hassuna ile Farkı: Arkaik Hassuna ile Standart Hassuna bezekleri arasında belirgin bir fark olmamakla birlikte, en belirgin ayrım hamur ve boya renginde görülür. Arkaik Hassuna'nın kendine özgü turuncu rengi, Standart Hassuna'dan hemen ayırt edilmesini sağlar.

2. Samarra Kültürünün Hassuna Dünyasına Girişi ve Etkileşimi 📈

MÖ 7. binyıldan 6. binyıla geçilirken, Kuzey Mezopotamya çanak-çömlek işçiliğinde önemli değişimler yaşanmıştır.

Standart Hassuna'nın Yaygınlaşması: "Standart Hassuna" olarak bilinen kaplar kullanıma girmiştir.
Samarra Keramiğinin Ortaya Çıkışı: Coğrafi açıdan ilkin Orta Dicle çevresinde imal edilen Samarra keramiği, klasik Hassuna bölgesinde de tanınır hale gelmiştir.
Halaf Kültürü ile Etkileşim: Aynı dönemlerde, Ön-Halaf'tan Halaf kültürüne geçiş yaşanmakta ve Halaf çanak-çömleği de Hassuna-Samarra geleneğine eklenmektedir.

Samarra ve Hassuna Arasındaki Etkileşim:

Çağdaşlık: Standart Hassuna kapları ile Samarra çanak-çömlekleri çağdaştır ve MÖ 7. binyıl sonları - 6. binyıl başlarında özellikle Samarra, Es-Sawwan, Çoğa Mami gibi yerleşimlerde keşfedilmiştir.
Kültürel Bileşenler: MÖ 6150-5900 yılları arasında Hassuna yerleşimlerinde de Samarra kaplarının bulunması, iki kültürün geniş bir etkileşim evreninin bileşenleri olduğunu gösterir.
Sınırların Belirsizliği: Samarra çanak-çömlek topluluğunun sınırını belirlemek oldukça zordur. "Ara bölgeler" kadar Hassuna anayurdunda bile, Standart Hassuna topluluğu arasında Samarra etkili, Samarra bağlantılı ya da Samarra benzeri çömleklere rastlamak mümkündür.
Teknoloji ve Süsleme Farkı: "Samarra iyi malları" ile "Standart Hassuna kapları" benzer teknolojiler kullanılarak üretildiği için, farklılık daha ziyade süsleme tarzındadır.
Yerel Üretim: Pek çok Samarra çanak-çömleğinin kuzeyli, yani Hassunalı veya yerli ustalar tarafından üretildiği anlaşılmıştır.

3. Samarra Seramiğinin Özellikleri ve Anadolu'daki Yayılımı 🗺️

Samarra seramiği, ilk kez Gaziantep yakınlarındaki Sakçagözü kazılarında ortaya çıkarılmasına rağmen, adını Orta Mezopotamya yerleşimi olan Samarra'dan almıştır. İlk kez 1911 yılında Samarra yakınlarındaki mezarlık alanı buluntularıyla tanımlanmıştır.

Önemli Buluntu Yerleri ve Yayılımı:

Mezopotamya: Samarra, Es-Sawwan, Çoğa Mami.
Kuzey Suriye: Balikh Nehri yakınlarındaki Tell Sabi Abyad kazıları, Samarra seramiğinin gelişimi hakkında önemli bilgiler sunmuştur.
Anadolu: Kahramanmaraş yakınlarındaki Domuztepe, Gaziantep yakınlarındaki Sakçagözü, Şanlıurfa yakınlarındaki Kazane Höyük ve Hakemi Use buluntuları, Samarra seramiğinin sadece Orta Mezopotamya'da değil, Anadolu'nun güneydoğu bölümünde de yaygın olduğunu kanıtlamaktadır.
Hakemi Use: Önasya'daki en kuzeydeki Samarra seramiği örneklerini barındırması açısından önemlidir.

Fiziksel Özellikler ve Üretim:

Renk: Açık pembe, pembe, kırmızı ya da soluk sarı renkli olabilirler.
Fırınlama: Orta sıcaklıkta fırınlanmışlardır.
Astar: Kalın, mat bir astarla kaplanmışlardır.
Boyama: Tek renklidir (monokrom) ve kırmızı-kahverengi, kırmızı, koyu kahverengi, kahverengi ya da siyah renklerinden birinde olabilir.

Kap Formları Çeşitliliği: Samarra seramiği, oldukça çeşitli kap formlarına sahiptir:

Uzun boyunlu, büyük boy, çanak ve çömlekler
Kısa boyunlu, büyük boy, açılı omuzlu çanak ve çömlekler
Küresel gövdeli, orta boy, çömlekler
Boyunsuz, büyük/küçük boy, çömlekler
Şişkin gövdeli çömlekler ve çanaklar
Basık/bodur gövdeli, küçük boy çömlekler
Oval gövdeli, iki kulplu, çanaklar
Açık ağızlı çanaklar
Tabaklar
Ayaklı çanaklar
Sivri tabanlı çömlekler
Köşeli kaplar
Düzensiz tabanı olan çanak ve çömlekler

Bezeme Motifleri: Samarra seramiklerinde zengin bir bezeme repertuvarı kullanılmıştır:

Yatay çizgiler, ızgara düzeni (genellikle ağız kısmında)
Şevron dizisi, yatay ve dikey zikzaklar
Eğik çizgi ve eğik çizgiler grubu
Çapraz taramalar ve şevron grubu
Üçgenler (üstten ve alttan sıralı)
Dalga, kelebek, baklava, menderes motifleri
Akrep motifi
İç kenardaki noktalar ve kısa eğik çizgiler
İç Bezemeler: İnsan figürleri (özellikle dans eden kadınlar) ve çömlekçi işaretleri de bu seramiklerin karakteristik özelliklerindendir.