Podit
Bu çalışma materyali, ders kaydı ve yazılı metin kaynaklarından derlenerek hazırlanmıştır.
🇹🇷 Milli Mücadele ve Türkiye Cumhuriyeti'nin Kuruluşu: Kapsamlı Bir Çalışma Rehberi
Giriş: Mondros'tan Kurtuluşa Bir Milletin Direnişi
I. Dünya Savaşı'nın ardından imzalanan Mondros Mütarekesi, Türk milletini kayıtsız şartsız bir teslimiyetle karşı karşıya bırakmıştır. İtilaf Devletleri'nin Anadolu'da başlattığı haksız işgaller ve katliamlar karşısında Türk milleti ya direnecek ya da teslim olacaktı. Tarih boyunca hür yaşamış Türk milleti için teslimiyet asla kabul edilemezdi. Bu durum, halkın kendiliğinden harekete geçerek silahlı milis kuvvetlerini, yani Kuva-yı Milliye'yi oluşturmasına yol açtı. Bu çalışma rehberi, Milli Mücadele'nin başlangıcından Türkiye Cumhuriyeti'nin kuruluşuna kadar uzanan bu destansı dönemi, askeri ve siyasi gelişmeleriyle birlikte detaylı bir şekilde ele almaktadır.
1. Milli Mücadele'nin Başlangıcı ve Kuva-yı Milliye Hareketi
1.1. İşgaller ve İlk Direnişler ⚔️
Mondros Mütarekesi'ne aykırı olarak İtilaf Devletleri Anadolu'yu işgale başladı:
- İngilizler: Musul, İskenderun, Kilis, Antep, Maraş ve Urfa'yı işgal etti. Haberleşme araçlarına el koyup halkın silahlarını topladılar.
- Fransızlar: Ermenilerle işbirliği yaparak Adana, Mersin ve Osmaniye'yi işgal etti. Bölgedeki Ermeni nüfusunu kışkırtarak Türk halkına zulmettiler.
- Doğu Cephesi: Rusya'nın savaştan çekilmesiyle Ermenistan, Doğu Anadolu'daki bazı toprakları işgale başladı. Gürcülerin Artvin'i alması üzerine, Kazım Karabekir Paşa komutasındaki Türk ordusu 28 Eylül 1920'de taarruza geçti. İşgal edilen topraklar kısa sürede kurtarıldı ve Ermenistan, Gümrü Antlaşması'nı imzalamak zorunda kaldı.
1.2. Kuva-yı Milliye'nin Doğuşu ve Rolü 🛡️
İşgaller karşısında halk, düşman ilerleyişini durdurmak amacıyla silahlı milis kuvvetleri olan Kuva-yı Milliye'yi kurdu.
- Amacı: Halkın malını, canını, namusunu korumak.
- Yapısı: Eski komutanlar, askerler ve sivil vatandaşların kendi aralarında oluşturduğu savunma birlikleri.
- Mustafa Kemal Paşa'nın Tanımı: "Vatanı savunma ve korumadan ibaret olan esas görev, doğrudan doğruya milletin kendisine yönelmiş bulunmakta... İşte buna Kuva-yı Milliye diyoruz."
- Önemi: Düzenli ordu kurulana kadar ülke savunmasında ve iç isyanların bastırılmasında önemli rol oynadı. Özellikle Batı Cephesi'nde Yunan ilerleyişini durdurarak halkın maneviyatını artırdı.
2. Düzenli Orduya Geçiş Süreci 🇹🇷
2.1. Kuva-yı Milliye'nin Yetersizlikleri ⚠️
Milli direniş hareketi belli bir olgunluğa ulaşsa da, düzenli orduya geçiş gerekliliği hissedilmeye başlandı.
- Disiplinsizlik: Bazı çete reislerinin Batı Cephesi Komutanlığı'nın otoritesini reddetmesi.
- Keyfi Uygulamalar: Milis kuvvetlerinin yiyecek ve asker toplamadaki keyfi uygulamaları halk içinde huzursuzluğa neden oldu.
- Yunan Üstünlüğü: Gün geçtikçe kuvvetlerini artıran ve üstün silahlarla hücuma geçen Yunan birliklerine karşı yeterli direnç gösterilememesi. Çetelerle sonuca gitmenin imkanı yoktu.
2.2. Düzenli Ordunun Kuruluşu ve Engeller 🛠️
- Batı Cephesi Komutanlığı: Ali Fuat Paşa'nın Gediz Taarruzu'ndaki başarısızlığı sonrası, Mustafa Kemal Paşa Albay İsmet Bey'i Batı Cephesi Komutanlığı'na atadı (Kasım 1920).
- Kuva-yı Milliye'nin Düzenli Orduya Bağlanması: 16 Mayıs 1920'de çıkarılan kararname ile Kuva-yı Milliye'nin Harbiye Vekaleti'ne bağlanmasına karar verildi. Subay ihtiyacını karşılamak için 1 Temmuz 1920'de subay yetiştirme merkezleri kuruldu.
- Çerkez Ethem İsyanı: Çerkez Ethem, düzenli orduya katılmayı reddederek muhalefet gösterdi. Ancak üzerine gönderilen kuvvetler karşısında tutunamayarak geri çekilmek zorunda kaldı ve Yunanlılara sığındı. Bu olay, düzenli ordunun kurulmasındaki son engeli de ortadan kaldırdı.
3. Batı Cephesi Savaşları ve Siyasi Gelişmeler 📈
3.1. I. İnönü Savaşı (6-10 Ocak 1921) ✅
- Nedenleri: Çerkez Ethem isyanından faydalanan Yunanlılar, Eskişehir'i alıp Anadolu demiryollarını ele geçirmek ve İtilaf Devletleri'nden daha fazla yardım almak amacıyla taarruza geçti.
- Savaşın Seyri: Albay İsmet Bey komutasındaki yeni kurulan düzenli ordu, İnönü mevzilerinde Yunan ilerleyişini durdurdu ve düşmanı geri çekilmeye mecbur etti.
- Sonuçları:
- Düzenli ordunun ilk sınavını başarıyla vermesi.
- Halkın düzenli orduya ve TBMM'ye güveninin artması.
- Kuva-yı Milliye döneminin sona ermesi.
- Milletin birlik ve beraberlik duygularının güçlenmesi.
- Albay İsmet Bey'in mirlivalığa (tuğgeneral) yükseltilmesi.
- Siyasi Sonuçlar:
- Londra Konferansı (21 Şubat-12 Mart 1921): İtilaf Devletleri, Sevr Antlaşması'ndan taviz verebileceklerini göstererek TBMM'yi konferansa davet etti. Bu, TBMM Hükümeti'nin resmen tanınması ve Misak-ı Milli'nin dünya kamuoyuna duyurulması açısından önemliydi.
- Türkiye-Afganistan Dostluk Antlaşması (1 Mart 1921): TBMM'nin Doğulu devletlerle imzaladığı ilk dostluk antlaşması.
- İstiklal Marşı'nın Kabulü (12 Mart 1921): Türk milletinin bağımsızlık sembolü olarak kabul edildi.
- Moskova Antlaşması (16 Mart 1921): Türkiye ile Sovyet Rusya arasında imzalandı. Misak-ı Milli'yi kabul ettiren ilk büyük devlet antlaşması oldu. Doğu sınırları güvence altına alındı ve Milli Mücadele'ye maddi destek sağlandı.
3.2. II. İnönü Savaşı (23 Mart-31 Mart 1921) 🏆
- Nedenleri: Londra Konferansı'ndan istediklerini alamayan İtilaf Devletleri'nin Yunanlıları yeni bir taarruza teşvik etmesi ve Yunanlıların I. İnönü mağlubiyetinin izlerini silmek istemesi.
- Savaşın Seyri: Yunanlılar, Bursa ve Uşak üzerinden saldırıya geçti. Türk ordusu, İsmet Paşa komutasında İnönü mevzilerinde tekrar zafer kazandı.
- Sonuçları:
- Yurtta büyük yankı uyandırdı, halkın orduya güveni arttı.
- TBMM'nin morali yükseldi.
- İtilaf Devletleri arasındaki görüş ayrılıkları derinleşti.
- İtalya işgal ettiği bölgeleri boşaltmaya başladı.
- Fransa, Ankara ile anlaşma yolları aramaya başladı.
- İngiltere'nin Yunanlılara olan güveni sarsıldı.
- Mustafa Kemal Paşa, İsmet Paşa'ya gönderdiği telgrafta "Siz orada yalnız düşmanı değil, milletin makûs talihini de yendiniz." diyerek tebrik etti.
3.3. Kütahya-Eskişehir Savaşları ve Sakarya Meydan Savaşı (23 Ağustos-13 Eylül 1921) 🌟
- Kütahya-Eskişehir Savaşları: I. ve II. İnönü Savaşları'nda amacına ulaşamayan Yunanlılar, 10 Temmuz 1921'de iki koldan saldırıya geçti. Sayı ve lojistik üstünlükleri sayesinde Kütahya, Afyon ve Eskişehir'i ele geçirdiler. Türk ordusu, Mustafa Kemal Paşa'nın emriyle daha fazla kayıp vermemek ve toparlanmak amacıyla Sakarya Nehri'nin doğusuna çekildi.
- TBMM'deki Bunalım ve Başkomutanlık: Ordunun geri çekilmesi TBMM'de büyük bunalıma yol açtı. Mustafa Kemal Paşa, 5 Ağustos 1921'de Başkomutanlık görevini kabul etti ve Meclis'in tüm yetkilerini üç ay süreyle kullanma yetkisi aldı.
- Tekalif-i Milliye Emirleri: Mustafa Kemal Paşa, ordunun acil ihtiyaçlarını karşılamak amacıyla 7-8 Ağustos 1921'de "Tekalif-i Milliye" (Milli Yükümlülükler) emirlerini yayımladı. Bu emirlerle halk, maddi ve manevi tüm gücüyle orduya destek verdi.
- Sakarya Meydan Savaşı: Yunan ordusu 23 Ağustos 1921'de Sakarya Nehri'ni aşarak Türk mevzilerine taarruz etti. 22 gün 22 gece süren savaşta Mustafa Kemal Paşa'nın ünlü emri: "Hatt-ı müdafaa yoktur, sath-ı müdafaa vardır. O satıh bütün vatandır. Vatanın her karış toprağı vatandaşın kanıyla sulanmadıkça terk olunamaz." ile Türk ordusu büyük bir zafer kazandı.
- Sakarya Zaferi'nin Sonuçları:
- Türk ordusunun 1683 Viyana Kuşatması'ndan sonra başlayan geri çekilişi sona erdi ve taarruz aşamasına geçildi.
- Yunan ordusunun gücü kırıldı, üstünlük Türk ordusuna geçti.
- Büyük Taarruz için zemin hazırlandı.
- Mustafa Kemal Paşa'ya 19 Eylül 1921'de TBMM tarafından "Gazi" unvanı ve "Mareşal" rütbesi verildi.
- Siyasi Sonuçlar:
- Kars Antlaşması (13 Ekim 1921): Kafkas Cumhuriyetleri (Ermenistan, Gürcistan, Azerbaycan) ile imzalandı. Doğu sınırları kesinleşti.
- Ankara Antlaşması (20 Ekim 1921): Fransa ile imzalandı. Fransa, Yeni Türk Devleti'ni siyasi olarak tanıdı ve Güney Cephesi kapandı. Hatay ve İskenderun'a özel statü verildi.
- İtalyanlar Anadolu'dan tamamen çekildi.
4. Büyük Taarruz ve Mudanya Mütarekesi 🚀
4.1. Büyük Taarruz ve Başkomutanlık Meydan Savaşı (26 Ağustos-9 Eylül 1922) 🇹🇷
- Hazırlıklar: Sakarya Zaferi sonrası on aylık hazırlık döneminde ordunun tüm eksikleri giderildi. Tekalif-i Milliye Emirleri ile tüm kaynaklar ordu emrine verildi.
- Savaşın Seyri: Mustafa Kemal Paşa'nın dahi planıyla 26 Ağustos 1922'de Kocatepe'den başlayan Büyük Taarruz, düşmanı hiç beklemediği yerden vurdu. 30 Ağustos'ta Başkomutanlık Meydan Savaşı ile düşmanın ana kuvvetleri imha edildi.
- Mustafa Kemal Paşa'nın Emri: 1 Eylül 1922'de "Ordular! İlk hedefiniz Akdeniz'dir. İleri!" emriyle düşman takip edildi.
- Sonuç: 9 Eylül 1922'de İzmir kurtarıldı. Anadolu düşmandan tamamen temizlendi.
4.2. Mudanya Mütarekesi (11 Ekim 1922) 🤝
- Nedenleri: Askeri zaferin ardından İstanbul, Boğazlar ve Doğu Trakya'nın kurtarılması gerekliliği. İngilizlerin müttefiklerinden destek bulamaması.
- Görüşmeler: Türkiye (İsmet Paşa), İngiltere, Fransa ve İtalya temsilcileri Mudanya'da bir araya geldi. Yunanistan görüşmelere katılmadı.
- Önemli Hükümleri:
- Türk-Yunan çatışmaları durduruldu.
- Yunan kuvvetleri Doğu Trakya'dan çekildi.
- Doğu Trakya, savaşsız bir şekilde Yeni Türk Devleti'ne bırakıldı.
- İstanbul ve Boğazlar, barış antlaşması imzalanana kadar İtilaf Devletleri'nin kontrolünde kaldı, ancak TBMM Hükümeti'nin memurları bölgeye gönderilecekti.
- Önemi:
- İstiklal Savaşı'nın askeri bölümü başarıyla tamamlandı.
- Doğu Trakya savaş yapılmadan kurtarıldı.
- İngiltere, Yeni Türk Devleti'nin siyasi varlığını resmen kabul etti.
- Osmanlı Devleti'nin hukuki varlığının sona erdiğini gösteren bir belgedir.
5. Türkiye Cumhuriyeti'nin Kuruluşuna Giden Adımlar 🏛️
5.1. Saltanatın Kaldırılması (1 Kasım 1922) 👑❌
- Nedenleri: İtilaf Devletleri'nin Lozan Konferansı'na hem TBMM hem de İstanbul Hükümeti'ni davet etmesiyle ortaya çıkan ikilik. Milli egemenlik ilkesinin tam olarak hayata geçirilmek istenmesi.
- Sonuçları:
- Altı asırdan fazla hüküm süren Osmanlı Devleti resmen sona erdi.
- Halifeliğin siyasal gücü ortadan kalktı, laiklik adına yeni bir süreç başladı.
- Cumhuriyete giden yol açıldı.
- Lozan Konferansı'nda Ankara Hükümeti daha rahat hareket alanı buldu.
- Milli egemenlik yolunda en önemli adım atıldı.
5.2. Ankara'nın Başkent Oluşu (13 Ekim 1923) 📍
- Nedenleri: Milli Mücadele'nin merkezi olması, coğrafi konumu nedeniyle işgalinin zor ve güvenli olması, ulaşım imkanlarının iyi olması, inkılapların daha kolay yürütüleceğine olan inanç.
- Sonuç: Yeni Türk Devleti'nin başkent sorunu çözüldü.
5.3. Cumhuriyetin İlanı (29 Ekim 1923) 🇹🇷🎉
- Nedenleri: Milli egemenlik kavramının hayata geçirilmek istenmesi, saltanatın kaldırılmasıyla ortaya çıkan devlet başkanlığı ve rejim belirsizlikleri, Meclis Hükümeti Sistemi'nin yarattığı sorunlar, yaşanan hükümet bunalımları, demokratik ve çağdaş bir devlet olma isteği.
- Sonuçları:
- Devletin rejim belirsizliği ortadan kalktı, adı Türkiye Cumhuriyeti Devleti oldu.
- Meclis Hükümeti Sistemi yerine kabine sistemine geçildi.
- Mustafa Kemal Paşa, Türkiye Cumhuriyeti'nin ilk Cumhurbaşkanı seçildi.
- Milli egemenlik düşüncesi hayata geçirildi, uluslararası ilişkilerde devletin itibarı güçlendi.
5.4. Halifeliğin Kaldırılması (3 Mart 1924) 🕌❌
- Nedenleri: Saltanatın kaldırılması ve Cumhuriyet'in ilanıyla halifelik makamının anlamsızlaşması, son Halife Abdülmecit Efendi'nin padişah gibi tavırlar içine girmesi, laik devlet düzenine geçişte engel görülmesi, rejim karşıtlarının halifelik makamına sığınma çabaları.
- Sonuçları:
- Laiklik yolunda önemli bir adım atıldı.
- Yapılacak inkılapların önündeki önemli bir engel ortadan kaldırıldı.
- Ümmetçilik arayışları önemli bir dayanağını kaybetti.
- Milli egemenlik pekiştirildi.
- Dış politikada daha bağımsız hareket edilmesi sağlandı.
6. Lozan Barış Antlaşması (24 Temmuz 1923) 🕊️📜
6.1. Konferansın Toplanması ve Türk Heyetinin İlkeleri 🌍
- Yer ve Tarih: Mudanya Mütarekesi sonrası İsviçre'nin Lozan şehrinde 20 Kasım 1922'de başladı.
- Katılımcılar: Türkiye, İngiltere, Fransa, İtalya, Japonya, Yunanistan, Romanya ve Sırp-Hırvat-Sloven Devletleri. Boğazlar konusunda Sovyet Rusya da katıldı.
- Türk Heyeti: Dışişleri Bakanı İsmet Paşa başkanlığında.
- Türk Heyetinin Taviz Verilmeyecek Konuları:
- Topraklarımızda Ermeni devleti kurulması kesinlikle kabul edilmeyecek.
- Kapitülasyonlar muhakkak kaldırılacak.
6.2. Antlaşmanın Önemli Hükümleri 📝
- Sınırlar:
- Suriye Sınırı: 20 Ekim 1921 Ankara Antlaşması hükümlerine göre kabul edildi.
- Irak Sınırı: Musul Meselesi ve Irak sınırı çözülemeyerek Türkiye-İngiltere arasında dokuz ay içinde sonuca bağlanmak üzere ertelendi.
- Yunanistan ve Adalar: Meriç Nehri sınır kabul edildi. Karaağaç savaş tazminatı olarak Türkiye'ye verildi. İmroz, Bozcaada ve Tavşan Adaları Türkiye'de kaldı. On İki Ada İtalya'da kaldı, diğer Ege adaları Yunanistan'a bırakıldı.
- Azınlıklar: Türkiye'deki gayrimüslim azınlıklara ayrıcalık verilmedi, Türk vatandaşı kabul edildi. Batı Trakya Türkleri ile İstanbul Rumları dışındaki Türk ve Rum nüfus mübadelesi esası kabul edildi.
- Kapitülasyonlar: Ekonomik, idari, mali, adli her çeşidi kaldırıldı. ✅
- Borçlar: Osmanlı Düyûn-ı Umumiye teşkilatı kaldırıldı. Osmanlı Devleti'nin dış borçları, Türkiye'nin payına düşen miktarın Fransız frangı olarak ödenmesi kabul edildi.
- Boğazlar ve İstanbul'un Durumu: Boğazların yönetimi uluslararası bir "Boğazlar Komisyonu" tarafından sağlanacaktı. Boğazların her iki yakasında 15 km'lik bir bölge silahsız kalacaktı. Antlaşmanın onaylanmasını takiben İtilaf Devletleri İstanbul ve Boğazlar bölgesindeki kuvvetlerini çekti.
6.3. Lozan Antlaşması'nın Önemi 🌟
- Türk milletinin ve devletinin bağımsızlığını tescil etti.
- Milli sınırlar içinde Yeni Türk Devleti'nin dünyaya ilanıdır.
- O günkü şartlar içinde Misak-ı Milli büyük oranda gerçekleştirildi.
- "Şark Meselesi" olarak adlandırılan ve Türkleri Anadolu'dan atmayı amaçlayan projeler iflas etti.
- Batı emperyalizmi altındaki mazlum milletlere örnek oldu.
- Türkiye'yi parçalayıp Ermenistan ve Kürdistan devletleri kurma projelerini ortadan kaldırdı.
6.4. Lozan'da Çözülemeyen veya Tam Çözülemeyen Konular ❓
- Çözülemeyenler: Irak sınırı ve Musul Meselesi, Osmanlı Devleti'nin Fransızlara olan borçları.
- Tam Çözülemeyenler: Boğazlar Meselesi, Hatay Meselesi, Adalar Meselesi, Patrikhane Meselesi.
