Podit
Çalışma Materyali: Cumhuriyet Dönemi Siyasi, Dış Politika ve Eğitim Gelişmeleri
Kaynak Bilgisi: Bu çalışma materyali, bir dersin sesli transkripti ve kopyalanmış metin kaynaklarından derlenerek hazırlanmıştır.
Giriş 📚
Türkiye Cumhuriyeti'nin kuruluşu, sadece siyasi bir dönüşüm değil, aynı zamanda toplumsal, kültürel ve uluslararası ilişkilerde de köklü değişiklikleri beraberinde getirmiştir. Bu materyal, Cumhuriyet'in ilk yıllarından itibaren çok partili siyasi hayata geçiş denemelerini, rejime yönelik tehditleri, Türk dış politikasının temel prensiplerini ve önemli gelişmelerini, son olarak da eğitim ve kültür alanında gerçekleştirilen inkılapları kapsamaktadır. Amacımız, bu kritik dönemeçleri anlaşılır ve yapılandırılmış bir şekilde sunarak öğrenmeyi kolaylaştırmaktır.
I. Cumhuriyet Dönemi Çok Partili Hayata Geçiş Denemeleri ve Rejime Yönelik Tehditler
Demokrasinin vazgeçilmez unsurlarından biri olan siyasi partiler, Türkiye Cumhuriyeti'nin ilk yıllarında önemli denemelerle ortaya çıkmıştır.
1. I. TBMM'de Muhalefetin Ortaya Çıkışı
I. TBMM, olağanüstü koşullarda açıldığı için başlangıçta siyasi partiler bulunmuyordu. Ancak zamanla farklı fikirler etrafında birleşen gruplar oluştu:
- ✅ Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Grubu (I. Grup): Meclis'teki en etkili gruptu.
- ✅ II. Grup: I. Grubun dışında kalan milletvekillerinden oluşuyordu. Resmî bir örgütlenmeye gitmese de I. Gruba karşı etkili bir muhalefet sergiledi. Nisan 1923 seçimlerini kaybederek Meclis dışında kaldı. Bu dönemde Meclis'te Tesanüd, İstiklal, Müdafaa-i Hukuk, Islahat gibi farklı gruplar da mevcuttu.
2. Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası (TCF) (17 Kasım 1924 - 3 Haziran 1925)
Cumhuriyet'in ilanından sonra, Cumhuriyet Halk Fırkası'nın (CHF) politikalarını eleştiren, Milli Mücadele'nin önde gelen isimlerinden bazı milletvekilleri (Rauf Orbay, Kâzım Karabekir, Ali Fuat Cebesoy, Refet Bele, Adnan Adıvar gibi) CHF'den ayrılarak TCF'yi kurdu.
- 📚 Önemi: Cumhuriyet tarihimizin ilk örgütlü muhalefet partisidir. Mustafa Kemal Paşa, kuruluşunu olumlu bir adım olarak değerlendirmiştir.
- 💡 Programı: Egemenliğin halka ait olduğu, Cumhuriyet'i yaşatma ve geliştirme, demokratik ve liberal anlayış, düşünce ve inançlara saygı, tek dereceli seçim, adem-i merkeziyetçi yönetim, serbest piyasa ekonomisi, din ve devlet işlerinin ayrı olması ancak dinin hor görülmemesi gibi prensipleri benimsedi.
- ⚠️ Kapanışı: Parti, kısa sürede inkılap karşıtlarının ve dine dayalı devlet düzeni isteyen grupların sığınağı haline geldi. 13 Şubat 1925'te çıkan Şeyh Sait İsyanı sonrasında, hükümetin aldığı sert tedbirler kapsamında Takrir-i Sükûn Kanunu çıkarıldı. İstiklal Mahkemeleri, TCF'nin isyanla bağlantılı olduğunu iddia ederek partinin doğudaki şubelerini kapattı. Ankara İstiklal Mahkemesi de partinin bazı üyelerini dini siyasete alet etmekle suçladı. Bu gelişmeler üzerine TCF, 3 Haziran 1925'te Takrir-i Sükûn Kanunu çerçevesinde kapatıldı.
3. Şeyh Sait İsyanı ve Takrir-i Sükûn Kanunu (4 Mart 1925)
- Şeyh Sait İsyanı (13 Şubat 1925): Doğu Anadolu'da çıkan bu isyan, Musul meselesi nedeniyle İngiltere'nin bölgedeki kışkırtmalarıyla da ilişkilendirilmiştir. İsyanın dini ve etnik bölücülük amaçları olduğu tespit edilmiştir.
- Takrir-i Sükûn Kanunu: İsyanın bastırılması için İsmet Paşa hükümeti tarafından çıkarılan bu kanun, hükümete olağanüstü yetkiler verdi. İrtica, isyan ve ülkenin sosyal düzenini bozmaya yönelik her türlü girişimi yasaklama yetkisi tanıdı. Kanun kapsamında İstiklal Mahkemeleri kuruldu ve TCF kapatıldı. Bu kanun, iki yıl süreyle yürürlükte kalmış, daha sonra iki yıl daha uzatılarak 1929'a kadar uygulanmıştır.
4. İzmir Suikastı (1926)
- Amaç: İnkılaplara ve Mustafa Kemal Paşa'ya düşmanlık besleyen, eski İttihatçılar ve komitacı gruplar tarafından Mustafa Kemal'i ortadan kaldırma girişimiydi.
- Plan: Ziya Hurşit ve arkadaşları tarafından İzmir'de Mustafa Kemal Paşa'ya suikast düzenlenmesi planlandı.
- Sonuç: Suikast, Giritli Şevki'nin ihbarı ve Mustafa Kemal Paşa'nın seyahat programındaki gecikme sayesinde engellendi. İstiklal Mahkemeleri, suikastçıları yargıladı. Bu süreçte Kâzım Karabekir, Ali Fuat Paşa gibi Milli Mücadele liderleri de tutuklandı ancak beraat ettiler. Olay, İttihatçıların siyaset sahnesinden tasfiyesi olarak yorumlandı.
5. Serbest Cumhuriyet Fırkası (SCF) (12 Ağustos - 17 Kasım 1930)
- Kuruluşu: Mustafa Kemal Paşa'nın teşvikiyle, tek parti yönetiminin sakıncalarını gidermek ve hükümeti denetlemek amacıyla Paris Büyükelçisi Fethi Okyar tarafından kuruldu. Mustafa Kemal'in kız kardeşi Makbule Hanım da kurucular arasındaydı.
- Programı: Cumhuriyetçilik, Milliyetçilik, Laiklik ilkelerine bağlılık, tek dereceli seçim, kadınlara siyasi haklar, liberal ekonomi, yabancı sermaye teşviki gibi maddeler içeriyordu.
- Halk Desteği: Kısa sürede halktan büyük ilgi gördü, özellikle ekonomik sıkıntılar nedeniyle CHF'ye karşı oluşan hoşnutsuzluktan faydalandı.
- ⚠️ Kapanışı: TCF'de olduğu gibi, SCF de kısa sürede inkılap karşıtlarının ve gerici unsurların toplandığı bir parti haline geldi. Fethi Okyar, partinin gelecekte Gazi Paşa ile karşı karşıya gelme endişesiyle, 17 Kasım 1930'da partiyi kendi isteğiyle feshetti. Bu, çok partili hayata geçişin ikinci başarısız denemesi oldu.
6. Menemen (Kubilay) Olayı (23 Aralık 1930)
- Olay: Serbest Cumhuriyet Fırkası'nın kapanışından kısa bir süre sonra, İzmir'in Menemen ilçesinde Derviş Mehmet liderliğindeki gerici bir grup, kendisinin "Mehdi" olduğunu iddia ederek şeriat çağrısıyla isyan başlattı.
- Şehitler: Olayı bastırmakla görevlendirilen Yedek Subay Asteğmen Kubilay ile bekçiler Hasan ve Şevki şehit edildi.
- Sonuç: Olay, Cumhuriyet rejimine ve inkılaplara karşı bir tehdit olarak algılandı. Menemen, Manisa ve Balıkesir'de sıkıyönetim ilan edildi. İsyan bastırıldı ve sorumlular yargılanarak cezalandırıldı. Bu olay, çok partili hayata geçiş denemelerinin bir süre daha ertelenmesine neden oldu.
II. Türk Dış Politikası
1. Dış Politika Kavramı
📚 Tanım: Bir devletin başka bir devlete veya uluslararası alana karşı izlediği politikadır. Uluslararası ilişkilerin "girdisi" olarak da tanımlanır.
2. Türk Dış Politikasının Amaç ve İlkeleri
Türk dış politikası, Mustafa Kemal Atatürk döneminde "millî siyaset" olarak adlandırılan bir yol izlemiştir.
- ✅ Akılcı ve Gerçekçi Olmak: Ülkenin çıkarlarını ön planda tutmak.
- ✅ Hukuk Yoluyla Çözüm: Uluslararası sorunları barışçıl yollarla çözmek.
- ✅ "Yurtta Sulh, Cihanda Sulh": Barışçıl bir dış politika izlemek.
- ✅ Diyaloğa Açık ve Yapıcı Olmak: Uluslararası ilişkilerde işbirliğini teşvik etmek.
- ✅ Millî Siyasete Zarar Vermeyen Devletlerle İyi İlişkiler: Dostluk ve işbirliğini geliştirmek.
- ✅ Güvenilirlik Esası: Devletlerarası ilişkilerde güvene dayalı hareket etmek.
- ✅ Mazlum Milletlerin Sorunlarıyla İlgilenmek: Emperyalizme karşı duruş sergilemek.
- ✅ Diğer Devletlerin İçişlerine Karışmamak: Egemenlik haklarına saygı duymak.
- ✅ Dünya Barışına Katkı Sağlamak: Küresel istikrara destek olmak.
3. Türk Dış Politikasının Gelişme Evreleri (1919-1939)
1919-1923: Milli Mücadele Dönemi
- Amaç: Ülkenin düşman işgalinden kurtarılması ve Misak-ı Millî'nin gerçekleştirilmesi.
- Önemli Adımlar: Amasya Tamimi, Erzurum ve Sivas Kongreleri ile teşkilatlanma.
- Diplomatik İlişkiler: ABD, Fransa ve Sovyetler Birliği ile ilişkiler kurularak yalnızlıktan kurtulma ve destek sağlama çabaları.
- Başarılar: Gümrü, Ankara Antlaşmaları, Mudanya Mütarekesi ve Lozan Barış Antlaşması ile bağımsızlığın tescili.
1923-1930: Lozan Sonrası Çözülemeyen Sorunlar
Lozan Antlaşması'nda çözüme kavuşturulamayan veya sonraya bırakılan meseleler bu dönemde ele alındı.
- Musul Meselesi: İngiltere ile yaşanan en önemli sorun. Petrol yatakları nedeniyle stratejik öneme sahipti. Milletler Cemiyeti'ne havale edildi ve 1926 Ankara Antlaşması ile Irak'a bırakıldı. Türkiye, petrol gelirlerinden %10 pay aldı.
- Dış Borçlar Meselesi: Osmanlı'dan kalan borçlar, özellikle Fransa ile sorunlara yol açtı. 1929 Dünya Ekonomik Krizi ödemeleri aksattı. 1933 Paris Antlaşması ile Türkiye lehine bir ödeme planı yapıldı.
- Yabancı Okullar Meselesi: Misyoner okullarının Türk eğitim sistemine entegrasyonu konusunda Fransa ve ABD ile gerginlikler yaşandı. Tevhid-i Tedrisat Kanunu ve Maarif Teşkilatı Yönetmeliği ile Türk hükümetinin kontrolü sağlandı.
- Nüfus Mübadelesi Meselesi: Türkiye ve Yunanistan arasındaki Rum ve Türk nüfusunun karşılıklı değişimi. İstanbul Rumları ve Batı Trakya Türkleri mübadele dışında tutuldu. Sorunlar Milletler Cemiyeti'ne taşındı ve 1930'da yeni bir antlaşma ile çözüldü.
- Bozkurt-Lotus Olayı (1926): Türk ve Fransız gemilerinin çarpışması sonucu yaşanan hukuki anlaşmazlık. Lahey Adalet Divanı, Türkiye lehine karar vererek Türk egemenliğini uluslararası alanda tescil etti.
1930-1939: Aktif Dış Politika Dönemi
Dünya genelindeki siyasi ve ekonomik çalkantılar (1929 Krizi, revizyonist devletlerin yükselişi) Türkiye'yi daha aktif bir dış politika izlemeye yöneltti.
- Milletler Cemiyeti'ne Katılım (18 Temmuz 1932): Türkiye, Musul meselesindeki yanlı tutumu nedeniyle başlangıçta mesafeli dursa da, 1930'lardan itibaren dünya barışına katkı sağlama ve uluslararası işbirliğine katılma amacıyla Cemiyet'e üye oldu.
- Briand-Kellog Paktı (1928): Savaşın kanun dışı sayıldığı ve barışçıl yolların esas alındığı bu pakta Türkiye 1929'da katıldı.
- Balkan Antantı (9 Şubat 1934): Almanya ve İtalya'nın saldırgan politikalarına karşı Balkan devletleri (Türkiye, Yunanistan, Yugoslavya, Romanya) arasında imzalanan bir savunma paktıdır. Türkiye'nin batı sınırlarını güvence altına aldı.
- Montrö Boğazlar Sözleşmesi (20 Temmuz 1936): Boğazlar üzerindeki tam egemenlik hakkını geri almak amacıyla Türkiye'nin girişimleriyle imzalandı. Uluslararası bir komisyonun idaresindeki Boğazlar, Türkiye'nin denetimine geçti ve askerileştirme hakkı tanındı.
- Sadabad Paktı (8 Temmuz 1937): İtalya'nın yayılmacı politikalarına karşı Orta Doğu'da (Türkiye, İran, Irak, Afganistan) bölgesel güvenliği sağlamak amacıyla imzalandı. Türkiye'nin doğu sınırlarını güvence altına aldı.
- Hatay Meselesi (1939): Misak-ı Millî sınırları içinde yer alan Hatay (Sancak), Fransız mandası altındaki Suriye'ye bırakılmıştı. Türkiye'nin kararlı diplomatik çabaları ve uluslararası konjonktürdeki değişiklikler sonucunda Hatay, bağımsız bir devlet (Hatay Cumhuriyeti) kurdu ve ardından 29 Haziran 1939'da Türkiye'ye katıldı.
III. Cumhuriyet Dönemi Eğitim ve Kültür Alanındaki İnkılaplar
1. Atatürk'ün Eğitim ve Kültür Anlayışı
Atatürk, eğitimin bir milletin kalkınmasındaki temel fonksiyonuna ve Cumhuriyet'i koruyacak nesillerin yetiştirilmesi zaruretine inanıyordu.
- 💡 Maarif Kongresi (16 Temmuz 1921): Sakarya Savaşı devam ederken bile Ankara'da toplanan bu kongre, milli ve çağdaş bir eğitimin temellerini atmayı hedefledi.
- 📚 Temel İlkeler: Eğitim millî, laik, bilimsel, hayata dayalı ve karma olmalıydı. Cehaletin ortadan kaldırılması esas amaçtı.
- ✅ Öğretmenlere Verilen Değer: Öğretmenleri "İrfan Ordusu" olarak nitelendirmiş ve yeni nesilleri yetiştirmedeki rollerini vurgulamıştır.
2. Osmanlı'dan Cumhuriyet'e Eğitim Alanındaki Gelişmeler
Osmanlı'da eğitim, medreseler, sıbyan okulları ve Tanzimat sonrası açılan Batı tarzı okullarla ikili bir yapıdaydı. Bu durum, eğitimde birliğin olmaması ve farklı dünya görüşlerine sahip nesillerin yetişmesine yol açıyordu. Azınlık ve yabancı okullar da kendi amaçları doğrultusunda faaliyet gösteriyordu.
3. Tevhid-i Tedrisat Kanunu'nun Kabulü (3 Mart 1924)
- 📚 Önemi: Eğitim ve öğretimde birliği sağlamak amacıyla çıkarıldı.
- ✅ Kazanımları:
- Ülkedeki tüm eğitim kurumları Milli Eğitim Bakanlığı'na bağlandı.
- Şer'iyye ve Evkaf Vekâleti'ne bağlı medreseler ve okullar kapatıldı.
- Yabancı ve azınlık okullarının dini ve siyasi faaliyetleri engellendi.
- Eğitimde laiklik ve millilik ilkesine doğru önemli bir adım atıldı.
- 2 Mart 1926 tarihli Maarif Teşkilatı Kanunu ile ilköğretim zorunlu hale getirildi ve ortaöğretimde karma eğitime geçildi.
4. Medreselerin Kaldırılması
Tevhid-i Tedrisat Kanunu ile birlikte, çağın ihtiyaçlarına cevap veremeyen ve ikili eğitim sisteminin bir parçası olan medreseler kapatıldı. Bu, dinî eğitim sisteminden millî eğitim sistemine geçişin önemli bir adımıydı.
5. Harf İnkılabı (1 Kasım 1928)
- Gerekçe: Arap harflerinin Türkçe'nin yapısına uygun olmaması, okuma-yazma oranının düşüklüğü.
- Hazırlık: Dil Encümeni tarafından Latin esaslı yeni Türk alfabesi hazırlandı.
- Uygulama: Mustafa Kemal Paşa'nın "Başöğretmen" olarak halka yeni harfleri öğretmesiyle yaygınlaştı. 1 Kasım 1928'de "Türk Harflerinin Kabul ve Tatbiki Hakkında Kanun" çıkarıldı.
- ✅ Kazanımları:
- Okuma-yazma oranları hızla arttı.
- Çağdaşlaşma yolunda önemli bir adım atıldı.
- Toplumda kültürleşme ve sosyalleşme hızlandı.
- Batılı ülkelerle ilişkilerin gelişmesine katkı sağladı.
- Basım-yayım faaliyetleri arttı.
- Millet Mektepleri ve Halkevleri aracılığıyla eğitim geniş kitlelere ulaştı.
6. Türk Tarih Kurumu'nun Kurulması (12 Nisan 1931)
- Amaç: Türk tarihini sadece İslam ve Osmanlı tarihi olarak ele alan anlayışın yerine, Türklerin İslamiyet öncesi varlığını ve uygarlığını da kapsayan milli bir tarih anlayışı oluşturmak.
- Önemi: Türk milletinin geçmişle bağlarını güçlendirmek, tarihi gerçekleri bilimsel yöntemlerle araştırmak ve öğretmek.
