Büyük Millet Meclisi, Ayaklanmalar ve Sevr Antlaşması

📚 Büyük Millet Meclisi'nin Kuruluşu, İlk Yılları ve Kurtuluş Savaşı'nın Temel Dönemeçleri

Kaynak Bilgisi: Bu çalışma materyali, bir dersin sesli transkripti ve kopyalanmış metin kaynaklarından derlenerek hazırlanmıştır.

---

Giriş

Türk tarihinin en kritik dönemlerinden biri olan Büyük Millet Meclisi'nin (BMM) kuruluşu ve ilk yılları, Kurtuluş Savaşı'nın yönetiminde merkezi bir rol oynamıştır. Bu dönem, öğrencilerin bazen soyut bulduğu, ancak sınavlar için oldukça bereketli bir alandır. Bu materyal, BMM'nin açılış nedenlerinden temel özelliklerine, karşılaştığı ayaklanmalardan çıkardığı kanunlara ve Sevr Antlaşması gibi önemli olaylara kadar geniş bir yelpazeyi kapsamaktadır.

---

1. Büyük Millet Meclisi'nin Kuruluşu

• Açılış Tarihi ve Nedenleri ✅

  • Tarih: 23 Nisan 1920
  • Temel Nedenler:
    1. İstanbul'un resmen işgali ve Osmanlı Mebusan Meclisi'nin kapatılması.
    2. Milli egemenliğin sağlanması ve halk iradesinin yönetime yansıtılması ihtiyacı.
    3. Kurtuluş Savaşı'nı yönetecek olağanüstü bir kuruma duyulan acil ihtiyaç.

• Seçim Süreci ve Özellikleri 🗳️

  • Seçilme Yaşı: 30'dan 25'e indirildi. (Vekil olabilmeyi kolaylaştırmak için)
  • Oy Verme Şartı: Vergi ödeme şartı kaldırıldı. (Halkın yönetime katılımını artırmak için)
  • Gayrimüslimler: Seçme ve seçilme hakkı yoktu. (Meclisin milli niteliğini vurgular)
  • Seçim Sistemi: Çift dereceli seçim sistemi devam etti.
  • Mustafa Kemal: Ankara'dan milletvekili seçildi.

• İsimlendirme Süreci 💡

  • Düşünülen İsimler: Kurultay, Meclis-i Kebir.
  • Açılış Adı: Büyük Millet Meclisi.
  • Değişen Adı: 8 Şubat 1921'de (I. İnönü Savaşı sonrası) Türkiye Büyük Millet Meclisi (TBMM) oldu.

• Açılış ve İlk Başkanlık

  • Ankara'da Hacı Bayram Camii'nden dualarla açıldı.
  • Açılış Başkanı: En yaşlı üye olan Sinop Milletvekili Şerif Bey.
  • 24 Nisan'dan İtibaren Başkan: Mustafa Kemal.

---

2. Temel Kavramlar ve İlkeler

• Meclis Hükümeti Sistemi 📚

  • Tanım: Meclis başkanı aynı zamanda başbakandır. İcra vekilleri heyeti (bakanlar) meclis tarafından oylanarak seçilir.
  • Olumsuz Yönleri: Hükümet kurmak uzun sürer, farklı görüşler nedeniyle uyumsuzluk yaşanabilir.
  • Kabine Sistemi: Cumhuriyetin ilanıyla geçilecek, meclis başkanı ile başbakanın ayrı olduğu sistemdir.

• Halkçılık Beyannamesi (13 Eylül 1920)

  • Sunan: Mustafa Kemal.
  • İçeriği: Seçimler 2 yılda bir yapılmalı, seçme ve seçilme hakkı erkeklere ait, yetkiler meclistedir.
  • Önemi: 1921 Anayasası'nın (Teşkilat-ı Esasiye) temelini oluşturmuştur.

• Mustafa Kemal'in 24 Nisan Önergesi (24 Nisan Kararları) 1️⃣2️⃣3️⃣

  1. Hükümet kurmak zorunludur. (İstanbul hükümetinin işlevsizliği vurgusu)
  2. Geçici kaydıyla da olsa padişah vekili atamak doğru değildir. (Meclisin sürekli ve bağımsız çalışacağı ilkesi)
  3. Meclisin üzerinde hiçbir güç yoktur. (Padişah ve İstanbul hükümeti yok sayıldı, milli egemenlik ilanı)
  4. Meclis başkanı aynı zamanda hükümet başkanıdır. (Meclis Hükümeti Sistemi'nin ilanı)
  5. Yasama ve yürütme yetkileri meclise aittir. (Güçler birliği ilkesi)
  6. Padişahın ve hilafetin durumu, ileride meclisin alacağı karara göre belirlenecektir. (Saltanatın kaldırılmasına zemin hazırlama, meclisin padişahtan üstünlüğü)

---

3. Birinci Meclis'in Özellikleri ve Çalışmaları

• Genel Özellikler ✅

  • Demokratiktir: Üyeleri seçimle iş başına gelmiştir.
  • Olağanüstüdür: Güçler birliği ilkesini benimsemiştir (yasama ve yürütme mecliste).
  • Kurucudur: 1921 Anayasası'nı (Teşkilat-ı Esasiye) ilan etmiştir.
  • İhtilalcidir: Saltanatın kaldırılması gibi köklü bir siyasi inkılap yapmıştır.
  • Laik Değildir: Dini işlerden sorumlu bir yapıya sahipti.
  • Millidir: Azınlık milletvekili barındırmaz, tamamen Türklerden oluşur, İstiklal Marşı'nı kabul etmiştir.
  • Savaşçıdır: En çok savunma alanında harcama yapmıştır.
  • Partiler Yok, Gruplar Var: Siyasi partiler yerine gruplar mevcuttu.

• Çıkardığı Önemli Kanunlar 📜

  • Ağnam Vergisi: Küçükbaş hayvan vergisi 4 katına çıkarıldı.
  • Hıyanet-i Vataniye Kanunu (29 Nisan 1920): Vatana ihanet suçunu düzenledi.
  • Men-i Müskirat Kanunu: Alkol, tütün ve kumarın kısıtlanması/yasaklanması.
  • Nisab-ı Müzakere: Meclisin çalışma esaslarını belirleyen iç tüzük.
  • Firariler Kanunu: Asker kaçakları için çıkarıldı.
  • Saltanatın Kaldırılması Kanunu.
  • ⚠️ Dikkat: Tekalif-i Milliye Emirleri (Başkomutan Mustafa Kemal tarafından), Takrir-i Sükun Kanunu (II. Meclis dönemi) bu meclis döneminde çıkarılmamıştır.

• Meclis İçindeki Gruplar 🤝

  • Halk Zümresi: Sosyalist eğilimli.
  • Anadolu Rumeli Müdafaa-i Hukuk Grubu: Mustafa Kemal tarafından kuruldu, sayıca en kalabalık (Birinci Grup). İleride CHP'nin temeli olacak.
  • İstiklal Grubu: Gençlerden oluşan, Mustafa Kemal'i destekleyen grup.
  • Islahat-ı Esasi Grubu: Saltanat yanlısı.
  • Tesanüt Grubu: İttihat ve Terakki'nin devamı niteliğinde (eski ittihatçılar).
  • Yeşil Ordu Grubu: Çerkez Ethem'in üyesi olduğu, sosyalist/komünist eğilimli grup. Yayın organı: Yeni Dünya Gazetesi.
  • ⚠️ Not: Felah-ı Vatan grubu Birinci Meclis'te yer almamıştır.

• Önemli Görevliler (İlkler) 👤

  • İlk Sağlık Bakanı: Adnan Adıvar
  • İlk Dışişleri Bakanı: Bekir Sami Kunduh
  • İlk Adalet Bakanı: Celalettin Arif
  • İlk Eğitim Bakanı: Rıza Nur
  • Milli Savunma Bakanı: Fevzi Çakmak
  • Erkan-ı Harbiye Reisi (Genelkurmay Başkanı): İsmet İnönü
  • Cumhuriyet Öncesi Hükümet Başkanları (İcra Vekilleri Heyeti Başkanları): Mustafa Kemal (1920-21), Fevzi Çakmak (1921-22), Rauf Orbay (1922-23), Ali Fethi Okyar (1923).

---

4. Ayaklanmalar ve Alınan Önlemler

• Ayaklanma Nedenleri 📉

  1. TBMM'nin çalışmalarının İstanbul hükümetinin otoritesini sarsması.
  2. İtilaf Devletleri'nin çıkarlarını zedelemesi.
  3. Azınlıkların devlet kurma planlarını engellemesi.
  4. "Mustafa Kemal dinsizdir" fetvasıyla dini duyguların istismar edilmesi.
  5. Asker kaçaklarının desteklenmesi.
  6. Bazı aşiretlerin TBMM otoritesini kabul etmek istememesi.
  7. ⚠️ Not: Ayaklanmaların nedeni inkılaplara tepki değildir, zira I. Meclis döneminde köklü inkılaplar yapılmamıştır.

• Ayaklanma Türleri ve Örnekleri 🗺️

  • Doğrudan İstanbul Hükümeti Tarafından Çıkarılanlar:
    • Ahmet Anzavur Ayaklanması (Balıkesir, Çanakkale)
    • Kuva-yi İnzibatiye (Hilafet Ordusu) (İstanbul ve çevresi, İngiliz destekli)
  • İstanbul Hükümeti ve İtilaf Devletleri İşbirliğiyle Çıkarılanlar:
    • Bolu, Düzce, Hendek, Adapazarı Ayaklanmaları (İstanbul'a yakın bölgeler, İngilizler boğazlarda tampon bölge oluşturmak için destekledi)
  • Doğu'daki Yerel Ayaklanmalar:
    • Cemil Çeto (Batman)
    • Ali Batı (Mardin)
    • Koçkiri (Sivas, Erzincan)
    • Milli Aşireti (Urfa) - (Önce yararlı, sonra zararlı oldu)
  • İç Anadolu'daki Yerel Ayaklanmalar:
    • Delibaş Mehmet, Bozkır Ayaklanması (Konya)
    • Çopur Musa (Afyon)
    • Çapanoğlu (Yozgat)
  • Azınlık Ayaklanmaları:
    • Pontus Rum Ayaklanması (Karadeniz)
    • Ermeni Ayaklanmaları (Doğu)
  • Eski Kuva-yi Milliyecilerin Ayaklanmaları:
    • Çerkez Ethem Ayaklanması (Kütahya ve çevresi) - (Önce yararlı, sonra zararlı oldu)
    • Demirci Mehmet Efe Ayaklanması (Isparta ve çevresi)

• Ayaklanmalara Karşı Alınan Önlemler ✅

  1. Düzenli Ordu'nun kurulması.
  2. İstanbul hükümetiyle haberleşmenin kesilmesi.
  3. Halkı bilinçlendirmek için basın-yayın organlarının kullanılması (İrade-i Milliye, Hakimiyet-i Milliye).
  4. Hıyanet-i Vataniye Kanunu ve Firariler Kanunu'nun çıkarılması.
  5. Ankara Müftüsü Rıfat Börekçi'den dini fetva alınması.

• Ayaklanmaları Bastıran Güçler 💪

  • Çerkez Ethem: (Başlangıçta) Anzavur, Bolu, Düzce, Yozgat ayaklanmalarını bastırdı.
  • Merkez Ordusu: (Komutanı Nurettin Paşa) Pontus ve Koçkiri ayaklanmalarını bastırdı.
  • Refet Bele: Konya ayaklanmalarını bastırdı.
  • Ali Fuat Paşa: Batı Cephesi'nde etkili oldu.
  • Kuva-yi Milliye ve Düzenli Ordu.

• Ayaklanmaların Sonuçları ⏳

  • Kurtuluş Savaşı için zaman kaybı yaşandı.
  • İşgaller hızlandı ve savaşın kazanılması gecikti.
  • TBMM'nin otoritesi arttı.
  • Kardeş kanı döküldü.

---

5. İstiklal Mahkemeleri

• Kuruluş Amacı ve Benzerlikleri 📚

  • Amaç: Ayaklanmaları bastırmak ve otoriteyi sağlamak.
  • Benzerlikler: Sovyet Rusya'daki Çeka ve Fransız İhtilali'ndeki ihtilal mahkemeleri.

• Özellikleri ✅

  • Meclise Bağlı: Meclis tarafından kuruldu.
  • Üyeleri Milletvekili: Yargı bağımsızlığı yoktu, demokratik değildi.
  • Temyiz Yok: Kararları anında uygulanırdı.
  • Sürekli Değil: İhtiyaç anında açılır ve kapatılırdı (seyyar mahkemeler).
  • "Üç Aliler Divanı": Ali Çetinkaya, Kılıç Ali, Necip Ali gibi isimler görev yaptı.

• Yargılananlar ve Yargılanmayanlar

  • Yargılananlar: Asker kaçakları, casuslar, vergi ödemeyenler, vatana ihanet edenler, hırsızlar.
  • ⚠️ Yargılanmayanlar: Savaş esirleri (takas amacıyla kullanıldıkları için).

• Kurulduğu Olaylar ve Dönemler 📊

  • Kurulduğu Olaylar: TBMM'ye karşı isyanlar, Çerkez Ethem Ayaklanması, Tekalif-i Milliye Emirleri'nin toplanması, Şapka İnkılabı, Şeyh Said İsyanı, Mustafa Kemal'e suikast girişimi.
  • ⚠️ Kurulmadığı Olaylar: Bursa Olayı (ezanın Türkçe okunması), Kubilay Olayı (Menemen İsyanı).
  • Dönemler: 1920-21 (I. Dönem), 1921-23 (Kurtuluş Savaşı Dönemi), 1923-27 (Cumhuriyet Dönemi).

---

6. Sevr Antlaşması ve 1920 Kronolojisi

• San Remo Konferansı (Nisan 1920) 🌍

  • Amaç: Osmanlı ile yapılacak barış antlaşmasının (Sevr) taslağını hazırlamak.
  • Osmanlı Temsilcisi: Ahmet Tevfik Paşa.
  • Sonuç: Ahmet Tevfik Paşa, bağımsızlıkla bağdaşmayan şartları beğenmeyerek imzalamayı reddetti. Bunun üzerine Yunan işgali hızlandı (Nisan-Temmuz 1920).

• Saltanat Şurası ve İmzalanması

  • Oluşturulma Nedeni: Mebusan Meclisi kapalı olduğu için uluslararası antlaşmaya yasal bir hava vermek.
  • Üyeleri: Damat Ferit, Rıza Tevfik, Reşat Halis, Hadi Paşa gibi isimler.
  • İmzalamayı Reddeden: Topçu Feriki Rıza Paşa.
  • İmza Tarihi ve Yeri: 10 Ağustos 1920, Fransa'nın Sèvres kasabası.

• Sevr Antlaşması'nın Temel Maddeleri 📜

  • Boğazlar: Uluslararası bir komisyona bırakılacak.
  • İstanbul: Azınlık hakları korunmazsa Osmanlı'dan alınacak.
  • Kapitülasyonlar: Herkes yararlanacak, genişletilecek.
  • Donanma: 13 parça ile sınırlanacak.
  • Askerlik: Zorunlu askerlik kaldırılacak, asker sayısı 50.700'e düşürülecek.
  • Toprak Paylaşımı:
    • Yunanistan: İzmir, Batı Anadolu, Doğu Trakya.
    • İngiltere: Irak, Musul.
    • Fransa: Suriye, Lübnan, Hatay.
    • İtalya: Akdeniz sahilleri (Muğla, Konya, Bodrum, Marmaris).
  • Yeni Devletler: Doğu'da Ermeni ve Kürt devletleri kurulacak.
  • Maliye: İtilaf Devletleri'nin kontrolüne geçecek (Duyun-u Umumiye devam edecek).

• Sevr Antlaşması'nın Önemi ve Sonuçları ⚠️

  • Yasal Değil: Mebusan Meclisi onaylamadığı için hukuken geçersizdir.
  • Yürürlüğe Girmedi: Kurtuluş Savaşı kazanıldığı için hiçbir zaman uygulanmadı. (Ayastefanos Antlaşması'na benzerlik gösterir.)
  • SSCB ve ABD: Antlaşmada yer almamıştır.
  • Son Büyük Antlaşma: Osmanlı'nın imzaladığı son büyük antlaşmadır.
  • TBMM'nin Tepkisi: Antlaşmayı imzalayanları vatan haini ilan etti, İstiklal Mahkemeleri'nde yargılanmalarına karar verdi ve "150'likler listesi"ne alarak sürgüne gönderdi.
  • Kurtuluş Savaşı'na Etkisi: "Ya köpek gibi yaşayacağız ya aslan gibi mücadele edeceğiz" anlayışını pekiştirerek Kurtuluş Savaşı sürecini hızlandırdı.

• 1920 Yılı Kronolojisi 📊

  • Ocak: Hakimiyet-i Milliye gazetesi çıkarıldı.
  • Şubat: Misak-ı Milli kararları dünyaya duyuruldu.
  • Mart: İstanbul resmen işgal edildi, Osmanlı Mebusan Meclisi kapatıldı.
  • Nisan: Anadolu Ajansı kuruldu, TBMM seçimleri yapıldı, Büyük Millet Meclisi açıldı, San Remo Konferansı toplandı.
  • Nisan-Temmuz: Yunan işgali hızlandı (Milne Hattı aşıldı, Bursa düştü).
  • Ağustos: Afyon ve Pozantı kongreleri toplandı, 10 Ağustos'ta Sevr Antlaşması imzalandı.
  • Ekim:
    • Batı Cephesi: Ali Fuat Paşa'nın Gediz Taarruzu başarısız oldu, Ali Fuat görevden alınarak Moskova'ya elçi atandı.
    • Doğu Cephesi: Kazım Karabekir, Ermenilere karşı taarruza geçti.
  • Kasım: Düzenli Ordu kuruldu (Kuzeyde İsmet, Güneyde Refet).
  • Aralık:
    • 3 Aralık: Gümrü Antlaşması (Ermenilerle).
    • 5 Aralık: Bilecik Görüşmesi (TBMM ile İstanbul Hükümeti arasında).