Bu çalışma, çeşitli kaynaklardan (kopyalanmış metinler ve sesli ders kaydı) derlenerek hazırlanmıştır.

---

🇹🇷 Türk Kurtuluş Savaşı ve Yeni Türk Devleti'nin Kuruluşu: Kapsamlı Çalışma Rehberi

Giriş

I. Dünya Savaşı'nın ardından imzalanan Mondros Mütarekesi, Türk milletini kayıtsız şartsız bir teslimiyete zorlamıştır. İtilaf Devletleri ve azınlıkların Anadolu'da başlattığı haksız işgaller ve katliamlar karşısında Türk milleti, teslimiyeti reddederek vatanını savunmak için harekete geçmiştir. Bu süreç, Millî Mücadele'nin başlamasına ve nihayetinde Yeni Türk Devleti'nin kurulmasına yol açmıştır.

1️⃣ Millî Mücadele'nin Başlangıcı ve Kuva-yı Milliye

Mondros Mütarekesi Sonrası Durum

• Teslimiyet Çabası: Mondros Mütarekesi'nin uygulanmasıyla Türk milleti, Anadolu'da hayat hakkı tanımayan bir teslimiyete mahkûm edilmeye çalışıldı. Ordular terhis edildi, silahlar İtilaf Devletleri tarafından toplanmaya başlandı.
• Direniş Ruhunun Doğuşu: Tarih boyunca hür yaşamış Türk milleti, işgaller karşısında teslimiyeti kabul etmeyerek kendiliğinden silahlı milis kuvvetleri oluşturmaya başladı.

📚 Kuva-yı Milliye

• Tanım: Düşman işgallerine engel olmak amacıyla kurulan bu savunma teşkilatlarına Kuva-yı Milliye (Millî Kuvvetler) adı verildi.
• Oluşumu: Eski komutan ve askerler ile sivil vatandaşların kendi aralarında oluşturduğu bu birlikler, halkın malını, canını, namusunu korumayı amaçladı.
• Mustafa Kemal Paşa'nın Görüşü: Mustafa Kemal Paşa, hükümetin vatanı savunma görevini yerine getiremediği durumlarda bu görevin doğrudan millete düştüğünü ve buna Kuva-yı Milliye dendiğini belirtmiştir.
• Önemi: Düzenli ordunun kuruluşuna kadar ülke savunmasında ve iç isyanların bastırılmasında önemli rol oynamış, halkın maneviyatını artırmıştır.

İşgaller ve Direniş Cepheleri

• İngiliz İşgalleri: Musul, İskenderun, Kilis, Antep, Maraş ve Urfa.
• Fransız İşgalleri: Ermenilerle işbirliği yaparak Adana, Mersin ve Osmaniye.
• Güney Cephesi Savunmaları:
  • Adana Savunması: Fransız ve Ermeni zulmüne karşı halkın fiili direnişi. 19 Aralık 1919'da Dörtyol'da ilk çatışma. Pozantı Kongresi (5 Ağustos 1920) ile mücadele organize edildi. 20 Ekim 1921 Ankara Antlaşması ile Fransızlar çekildi.
  • Maraş Savunması: Önce İngiliz, sonra Fransız işgali. Sütçü İmam olayı ve Rıdvan Hoca'nın "Kalesinde hür bayrağı olmayan esir bir belde de Cuma namazı kılınmaz." sözü direnişi başlattı. 72 gün süren direniş sonrası Fransızlar 11 Şubat 1920'de çekildi. TBMM, Maraş'a "İstiklal Madalyası" ve "Kahraman" unvanı verdi.
  • Urfa Savunması: İngiliz ve Fransız işgali. Fransızların Ermenilerle işbirliği yapması üzerine halk direnişe geçti. Yüzbaşı Ali Saip Bey (Namık) önderliğinde 3000 kişilik kuvvetle Fransızlara ültimatom verildi. 10 Nisan 1920'de Fransızlar şehri terk etti. TBMM, Urfa'ya "Şanlı" unvanı verdi.
  • Antep Savunması: İngiliz ve Fransız işgali. Fransız ve Ermeni zulmüne karşı Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti kuruldu. Şahin Bey önderliğinde direniş gösterildi. 10 ay 9 gün süren direniş sonrası şehir düşmana açılmak zorunda kalsa da, 20 Ekim 1921 Ankara Antlaşması ile Fransızlar çekildi. TBMM, Antep'e "Gazi" unvanı verdi.
• Doğu Cephesi:
  • Ermeni İşgalleri: Rusya'nın I. Dünya Savaşı'ndan çekilmesiyle Ermenistan, Doğu Anadolu'da toprak iddiaları ve işgallere başladı.
  • Gümrü Antlaşması (2/3 Aralık 1920): Kazım Karabekir Paşa komutasındaki Türk ordusu, 28 Eylül 1920'de taarruza geçerek Sarıkamış, Kars ve Gümrü'yü ele geçirdi. Ermenistan, Gümrü Antlaşması'nı imzalamak zorunda kaldı.
  • ✅ Önemi: TBMM'nin imzaladığı ilk siyasi antlaşmadır. Türkler ilk defa galip devlet olarak antlaşma imzaladı. Ermenistan TBMM'yi resmen tanıdı. Doğu sınırlarımızın güvenliği sağlandı ve buradaki birlikler Batı Cephesi'ne kaydırıldı.

2️⃣ Düzenli Orduya Geçiş ve Batı Cephesi Gelişmeleri

Kuva-yı Milliye'den Düzenli Orduya Geçiş

• Gereklilik: Kuva-yı Milliye birlikleri, düzenli Yunan kuvvetlerine karşı yetersiz kalmış, bazı milis kuvvetlerinin disiplinsiz davranışları ve keyfi uygulamaları halk içinde huzursuzluğa yol açmıştı.
• Ali Fuat Paşa'nın Durumu: Batı Cephesi Komutanı Ali Fuat Paşa'nın Gediz Taarruzu'ndaki başarısızlığı, düzenli orduya geçişi hızlandırdı.
• İsmet Bey'in Atanması: Mustafa Kemal Paşa, Albay İsmet Bey'i Batı Cephesi Komutanlığı'na atadı (Kasım 1920).
• Çerkez Ethem İsyanı: Kuva-yı Milliye liderlerinden Çerkez Ethem, düzenli orduya katılmayı reddederek isyan etti. Üzerine gönderilen kuvvetler karşısında tutunamayarak Yunanlılara sığındı. Bu olay, düzenli ordunun kurulmasının önündeki son engeli kaldırdı.

I. İnönü Savaşı (6-10 Ocak 1921)

• Nedenleri: Yunanlıların Eskişehir'i ele geçirme ve İtilaf Devletleri'nden daha fazla yardım alma amacı.
• Savaşın Seyri: Yunanlılar üç koldan ilerleyerek İnönü mevzilerine ulaştı. Türk ordusu güçlü bir savunma hattı oluşturarak düşmanı geri çekilmeye zorladı.
• ✅ Sonuçları:
  • Düzenli ordunun ilk başarısıdır.
  • Halkın düzenli orduya ve TBMM'ye güveni arttı.
  • Kuva-yı Milliye dönemi sona erdi.
  • Albay İsmet Bey tuğgeneralliğe yükseltildi.

I. İnönü Savaşı Sonrası Siyasi Gelişmeler

• Londra Konferansı (21 Şubat-12 Mart 1921):
  • Amaç: İtilaf Devletleri, I. İnönü Zaferi sonrası TBMM Hükümeti'nin artan saygınlığı ve otoritesi nedeniyle Sevr Antlaşması'nı yeniden düşünmek ve Türklerle diyalog kurmak istedi.
  • TBMM'nin Katılımı: İtilaf Devletleri, TBMM'yi doğrudan davet etmeyip İstanbul Hükümeti aracılığıyla çağırdı. Mustafa Kemal Paşa'nın kararlı tutumu üzerine İtalya aracılığıyla TBMM de davet edildi.
  • Tevfik Paşa'nın Jest'i: İstanbul Hükümeti temsilcisi Tevfik Paşa, söz hakkını "milletin gerçek temsilcileri" olan TBMM heyetine bıraktı.
  • TBMM'nin Tutumu: Misak-ı Millî kararlarından taviz verilmeyeceği vurgulandı.
  • ✅ Önemi: İtilaf Devletleri TBMM Hükümeti'ni resmen tanıdı. Misak-ı Millî dünya kamuoyuna duyuruldu.
• Türkiye-Afganistan Dostluk Antlaşması (1 Mart 1921):
  • TBMM'nin Doğulu devletlerle imzaladığı ilk dostluk antlaşmasıdır.
  • İki devlet karşılıklı bağımsızlıklarını tanıdı ve işbirliği öngörüldü.
• İstiklal Marşı'nın Kabulü (12 Mart 1921):
  • Türk milletinin bağımsızlık sembolü ve Millî Mücadele ruhunu yansıtan marş, Mehmet Akif Ersoy tarafından yazıldı ve TBMM'de kabul edildi.
• Moskova Antlaşması (16 Mart 1921):
  • Nedenleri: İtilaf Devletleri'nin Anadolu'yu işgali, Türk-Sovyet ilişkilerini yakınlaştırdı. Sovyet Rusya, Batı emperyalizmine karşı Anadolu'daki direnişi destekledi.
  • İçeriği: Her iki tarafın tanımadığı antlaşmayı diğeri de tanımayacak (Sevr'in geçersizliği). Kapitülasyonlar kaldırılacak. Türkiye'nin Misak-ı Millî sınırları tanınacak.
  • ✅ Önemi: TBMM Hükümeti'nin büyük bir devletle eşit şartlarda imzaladığı ilk antlaşmadır. Doğu sınırlarımız güvence altına alındı. Millî Mücadele için Sovyetler Birliği'nden para, silah ve teçhizat yardımı sağlandı.

II. İnönü Savaşı (23-31 Mart 1921)

• Nedenleri: Yunanlıların I. İnönü yenilgisinin izlerini silmek ve İtilaf Devletleri'nden daha fazla destek almak istemesi.
• Savaşın Seyri: Yunanlılar Bursa ve Uşak üzerinden yeniden taarruza geçti. Türk ordusu, İsmet Paşa komutasında Yunan ilerleyişini durdurarak ikinci kez zafer kazandı.
• ✅ Sonuçları:
  • Halkın Türk ordusuna ve kurtuluşa olan güveni arttı.
  • TBMM'nin morali yükseldi.
  • İtilaf Devletleri arasındaki görüş ayrılıkları derinleşti.
  • İtalya işgal ettiği bölgeleri boşaltmaya başladı, Fransa Ankara ile anlaşma yolları aradı.

3️⃣ Sakarya Meydan Savaşı ve Başkomutanlık Dönemi

Kütahya-Eskişehir Muharebeleri (10-24 Temmuz 1921)

• Nedenleri: Yunanlıların I. ve II. İnönü yenilgilerinin intikamını almak ve Ankara'yı ele geçirmek istemesi.
• Savaşın Seyri: Yunan ordusu sayı ve lojistik üstünlüğüyle Kütahya, Afyon ve Eskişehir'i ele geçirdi.
• Geri Çekilme: Mustafa Kemal Paşa, ordunun daha fazla kayıp vermesini engellemek ve toparlanmasını sağlamak amacıyla ordunun Sakarya Nehri'nin doğusuna çekilmesi emrini verdi.

Başkomutanlık Yetkisinin Verilmesi

• TBMM'deki Bunalım: Ordunun geri çekilmesi TBMM'de büyük tartışmalara ve moral bozukluğuna yol açtı.
• Mustafa Kemal Paşa'nın Başkomutanlığı (5 Ağustos 1921): Mustafa Kemal Paşa, Meclis'in tüm yetkilerini üç ay süreyle kullanmak şartıyla Başkomutanlık görevini kabul etti. Bu, olağanüstü durumlarda hızlı karar almayı sağladı.

📚 Tekalif-i Milliye Emirleri (7-8 Ağustos 1921)

• Amaç: Ordunun acil ihtiyaçlarını karşılamak.
• İçeriği: Halkın maddi ve manevi tüm gücüyle Millî Mücadele'ye destek vermesini sağlayan 10 maddelik emirler. (Örnek: Her aileden bir kat çamaşır, bir çift çorap ve çarık; tüccar ve halkın elindeki stokların %40'ına el konulması; taşıtlarla askerî ulaşım vb.)
• Uygulama: Millî Vergi Komisyonları kuruldu, İstiklal Mahkemeleri görevlendirildi. Türk milleti büyük fedakârlıklarla bu emirlere uydu.

Sakarya Meydan Savaşı (23 Ağustos-13 Eylül 1921)

• Nedenleri: Yunanlıların Türk ordusuna son darbeyi vurarak Ankara'yı ele geçirme amacı.
• Savaşın Seyri: Yunan ordusu Sakarya Nehri'ni aşarak Türk mevzilerine saldırdı. 22 gün 22 gece süren savaşta Mustafa Kemal Paşa'nın "Hatt-ı müdafaa yoktur, sath-ı müdafaa vardır. O satıh bütün vatandır. Vatanın her karış toprağı vatandaşın kanıyla sulanmadıkça terk olunamaz." emriyle Türk ordusu büyük bir direniş gösterdi.
• ✅ Sonuçları:
  • Türk ordusunun 1683 Viyana Kuşatması'ndan sonra başlayan geri çekilişi sona erdi, taarruz aşamasına geçildi.
  • Yunan ordusunun gücü kırıldı, üstünlük Türk ordusuna geçti.
  • Mustafa Kemal Paşa'ya TBMM tarafından "Gazi" unvanı ve "Mareşal" rütbesi verildi.
  • Kars Antlaşması (13 Ekim 1921): Kafkas Cumhuriyetleri (Ermenistan, Gürcistan, Azerbaycan) ile imzalandı. Doğu sınırlarımız kesinleşti.
  • Ankara Antlaşması (20 Ekim 1921): Fransa ile imzalandı. Fransa, Yeni Türk Devleti'ni siyasi olarak tanıdı. Güney sınırlarımız (Hatay hariç) belirlendi. Güney Cephesi'ndeki kuvvetler Batı Cephesi'ne kaydırıldı.
  • İtalyanlar Anadolu'dan tamamen çekildi.

4️⃣ Büyük Taarruz ve Mudanya Mütarekesi

Büyük Taarruz Hazırlıkları

• Amaç: Sakarya Zaferi sonrası düşmanı yurttan tamamen atmak.
• Hazırlıklar: On aylık bir hazırlık dönemiyle ordunun eksikleri tamamlandı. Tekalif-i Milliye Emirleri ile tüm kaynaklar orduya seferber edildi.
• Strateji: Mustafa Kemal Paşa, düşmanın beklemediği bir bölgeden ani bir darbe ile imha edilmesini öngören dâhiyane bir plan hazırladı.

Büyük Taarruz ve Başkomutanlık Meydan Savaşı (26 Ağustos-9 Eylül 1922)

• Başlangıç: 26 Ağustos 1922 sabahı Türk topçusunun atışıyla başladı. Mustafa Kemal Paşa, taarruzu Kocatepe'den yönetti.
• Başkomutanlık Meydan Savaşı (30 Ağustos): Düşmanın ana kuvvetleri imha edildi.
• "Ordular! İlk hedefiniz Akdeniz'dir. İleri!" (1 Eylül): Mustafa Kemal Paşa'nın bu emriyle düşman takip edildi ve Anadolu'dan tamamen temizlendi.
• İzmir'in Kurtuluşu: 9 Eylül 1922'de İzmir kurtarıldı.

Mudanya Mütarekesi (11 Ekim 1922)

• Nedenleri: Büyük Taarruz sonrası Türk ordusunun Çanakkale'ye ilerlemesi ve İtilaf Devletleri'nin yeni bir savaşı göze alamaması.
• Görüşmeler: Türkiye (İsmet Paşa), İngiltere, Fransa ve İtalya temsilcileri Mudanya'da bir araya geldi. Yunanistan görüşmelere katılmadı.
• ✅ Önemi:
  • İstiklal Savaşı'nın askerî bölümü başarıyla tamamlandı.
  • Doğu Trakya, savaş yapılmadan Yeni Türk Devleti'nin sınırlarına katıldı.
  • İngiltere, Yeni Türk Devleti'nin siyasi varlığını resmen kabul etti.
  • Osmanlı Devleti'nin hukuki varlığının sona erdiğini gösteren bir belgedir.

5️⃣ Lozan Barış Antlaşması ve Yeni Türk Devleti'nin Temelleri

Saltanatın Kaldırılması (1 Kasım 1922)

• Neden: İtilaf Devletleri'nin Lozan Konferansı'na hem TBMM hem de İstanbul Hükümeti'ni davet etmesi üzerine, ikiliği ortadan kaldırmak ve millî egemenliği pekiştirmek.
• ✅ Sonuç: Altı asırdan fazla süren Osmanlı Devleti resmen sona erdi. Millî egemenlik yolunda en önemli adım atıldı.

Ankara'nın Başkent Oluşu (13 Ekim 1923)

• Neden: Yeni Türk Devleti'nin başkentinin belirsizliği, Ankara'nın coğrafi konumu, güvenliği ve Millî Mücadele'nin merkezi olması.
• ✅ Sonuç: Yeni devletin başkent sorunu çözüldü, uluslararası itibarı güçlendi.

Cumhuriyetin İlanı (29 Ekim 1923)

• Nedenler: Millî egemenlik kavramının hayata geçirilmesi, devlet başkanlığı ve rejim belirsizliğinin giderilmesi, Meclis Hükümeti Sistemi'nin yarattığı sorunlar, muhaliflerin eski sistemi yaşatma çabaları.
• Süreç: Mustafa Kemal Paşa, yaşanan hükümet krizleri üzerine 28 Ekim akşamı Cumhuriyet'in ilan edileceğini bildirdi. 29 Ekim'de Teşkilât-ı Esâsîye Kanunu'nda yapılan değişiklikle Cumhuriyet ilan edildi.
• ✅ Sonuç: Devletin rejim belirsizliği ortadan kalktı, adı Türkiye Cumhuriyeti Devleti oldu. Kabine sistemine geçildi. Mustafa Kemal Paşa ilk Cumhurbaşkanı seçildi.

Halifeliğin Kaldırılması (3 Mart 1924)

• Nedenler: Saltanatın kaldırılması ve Cumhuriyet'in ilanıyla halifelik makamının anlamsızlaşması, son Halife Abdülmecit Efendi'nin padişah gibi davranması, laik devlet düzenine geçişte engel görülmesi, rejim karşıtlarının halifeliğe sığınma çabaları.
• Süreç: Mustafa Kemal Paşa'nın önderliğinde alınan kararla, 3 Mart 1924'te halifelik kaldırıldı. Aynı gün Şer'iyye ve Evkaf Vekâleti ile Erkân-ı Harbiye-i Umumiye Vekâleti de kaldırıldı ve Tevhid-i Tedrisat Kanunu kabul edildi.
• ✅ Sonuç: Laiklik yolunda önemli bir adım atıldı. Yapılacak inkılapların önündeki engel kalktı. Millî egemenlik pekiştirildi.

Lozan Barış Antlaşması (24 Temmuz 1923)

• Konferans: İsviçre'nin Lozan kentinde iki aşamada gerçekleşti (20 Kasım 1922 - 4 Şubat 1923 ve 23 Nisan 1923 - 24 Temmuz 1923). Türkiye'yi İsmet Paşa başkanlığındaki heyet temsil etti.
• TBMM'nin Kırmızı Çizgileri: Ermeni devleti kurulmaması ve kapitülasyonların kaldırılması.
• Önemli Hükümler:
  • Sınırlar: Suriye sınırı Ankara Antlaşması'na göre kabul edildi. Irak sınırı (Musul meselesi) ertelendi. Bulgaristan sınırı belirlendi. Yunanistan ile Meriç Nehri sınır oldu, Karaağaç savaş tazminatı olarak Türkiye'ye verildi.
  • Azınlıklar: Türkiye'deki gayrimüslim azınlıklar Türk vatandaşı kabul edildi, ayrıcalık verilmedi. Nüfus mübadelesi kararı alındı (Batı Trakya Türkleri ve İstanbul Rumları hariç).
  • Kapitülasyonlar: Her çeşidi kaldırıldı.
  • Borçlar: Osmanlı Düyûn-ı Umumiye teşkilatı kaldırıldı. Osmanlı borçları Türkiye'nin payına düşen miktar olarak ödendi.
  • Boğazlar: Uluslararası bir komisyon tarafından yönetilecek, her iki yakasında 15 km'lik bölge silahsızlandırılacaktı.
• ✅ Önemi:
  • Türk milletinin ve devletinin bağımsızlığını tescil etti.
  • Yeni Türk Devleti'nin milli sınırlarını dünyaya ilan etti.
  • Misak-ı Millî büyük oranda gerçekleşti.
  • Batılı devletlerin "Şark Meselesi" projeleri iflas etti.
  • Ezilen milletlere örnek oldu.

---