Podit
📚 Çağdaş Türk ve Dünya Tarihi: İki Savaş Arası Dönem (1918-1939)
Kaynak Bilgisi: Bu çalışma materyali, bir dersin sesli transkriptinden derlenerek hazırlanmıştır.
Giriş
Bu çalışma materyali, Birinci Dünya Savaşı'nın sona ermesiyle İkinci Dünya Savaşı'nın başlangıcı arasındaki dönemi (1918-1939) kapsayan Çağdaş Türk ve Dünya Tarihi'nin önemli olaylarını ele almaktadır. Bu dönem, hem büyük ekonomik krizlere hem de uluslararası barış arayışlarına sahne olmuş, aynı zamanda bilim ve teknolojide çığır açan gelişmelere tanıklık etmiştir. Sovyetler Birliği'nin kuruluşu, Japonya'nın yükselişi, 1929 Dünya Ekonomik Krizi ve barışı koruma çabaları bu dönemin temel konularıdır.
1. Uzak Doğu'da Yeni Bir Güç: Japonya ve Meiji Restorasyonu
Japonya, 1867 yılına kadar feodal beylikler (Daimyolar) tarafından yönetilen, içe ve dışa kapalı bir devletti. Bu dönemde askeri liderler olan Shogunlar büyük güce sahipti. Ülke dışına çıkmak veya ülkeye girmek ölüm cezasıyla yasaklanmıştı.
1.1. Meiji Mutsuhito ve Reformlar
Amerika Birleşik Devletleri'nin ticaret yapma baskılarıyla bu durum değişmeye başladı. 1867'de İmparator Meiji Mutsuhito başa geçti. Kendisi "Japonya'nın Atatürk'ü" olarak anılabilir. ✅ Mutsuhito, derebeylikleri kaldırarak ülkeyi tek bir merkezden yönetmeye başladı. 📚 Meiji Restorasyonu: Mutsuhito'nun başlattığı Batı tarzı yeniliklerin tümüne verilen addır.
1.2. Meiji Restorasyonu'nun Hedefleri ve Uygulamaları
Mutsuhito'nun temel amacı: "Güçlü ordusu olan zengin bir ülke yaratmak" idi. Bu hedef doğrultusunda birçok reform yapıldı:
- ✅ Zorunlu ilköğretim getirildi.
- ✅ Ordu, Prusya-Almanya modeliyle yeniden yapılandırıldı.
- ✅ Modern bir anayasa ilan edildi.
- ✅ Sanayiye ve demiryollarına büyük yatırımlar yapıldı. Başkent Tokyo oldu.
- ✅ Geleneksel Samuray kültürü ve kılıç taşıma yasağı gibi reformlarla içe kapanıklık sona erdi.
- ✅ İhracat ve ithalat serbest bırakıldı.
- ✅ Avrupa'ya öğrenci gönderildi ve ilk gazeteler çıkarıldı.
- ✅ Kılık kıyafet devrimi yapıldı.
- ✅ Bankacılık sistemi çağdaşlaştırıldı ve donanma geliştirildi.
- ✅ Şinto takvimi yerine Miladi takvime geçildi.
- ⚠️ Önemli Not: Atatürk inkılaplarının aksine, Japonya'da alfabe değişikliği yapılmamıştır.
1.3. Sonuçlar ve Önemi
Japonya, bu reformlar sayesinde kısa sürede modernleşti ve güçlendi.
- ✅ Çin ve Kore'yi işgal etti.
- ✅ 1905 Rus-Japon Savaşı'nı kazanarak Uzak Doğu'da sömürgecilik yarışına katıldı ve büyük bir güç haline geldi.
2. 1929 Dünya Ekonomik Krizi: Kara Perşembe
Dünyayı derinden sarsan bu kriz, 24 Ekim 1929'da başladı ve "Kara Perşembe" olarak tarihe geçti.
2.1. Krizin Nedenleri
- 1️⃣ I. Dünya Savaşı Sonrası Krediler: ABD'nin Avrupa'ya verdiği kredilerin geri alınamaması.
- 2️⃣ Ekonomik Yoğunlaşma: Amerikan ekonomisinin 200 holdingin elinde toplanması ve birinin batmasının domino etkisi yaratması.
- 3️⃣ Kontrolsüz Bankacılık: 5000'e yakın bankanın açılmasına rağmen bankacılık sisteminde bilgi alışverişinin olmaması ve kontrolsüz kredi kullanımı.
- 4️⃣ "Kükreyen Yirmiler": 1920-1929 arası dönemde düşük kredi oranları sayesinde insanların kendilerini zengin hissetmesi ve tüketim toplumunun oluşması.
- 5️⃣ Hiperenflasyon: Almanya'nın savaş tazminatlarını ödemek için karşılıksız para basması.
- 6️⃣ İhracat Düşüşü: İngiltere'de sterlinin aşırı değer kazanmasıyla ihracatın zorlaşması.
- 7️⃣ Devlet Müdahalesinin Gecikmesi: ABD Başkanı Hoover'ın liberal görüşleri nedeniyle krize geç müdahale edilmesi.
- 8️⃣ Borsanın Suni Yükselişi: Tüm bu etkenlerin borsanın suni bir şekilde yükselmesine zemin hazırlaması.
2.2. Krizin Başlangıcı: Kara Perşembe
📈 Kriz, 24 Ekim 1929 Perşembe günü, New York Borsası'nda hisse senetlerinin aniden ve büyük miktarda satılmasıyla başladı. Bu olay tarihe "Kara Perşembe" olarak geçti.
2.3. Krizin Sonuçları
- ✅ 4.2 milyar dolar buharlaştı.
- ✅ Çok sayıda banka battı.
- ✅ Açlık ve kıtlık baş gösterdi; insanlar takas usulü ticarete geri döndü.
- ✅ Ruh sağlıkları bozuldu, psikoloji bilimi önem kazandı.
- ✅ İnşaat ve madencilik faaliyetleri durdu.
- ✅ 50 milyona yakın insan işsiz kaldı.
- ✅ Dünya ticaret hacmi %65 oranında azaldı.
2.4. Krize Karşı Alınan Önlemler
- ABD:
- 📚 Hoover Moratoryumu: Devletler arası borçların ödemeleri ertelendi.
- 💡 1932 seçimlerinde başkan seçilen Franklin D. Roosevelt, "New Deal" (Yeni Düzen) politikasıyla Amerikan ekonomisini toparlamaya çalıştı.
- Türkiye:
- ✅ Osmanlı dış borçlarının ödenmesi konusu yeniden gündeme geldi ve Fransa ile görüşmeler yapıldı.
- ✅ Korumacı iktisat politikaları izlenerek devletçilik modeline geçildi.
- ✅ İthalatta kısıtlamalar getirildi, gümrük vergileri yükseltildi.
- ✅ Yerli malı kullanımı teşvik edildi (Yerli Malı Haftası).
- ✅ Milli İktisat ve Tasarruf Cemiyeti kuruldu.
- ✅ Klering Sistemi: Mal sattığımız devletten mal alma prensibi benimsendi.
- ✅ Paranın korunması amacıyla Merkez Bankası kuruldu.
- ⚠️ 1927'de çıkarılan Teşvik-i Sanayi Kanunu'nun başarısız olması, devletçilik politikasına geçişi hızlandırdı.
- Sovyetler Birliği: Devletçilik politikası sayesinde krizden en az etkilenen ülkelerden biri oldu.
3. İki Savaş Arası Dönemde Barış Çabaları ve Bilimsel Gelişmeler
Yeni bir dünya savaşını engellemek amacıyla uluslararası barış çabaları hız kazandı ve bilimde önemli ilerlemeler kaydedildi.
3.1. Uluslararası Barış Kuruluşları ve Anlaşmalar
- 📚 Milletler Cemiyeti (Cemiyet-i Akvam): ABD'nin isteğiyle Paris Barış Konferansı'nda kuruldu. Ancak ABD, Monroe Doktrini nedeniyle üye olamadı. Türkiye, 1932'de İspanya'nın önerisiyle üye oldu. Cemiyet, II. Dünya Savaşı'nı engelleyemedi ve önemini yitirerek yerini Birleşmiş Milletler'e bıraktı.
- 📚 Locarno Antlaşması (1925): Almanya'nın uluslararası işbirliğine geri dönmesini sağladı ve komşularına saldırmama garantisi verdi.
- 📚 Briand-Kellogg Paktı (1928): Fransa ve ABD öncülüğünde imzalandı. En önemli özelliği, "savunmaya dayanmayan savaşın kanun dışı sayılması" idi. Türkiye ve Sovyetler Birliği de bu pakta katıldı, ancak uygulanması mümkün olmadı.
3.2. Bilimsel ve Teknolojik Gelişmeler
- ✅ C vitamini keşfedildi.
- ✅ DDT adıyla ilk böcek ilacı bulundu.
- ✅ Elektron mikroskobu ve insülin keşfedildi.
- ✅ Taşıt üretimi arttı (Ford) ve uluslararası uçak seferleri başladı.
- ✅ Empire State Building gibi gökdelenler inşa edildi.
- ✅ Radyo kullanımı yaygınlaşarak "konuşan basın" dönemi başladı.
- ✅ Alexander Fleming, penisilini keşfetti.
- ✅ BCG aşısı (verem aşısı) bulundu.
- ✅ Albert Einstein, İzafiyet Teorisi'ni ortaya koydu.
3.3. Sanatsal ve Felsefi Akımlar
- ✅ Bauhaus: Yeni bir mimari akım ortaya çıktı.
- ✅ Çizgi filmler ve sinema sektörü gelişti. Charlie Chaplin'in "Modern Zamanlar" ve "Büyük Diktatör" filmleri bu dönemin önemli eserlerindendir.
- ✅ Psikoloji bilimi önem kazandı.
- ✅ Varoluşçuluk ve fenomenoloji gibi felsefi akımlar gelişti.
- ✅ Tarih yazıcılığı ekonomik ve sosyal konulara yöneldi.
- ✅ John Steinbeck'in "Gazap Üzümleri" eseri, 1929 Dünya Ekonomik Krizi'nin insan üzerindeki etkilerini çarpıcı bir şekilde anlattı.
- ✅ Kübizm: Sanatta Kübizm akımı, Pablo Picasso'nun "Guernica" tablosuyla zirveye ulaştı.
- ✅ Jazz müziği Afrika'dan çıkarak tüm Avrupa'ya yayıldı.
