Bu çalışma materyali, kullanıcı tarafından sağlanan kopyalanmış metin ve sesli ders kaydından derlenmiştir.

---

📚 Atatürk Dönemi Türk Dış Politikası ve İnkılaplar: Kapsamlı Bir Bakış

Giriş

Türk milleti, I. Dünya Savaşı sonrası işgallere karşı verdiği Milli Mücadele ve İstiklal Savaşı ile yeni bir devlet kurmuştur. Bu yeni devletin uluslararası alanda tanınması ve varlığını sürdürmesi için hem iç politikada köklü inkılaplar yapılmış hem de dış politikada akılcı ve gerçekçi adımlar atılmıştır. Bu çalışma materyali, Atatürk Dönemi Türk dış politikasının temel ilkelerini, Lozan Antlaşması sonrası çözüme kavuşturulan sorunları ve Cumhuriyet'in ilk yıllarındaki önemli inkılapları detaylı bir şekilde incelemektedir.

1. Atatürk Dönemi Türk Dış Politikası

1.1. Tarihsel Arka Plan ve Dış Politika Kavramı

Osmanlı Devleti'nin I. Dünya Savaşı'ndan yenik çıkması ve Mondros Mütarekesi ile Sevr Antlaşması, devletin yıkılış sürecini hızlandırmıştır. Türk milletinin işgallere karşı direnişi, yeni Türk devletinin kurulmasını sağlamıştır. Lozan Barış Antlaşması, tüm beklentileri karşılamasa da yeni devletin uluslararası alanda tanınmasında kilit rol oynamıştır. Atatürk Dönemi dış politikası; Lozan'dan kalan sorunların çözümü, tam bağımsızlık ve II. Dünya Savaşı öncesi küresel risklerin yönetimi üzerine kurulmuştur.

📚 Dış Politika Tanımları:

• Ömer Kürkçüoğlu: Bir devletin başka bir devlete/devletlere veya uluslararası alana karşı izlediği politikadır.
• Tayyar Arı: Dış politikayı uluslararası politikaların bir "girdisi" olarak görür; bir devletin uluslararası sisteme veya diğer devletlere karşı amaç, hedef ve davranışlarını inceler.
• Fark: Bir ülkenin kendi sınırlarının ötesine izlediği siyaset o ülke için "dış politika" iken, sistem açısından bakıldığında bir "uluslararası ilişki"dir.

1.2. Türk Dış Politikasının Amaç ve İlkeleri

23 Nisan 1920'de TBMM'nin açılışıyla modern politikalar yürütülmüştür. Atatürk Dönemi dış politikasının adı **"milli siyaset"**tir.

✅ Temel İlkeler:

• Akılcı ve gerçekçidir.
• Uluslararası sorunların hukuk yoluyla çözülmesini savunur.
• Ana ilkesi **"Yurtta sulh, cihanda sulh"**tur.
• Diyaloğa açık, yapıcıdır ve milli siyasete zarar vermeyen devletlerle iyi ilişkiler kurmayı esas alır.
• Güvenilirlik esasına bağlı, barışçı, insaniyetçi, kendine güvenen ve milliyetçi yapıdadır.
• Mazlum milletlerin sorunlarıyla ilgilenir ancak diğer devletlerin içişlerine karışmaz ve dünya barışına katkı sağlar.

🎯 Temel Amaçlar (Mehmet Gönlübol): Millî bir devlet kurmak, tam bağımsız olmak, modernleşmek ve demokratlaşmak, devleti ilelebet yaşatmak ve barışı korumaktır.

1.3. Türk Dış Politikasının Gelişme Evreleri

A. 1919-1923 Yılları Arası Dönem

Bu evrenin temel amacı, işgalcilere ve İstanbul Hükümeti'ne karşı mücadele ederken Anadolu insanını bilinçlendirip teşkilatlandırmaktır. Amasya Tamimi, Erzurum ve Sivas Kongreleri bu dönemin zeminini oluşturmuştur.

• Misak-ı Millî (28 Ocak 1920): Toprak bütünlüğünü ve tam bağımsızlığı hedefleyen kararlar.
• Mücadele ve Diplomasi: Tam bağımsızlık sadece askeri değil, ekonomik bağımsızlığı (kapitülasyonların kaldırılması) da içeriyordu. Manda ve himaye reddedilerek ulus egemenliğine dayalı bir devlet amaçlandı. Yalnızlıktan kurtulmak için ABD, Fransa ve Sovyetlerle diplomatik ilişkiler kuruldu.
• Askeri Başarıların Diplomatik Etkisi: Doğu, Güney ve Batı cephelerindeki askeri zaferler (Gümrü, Ankara Antlaşmaları, İnönü, Sakarya, Büyük Taarruz) Mudanya Mütarekesi ile Misak-ı Millî yolunda büyük mesafe alınmasını sağladı. Lozan Konferansı (20 Kasım 1922 - 24 Temmuz 1923) ile Sevr ilkeleri yırtılarak diplomatik bir zafer elde edildi.

B. 1923-1930 Yılları Arası Dönem (Lozan'dan Kalan Sorunlar)

Bu dönemde Türkiye, Lozan'da tam çözülemeyen sorunları çözmek için uğraşmıştır.

1. Musul Meselesi:

   • Arka Plan: I. Dünya Savaşı'na kadar Osmanlı egemenliğinde olan Musul, petrol varlığı nedeniyle İngiltere'nin hedefindeydi. Mondros sonrası İngiliz işgaline uğradı. Misak-ı Millî'de Türk sınırı kabul edilmişti.
   • Lozan Süreci: İngiltere, Türk tarafının plebisit (halk oylaması) teklifini reddetti. Çözüm, ikili görüşmelere, sonuç alınamazsa Milletler Cemiyeti'ne havale edildi.
   • Haliç Konferansı ve Milletler Cemiyeti: 1924'teki Haliç Konferansı sonuçsuz kaldı. Milletler Cemiyeti, Musul'un Irak'ta kalmasına karar verdi. Türkiye, Şeyh Sait İsyanı gibi iç sorunlar nedeniyle askeri hamle yapamadı.
   • 5 Haziran 1926 Ankara Antlaşması: Musul, Irak (İngiltere) kontrolüne bırakıldı. Türkiye'ye Irak petrol gelirlerinin %10'u 25 yıl süreyle ödenecekti.

2. Dış Borçlar Meselesi:

   • Kapitülasyonlar nedeniyle Osmanlı'ya en çok borç veren Fransa ile ilişkileri etkiledi.
   • Lozan'ın 46. maddesi uyarınca ikili görüşmelerle 13 Haziran 1928'de karara bağlandı.
   • 1929 Dünya Ekonomik Buhranı ödemeleri aksattı. ABD Başkanı Hoover'ın moratoryumuna dayanarak Türkiye borçları geciktirdi.
   • 22 Nisan 1933'te Paris'te Türkiye lehine yeni bir borç sözleşmesi imzalandı.

3. Yabancı Okullar Meselesi:

   • Osmanlı'da açılan yabancı okullar, eğitim dışında misyonerlik ve milliyetçilik propagandası yapıyordu.
   • Lozan'da bu okulların Türk hükümetinin kontrolünde olması kararlaştırıldı.
   • 1924 Tevhid-i Tedrisat Kanunu ve 1926 Maarif Teşkilatı yönetmeliği ile tüm okullar MEB'e bağlandı. Fransa ve Papalık'ın itirazlarına rağmen Türkiye'nin tavizsiz tutumuyla sorun çözüldü.

4. Nüfus Mübadelesi Meselesi:

   • Lozan'da 30 Ocak 1923'te "Rum ve Türk Ahalinin Mübadelesine Dair Mukavele" imzalandı.
   • İstanbul'daki Rumlar ile Batı Trakya'daki Türkler mübadele dışı (etabli) tutuldu.
   • Yunanistan ile "etabli" kavramı üzerinde anlaşmazlık çıktı.
   • 10 Haziran 1930'da kesin bir mübadele antlaşması imzalanarak sorun çözüldü. Bu durum, Balkan Antantı'na zemin hazırladı.

5. Bozkurt-Lotus Olayı (1926):

   • 2 Ağustos 1926'da Ege Denizi'nde Türk Bozkurt gemisi ile Fransız Lotus gemisi çarpıştı, 8 Türk vatandaşı kayboldu.
   • Türk mahkemelerince her iki kaptana da ceza verilince Fransa itiraz etti.
   • Konu Lahey Adalet Divanı'na taşındı. Türkiye'yi temsil eden Adalet Bakanı Mahmut Esat Bey'in (Bozkurt soyadı bu başarıdan sonra verildi) savunmasıyla Divan, 7 Eylül 1927'de Türkiye lehine karar verdi.
   • Bu olay, Türk devletinin uluslararası alandaki hukuki kimliğini ve egemenliğini tescil etti.

C. 1930-1939 Yılları Arası Dönem

Bu dönemde Türkiye dış politikada daha aktif rol üstlenmiştir.

• İktisadi Yön: 1929 Dünya Ekonomik Krizi'nin getirdiği zorunluluklar dış politikaları değiştirdi.
• Siyasi Yön: Almanya ve İtalya'nın revizyonist politikaları küresel güvenliği sarstı. Türkiye, kendi güvenliğini sağlamak ve dünya barışına katkıda bulunmak amacıyla yeni dış politika arayışlarına ve paktlara yöneldi.

2. Atatürk Dönemi Eğitim ve Kültür İnkılapları

2.1. Giriş ve Genel Durum

Osmanlı'da eğitimdeki eksiklikler devletin sonunu hazırlamış, gerçek modern eğitime Cumhuriyet Dönemi'nde geçilmiştir. Kurtuluş Savaşı'nın en bunalımlı günlerinde, Sakarya Savaşı devam ederken Atatürk, 16 Temmuz 1921'de Ankara'da Maarif Kongresi'ni toplamış, millî ve çağdaş eğitimin temellerinin atılmasını istemiştir. Atatürk'ün eğitime verdiği önem, bir milletin kalkınmasındaki fonksiyonu ve Cumhuriyet'i koruyacak yeni nesillerin yetiştirilmesi zaruretinden kaynaklanmıştır.

2.2. Cumhuriyet Dönemi'nde Eğitim Alanında Yapılan İnkılaplar

• Tevhid-i Tedrisat Kanunu (3 Mart 1924): Tüm eğitim kurumları Milli Eğitim Bakanlığı'na bağlanarak eğitimde birlik sağlandı, laik ve milli eğitim sistemine geçişte büyük adım atıldı.
• Medreselerin Kaldırılması (11 Mart 1924): Tevhid-i Tedrisat Kanunu ile Şer'iyye ve Evkaf Vekâleti'nin kaldırılması sonrası medreseler kapatıldı.
• Harf İnkılabı (1 Kasım 1928): Arap alfabesi terk edilerek Latin alfabesine geçildi. Okuma-yazma oranı arttı, çağdaşlaşma hızlandı. Atatürk'e "Başöğretmen" unvanı verildi.
• Türk Tarih Kurumu'nun Kurulması (12 Nisan 1931): Türklerin İslamiyet öncesi varlığını, medeniyetini ve insanlığa katkılarını bilimsel belgelerle ortaya koymak amacıyla kuruldu.
• Türk Dil Kurumu'nun Kurulması (12 Temmuz 1932): Türkçeyi Arapça ve Farsça gibi yabancı etkilerden arındırmak, yazı ve konuşma dili arasındaki farkı kapatmak amacıyla kuruldu.
• Üniversite Reformu (1933): Albert Malche Raporu doğrultusunda İstanbul Dâr'ül Fünûn kapatılarak yerine İstanbul Üniversitesi kuruldu. Almanya'dan kaçan bilim adamları Türkiye'ye davet edildi.
• Güzel Sanatlar Alanındaki Gelişmeler: Sanatın önemine vurgu yapılarak güzel sanatlar okulları, konservatuarlar, müzeler ve tiyatrolar açıldı. Topkapı Sarayı (1924) ve Konya Asâr-ı Atika Müzesi (1924) gibi önemli müzeler kuruldu.

3. Atatürk Dönemi Ekonomi Politikaları

3.1. Giriş ve Genel Durum

Osmanlı Devleti'nin son dönemlerinde kapitülasyonlar, dış borçlar ve sanayileşememe gibi sorunlar ekonomiyi çökertmişti. Milli Mücadele, sadece askeri değil, ekonomik bağımsızlık için de verildi. Yeni Türk Devleti, tarıma dayalı, ulaşımı kısıtlı ve sanayisi yok denecek bir ekonomi devraldı.

3.2. Atatürk ve Ekonomi

Atatürk, ekonomiyi tam bağımsızlık ve millilik esasına dayandırmıştır. Popülist politikalardan kaçınılmış, mali istikrara önem verilmiş ve karşılıksız para basılmasına izin verilmemiştir.

🎯 Ekonomi Politikalarının Amaçları:

1. Ülkenin tam bağımsızlığını ekonomi alanında da gerçekleştirmek.
2. Ekonomide milli ve millileştirme çabalarını sürdürmek.
3. Özel teşebbüsü harekete geçirmek.
4. Büyük yatırımları devlet eliyle yapmak.
5. Dünya ticaretinde yer edinmek.
6. Ekonomide modern teknikleri kullanarak üretim yapmak.

3.3. I. Türkiye İktisat Kongresi (17 Şubat - 4 Mart 1923)

Lozan görüşmelerine ara verildiği sırada İzmir'de toplanan bu kongre, yeni devletin sosyo-ekonomik vizyonunu belirlemiştir. Mustafa Kemal Paşa, kongreyi milletin gerçek kurtuluşunu sağlayacak kuralların temel taşlarını ortaya koyacak bir platform olarak görmüştür.

✅ Amaçları:

• Ülkenin sosyo-ekonomik kalkınması için yeni bir vizyon geliştirmek.
• Kalkınmanın plan, program, yöntem ve kaynaklarını belirlemek.
• Tam bağımsızlık yolunda ekonomi adımlarını netleştirmek.
• Batı'daki gelişmeleri ülkeye taşımak.
• Özel ve kamu gücünün oluşturulması için gerekli adımları atmak.
• Sanayi alanında devlet gücünün kullanımı için çalışmaları başlatmak.

Kongrede liberal eğilimli teklifler sunulsa da, 1932'ye kadar ne tam liberal ne de tam devletçi bir politika izlenmiş; "Karma Ekonomik Model" esas alınmıştır.

3.4. Misak-ı İktisadi (Ekonomi Yemini) Esasları

Kongre sonunda oy birliğiyle kabul edilen 12 maddelik bu ilkeler, milli ekonominin temelini oluşturmuştur. Öne çıkan maddeler arasında milli bağımsızlık, imar etme, israftan kaçınma, milli üretimi destekleme, orman ve madenleri koruma, tembellikten kaçınma, bilime ve sanata değer verme, nüfus ve sağlığı koruma, dostluk ve yabancı sermayeye açıklık (kendi kanunlarına uymak şartıyla), tekelciliğe karşı çıkma ve kadın-erkek eşitliği yer almıştır.

4. Atatürk İlkeleri ve Bütünleyici İlkeler

4.1. Giriş ve Genel Değerlendirme

Türk inkılabı, tarihi ve sosyolojik gelişmeler sonucunda ortaya çıkan bir fikir ve idealin uygulamadaki başarısıdır. Atatürk ilkeleri, Türk toplumunun ihtiyaçlarından doğmuş, birbirini tamamlayan ortak değerleri barındırır. 5 Şubat 1937'den itibaren Anayasa maddesi haline gelmişlerdir. Milli egemenlik, demokrasi, tam bağımsızlık, çağdaşlaşma, akılcılık ve bilimsellik tüm ilkelerin ortak özellikleridir.

4.2. Temel İlkeler

1. Cumhuriyetçilik: Halkın yönetimi demektir. Egemenliğin toplumun bütününe ait olması ve devlet başkanının seçimle belirlenmesi esasına dayanır. Veraset sistemini reddeder. Demokrasi ile iç içe olup, diğer tüm ilkelerin temelidir.
2. Milliyetçilik: Dil, kültür ve ülkü birliği ile birbirine bağlı vatandaşların oluşturduğu siyasi ve toplumsal heyettir. Irkçılık ve şovenizmden uzak, barışçıl, laik, çağdaş ve demokratiktir. "Türkiye Cumhuriyeti'ni kuran halka Türk denir" tanımıyla ırksal değil, hukuksal ve coğrafi bir anlam taşır.
3. Halkçılık: "Halkın halk tarafından halk için idaresidir." Siyasi rejimin halk tarafından ve halkın menfaati esas alınarak kullanılmasıdır. Eşitlik ve sınıf mücadelesini reddeder, imtiyazsız ve sınıfsız bir toplum hedefler.
4. Devletçilik: Devletin ekonomiye, toplum hayatına ve kültürel çevreye yaptığı tüm müdahalelerdir. Özel sektörün yetersiz kaldığı alanlarda devletin öncülük etmesi ve kalkınmayı sağlamasıdır. Sosyalizmden farklı olarak özel teşebbüsü de destekleyen, Türkiye'ye özgü bir karma ekonomi modelidir.
5. İnkılapçılık: Türk inkılabının korunması, aklın ve bilimin yol göstericiliğinde sürekli geliştirilmesi ve yenilenmesi ilkesidir. Statik değil, dinamiktir; yenilikleri koruma, yaşatma ve geliştirme görevidir.
6. Laiklik: Din ve devlet işlerinin ayrılması, dinî inançların devlet yönetiminde ve siyasette rol oynamamasıdır. Din ve vicdan özgürlüğünü sağlar, yurttaşlara eşit davranılmasını esas alır. Din düşmanlığı değil, dinin çıkar hesaplarından ve siyasetten uzak tutulmasıdır. Saltanatın kaldırılması (1922), Hilafetin kaldırılması (1924), Tevhid-i Tedrisat Kanunu (1924) ve Anayasa'dan "Türk Devleti'nin dini İslam'dır" ibaresinin çıkarılması (1928) gibi adımlarla hayata geçirilmiştir.

4.3. Bütünleyici İlkeler

Temel ilkeleri destekleyen ve besleyen fikirlerdir.

• Millî Egemenlik: Karar verme yetkisinin tamamen milletin veya onu temsil eden bir tüzel kişiliğin elinde olmasıdır. "Egemenlik kayıtsız şartsız milletindir" ilkesiyle TBMM'ye verilmiş ve hukuki güvence altına alınmıştır.
• Tam Bağımsızlık: Bir devletin başka bir devlete veya uluslararası kuruluşa tabi olmamasıdır. Siyasi, ekonomik, askeri ve kültürel her alanda bağımsızlığı ifade eder.
• Millî Birlik, Beraberlik ve Ülke Bütünlüğü: Milletçe birliği, beraberliği, bir arada yaşamayı ve ülkenin bölünmez bütünlüğünü ifade eder. Vatandaşlar arasında siyasi ve hukuki ayrıcalıkları reddeder.
• Yurtta Sulh, Cihanda Sulh: Yurt içinde huzur ve sükunu sağlayarak güvenle yaşamayı, dışarıda ise uluslararası barış ve güvenliği hedef alır. Türkiye'nin kalkınması için barış ortamının önemini vurgular.
• Bilimsellik ve Akılcılık: Devlet ve toplum hayatında bilime yer vermek, olaylara bilimsel gözle bakmak, aklı hakim kılmaktır. Atatürk'e göre "En hakiki mürşit ilimdir, fendir."
• Çağdaşlaşma ve Batılılaşma: Her konuda çağın şartlarına göre donanmayı ve medeni anlamda çağı yakalamayı ifade eder. Batı'nın tüm değerlerinin körü körüne alınması değil, bilim ve teknolojinin benimsenmesidir.
• İnsan ve İnsanlık Sevgisi: Türk inkılabının hümanist karakterini yansıtır. İnsan refahı, ihtiyacı ve hukuku ön plandadır. "Biz kimsenin düşmanı değiliz, yalnız insanlığın düşmanı olanların düşmanıyız." sözü bu ilkenin özüdür.

4.4. Atatürkçülük Nedir?

Türk inkılabının fikir ve ideal yönüdür. Akla, mantığa, gerçeğe ve bilime dayanan fikirler bütünüdür. "Kemalizm" olarak da bilinir. Türk milletinin tam bağımsızlığa, huzur ve refaha sahip olması, devletin millet egemenliği esasına dayanması, aklın ve ilmin rehberliğinde Türk kültürünün çağdaş uygarlık düzeyi üzerine çıkarılması amacıyla temel esasları Atatürk tarafından belirtilen devlet, fikir ve ekonomik hayata, toplumun temel kurumlarına ilişkin gerçekçi fikirlere ve ilkelere Atatürkçülük denir.

5. Atatürk Sonrası Türkiye (1938-1950)

5.1. Giriş

Atatürk'ün vefatından sonra İsmet İnönü Cumhurbaşkanı olmuş, II. Dünya Savaşı'nın getirdiği zorluklara rağmen Türkiye'yi savaş dışında tutmayı başarmıştır. Savaş sonrası "Yeni Dünya Düzeni"nde yer almak adına çok partili hayata geçiş süreci başlamıştır.

5.2. Türkiye'de Tek Parti Yönetiminin Kurulması

1930'lardan itibaren CHP, otoriter bir yapıya bürünmüş, parti-devlet bütünleşmesi sağlanmıştır. Valilerin aynı zamanda CHP İl Başkanı olması gibi uygulamalar, tek parti yönetiminin belirgin özelliklerindendi.

5.3. Atatürk'ün Ölümünden Sonra Yaşanan Gelişmeler

Atatürk'ün 10 Kasım 1938'de vefatının ardından İsmet İnönü Cumhurbaşkanı seçildi. İnönü, geçmişte Atatürk ile anlaşmazlık yaşayan muhalifleri kazanarak parti içindeki gerginlikleri azaltmaya çalıştı. 26 Aralık 1938'deki Olağanüstü Kurultay'da Atatürk "Ebedî Şef", İnönü ise "Millî Şef" ilan edildi.

5.4. 1945 Yılına Kadar İç Siyaset Gelişmeleri

II. Dünya Savaşı'nın getirdiği ekonomik sıkıntılar, karaborsa ve enflasyon halkın hoşnutsuzluğunu artırdı.

• Millî Korunma Kanunu (18 Ocak 1940): Hükümete üretimi denetleme, çalışma şartlarını düzenleme gibi olağanüstü yetkiler verdi.
• Varlık Vergisi (11 Kasım 1942): Savaş ekonomisinin mali sıkıntılarını çözmek amacıyla tüccar ve yüksek gelirli çiftçilerden bir kereliğine alınan vergiydi. Uygulamadaki adaletsizlikler ve sürgünler nedeniyle tepki çekti ve 1944'te kaldırıldı.
• Köy Enstitüleri Projesi (17 Nisan 1940): Köyde eğitimi yükseltmek amacıyla kuruldu. Öğrencileri uygulamalı çalışmalara yönlendiren bu enstitüler, 1954'te kapatıldı.

5.5. II. Dünya Savaşı'nda Türkiye'nin Politik Tavrı

Türkiye, savaş çıktığında tarafsız kalmayı seçti.

• İngiltere ve Fransa ile Yakınlaşma: Almanya ve İtalya'nın saldırgan politikaları Türkiye'yi endişelendirdi. 19 Ekim 1939'da İngiltere ve Fransa ile Karşılıklı Yardım Antlaşması imzalandı.
• Tarafsızlık Politikası: Churchill ve Hitler'den gelen savaşa girme tekliflerini reddetti. 18 Haziran 1941'de Türkiye-Almanya Saldırmazlık Paktı'nı imzaladı.
• Savaşa Giriş: Yalta Konferansı'nda (Şubat 1945) savaş sonrası yeni düzen kararlaştırıldı ve Türkiye'ye ültimatom verildi. BM'ye katılabilmek için 23 Şubat 1945'te Almanya ve Japonya'ya savaş ilan etti.

5.6. 1945 Sonrası Gelişmeler ve Çok Partili Hayat

Savaşın getirdiği sıkıntılar ve CHP'nin yıpranması, halkın desteğini azalttı. İnönü'nün 19 Mayıs 1945'teki konuşması, çok partili hayata geçişin ilk işareti oldu.

• Milli Kalkınma Partisi (7 Temmuz 1945): Nuri Demirağ ve arkadaşları tarafından kurulan ilk partiydi.
• Dörtlü Takrir (7 Haziran 1945): Celal Bayar, Refik Koraltan, Fuat Köprülü ve Adnan Menderes tarafından sunulan bu önerge, demokrasi prensiplerinin tam olarak uygulanmasını talep etti. Reddedilmesi ve imza sahiplerinin ihraç edilmesi, yeni partinin kuruluşunu hızlandırdı.
• Demokrat Parti'nin Kurulması (7 Ocak 1946): Celal Bayar, Adnan Menderes, Refik Koraltan ve Fuat Köprülü tarafından kuruldu. Sloganı "Yeter! Söz Milletindir!" oldu.
• 1946 Seçimleri: İlk tek dereceli ve açık oy, gizli tasnif esasına göre yapılan seçimlerde CHP büyük çoğunluğu elde etse de, DP önemli bir muhalefet gücü olarak meclise girdi.
• 12 Temmuz Beyannamesi (1947): Cumhurbaşkanı İnönü, çok partili hayata geri dönülmez şekilde başlandığını ilan etti.
• 1950 Seçimleri: 14 Mayıs 1950'de yapılan seçimlerde DP, %53.3 oy oranıyla 408 milletvekili kazanarak iktidara geldi. Bu seçimle CHP'nin Tek Parti dönemi sona erdi.

5.7. Demokrat Parti'nin İktidar Yılları

• Görev Dağılımı: Celal Bayar Cumhurbaşkanı, Adnan Menderes Başbakan oldu.
• Komutan ve Vali Tasfiyeleri: Ordu ve sivil bürokraside önemli değişiklikler yapıldı.
• Arapça Ezan Yasağının Kaldırılması (16 Haziran 1950): 1932'den beri süren yasak kaldırıldı.
• Kore Savaşı ve NATO'ya Giriş: Türkiye, Kore Savaşı'na asker göndererek NATO'ya giriş için zemin hazırladı ve 1952'de NATO üyesi oldu.
• 6-7 Eylül 1955 Olayları: Kıbrıs meselesi nedeniyle çıkan olaylar, Rumlara yönelik şiddet eylemlerine dönüştü.
• Tahkikat Komisyonu (18 Nisan 1960): DP politikalarına karşı artan gösteriler üzerine kurulan bu komisyon, muhalefeti susturmaya yönelikti.

5.8. 1960 Askerî Darbesi ve Demokrat Parti İktidarının Sonu

27 Mayıs 1960 gecesi TSK içindeki "Albaylar Cuntası" yönetime el koydu. Cumhurbaşkanı Celal Bayar ve DP'liler tutuklanarak Yassıada'da yargılandı. Başbakan Adnan Menderes, Maliye Bakanı Hasan Polatkan ve Dışişleri Bakanı Fatin Rüştü Zorlu idam edildi. 1961'de yeni bir anayasa kabul edildi ve koalisyon hükümeti kuruldu.

6. II. Dünya Savaşı Öncesi ve Sırası Gelişmeler

6.1. Giriş

I. Dünya Savaşı sonrası kurulan düzen, beklenen barışı getiremedi. Almanya ve müttefiklerinde yaşanan yıkım, totaliter rejimlerin yükselişine zemin hazırladı. "Revizyonist devletler" (Almanya, İtalya, Japonya) ile "anti-revizyonist devletler" arasındaki mücadele sertleşti.

6.2. II. Dünya Savaşı Öncesi Dünyada Yaşanan Bazı Önemli Gelişmeler

• Almanya ve Weimar Dönemi: Versailles Antlaşması'nın ağır şartları iç çalkantılara yol açtı. Nazi Partisi güçlendi.
• İtalya ve Faşizmin Yükselişi: Mussolini ve Faşist Parti, savaş sonrası karışıklıklardan faydalanarak iktidara geldi.
• 1929 Ekonomik Buhranı ve Nazilerin İktidara Tırmanışı: Kriz, Almanya'yı derinden sarstı ve Nazi Partisi'nin itibarını artırdı. Hitler 1933'te başbakan oldu, diktatörlüğünü ilan etti ve antisemitizm politikaları uyguladı.
• İtalya'nın Habeşistan'ı İşgali (1935): Ekonomik kriz ve hammadde arayışı nedeniyle İtalya, Habeşistan'ı işgal etti.
• İspanya İç Savaşı (1936-1939): Oral Sander'in "II. Dünya Savaşı'nın provası" dediği bu savaşta General Franco, Almanya ve İtalya'nın desteğiyle faşist bir yönetim kurdu.
• Bloklaşma ve İttifaklar: Almanya, İtalya ve Japonya arasında Berlin-Roma-Tokyo Mihveri kuruldu.
• Avusturya'nın İlhakı (Anschluss - 1938): Hitler, Avusturya'yı işgal ederek ilhak etti.
• Sudetler Meselesi ve Münih Konferansı (1938): Çekoslovakya'nın Sudetler bölgesi Almanya'ya bırakıldı.

6.3. II. Dünya Savaşı'nın Sebepleri

1. Versailles düzeninin Almanya'ya yüklediği ağır şartlar.
2. Milletler Cemiyeti'nin yetersizliği.
3. Almanya'da Nazilerin, İtalya'da Faşistlerin iktidara gelerek saldırgan politikalar izlemesi.
4. Uzak Doğu'da Japonya'nın sömürgeci politikaları.

6.4. II. Dünya Savaşı'nın Başlaması ve Yayılması

• Savaşın Başlaması (1 Eylül 1939): Almanya'nın Polonya'yı işgali üzerine İngiltere ve Fransa Almanya'ya savaş ilan etti.
• Almanya'nın Harekâtları: Danimarka, Norveç, Hollanda, Belçika ve Fransa'yı işgal etti.
• Britanya Savaşı: Almanya'nın İngiltere'ye hava saldırıları başarısız oldu.
• Akdeniz ve Afrika: İtalya'nın savaşa katılımıyla savaş Kuzey Afrika'ya yayıldı.
• Sovyetler Birliği Harekâtı (Barbarossa - 1941): Almanya, SSCB'ye saldırdı ancak kış şartları nedeniyle ilerleyemedi.
• ABD'nin Savaşa Girişi: Japonya'nın Pearl Harbour saldırısı (7 Aralık 1941) üzerine ABD savaşa girdi.
• Müttefiklerin Zaferleri: Kuzey Afrika'nın alınması, İtalya'nın işgali ve Normandiya Çıkarması (6 Haziran 1944) ile müttefikler üstünlük sağladı.
• Almanya'nın Teslim Olması: Berlin'in düşmesi ve Hitler'in intiharı sonrası Almanya 7 Mayıs 1945'te teslim oldu.
• Japonya'nın Teslimi: ABD'nin Hiroşima ve Nagasaki'ye atom bombası atması üzerine Japonya 2 Eylül 1945'te teslim oldu.

6.5. II. Dünya Savaşı Sürecinde Diplomatik Girişimler

Savaş sırasında ve sonrasında yeni dünya düzenini şekillendirmek amacıyla birçok konferans düzenlendi:

• Casablanca (1943): Türkiye'nin savaşa katılması kararlaştırıldı.
• Tahran (1943): İkinci cephenin açılması ve Türkiye'nin savaşa sokulması kararları alındı.
• Yalta (1945): Almanya'nın silahsızlandırılarak nüfuz alanlarına bölünmesi, BM'nin kurulması ve Boğazlar statüsünün değiştirilmesi kararları alındı.
• Potsdam (1945): Almanya'nın teslimi sonrası barışı tesis etmek üzere toplandı.

6.6. II. Dünya Savaşı'nın Sonuçları

• 40 milyona yakın insan öldü.
• ABD, Yeni Dünya Düzeni'nin en büyük aktörü oldu.
• Nazizm ve faşizm gibi totaliter rejimler yıkıldı.
• Almanya ikiye ayrıldı.
• Sömürgecilik sona erdi, bağımsızlık savaşları başladı.
• Komünizm yayıldı.
• 1948'de İsrail Devleti kuruldu.
• NATO (1949) ve Varşova Paktı (1955) kuruldu.
• Soğuk Savaş Dönemi (1945-1991) başladı.

---