Podit
📚 Çalışma Materyali: Soğuk Savaş Dönemi Türkiye'de Siyasal ve Sosyal Yaşam
Bu çalışma materyali, bir ders kaydı ve kopyalanmış metin kaynaklarından derlenerek hazırlanmıştır.
Giriş: Çok Partili Hayata Geçiş ve Adnan Menderes Dönemi
Soğuk Savaş dönemi, Türkiye'nin siyasal ve sosyal yaşamında köklü değişimlerin yaşandığı, çok partili hayata geçişin tamamlandığı ve Demokrat Parti'nin iktidara geldiği kritik bir süreçtir. Özellikle Adnan Menderes dönemi, Türkiye Cumhuriyeti tarihinde en çok merak edilen ve üzerinde durulan konulardan biridir. Bu materyal, bu önemli dönemin siyasi, ekonomik, sosyal ve kültürel gelişmelerini kapsamlı bir şekilde inceleyecektir.
1. Çok Partili Hayata Geçiş Denemeleri ve Temelleri
Türkiye Cumhuriyeti'nin ilk yıllarından itibaren çok partili hayata geçiş denemeleri yapılmıştır:
-
İlk Denemeler:
- ✅ Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası (1924): Cumhuriyet'in ilk muhalefet partisi olup kısa sürede kapatılmıştır.
- ✅ Serbest Cumhuriyet Fırkası (1930): Mustafa Kemal Atatürk'ün isteğiyle kurulmuş, ancak laiklik ilkesine ters düşeceği endişesiyle kurucusu Fethi Okyar tarafından kapatılmıştır.
- ⚠️ Menemen Olayı (1930): Bu olay, uzun bir süre yeni parti kurma cesaretini engellemiştir.
-
İsmet İnönü Dönemi ve Müstakil Grup:
- Mustafa Kemal Atatürk'ün vefatı (1938) sonrası Cumhurbaşkanı olan İsmet İnönü, tek partili CHP döneminde parti içi demokrasiyi güçlendirmek amacıyla bir adım atmıştır.
- 📚 Müstakil Grup: CHP içinden seçilen yaklaşık 25 milletvekilinden oluşan bu grup, parti kararlarına muhalefet etmesi ve halkın yararına olmayan maddelere itiraz etmesi için kurulmuştur. Ancak, milletvekillerinin seçilememe endişesi nedeniyle muhalefetleri zamanla pasif kalmıştır.
-
Çiftçiyi Topraklandırma Kanunu ve Dörtlü Takrir:
- İkinci Dünya Savaşı sonrası Türkiye'nin Batı eksenli politikalar izlemesiyle çok partili hayata geçiş ihtiyacı arttı. İsmet İnönü de siyasal partilerin kurulması gerektiğini dile getirmeye başladı.
- 1945'te meclise gelen Çiftçiyi Topraklandırma Kanunu, büyük toprak sahipleri olan bazı milletvekillerinin (Adnan Menderes, Refik Koraltan, Fuat Köprülü) şiddetli muhalefetiyle karşılaştı.
- 📚 Dörtlü Takrir (7 Haziran 1945): Celal Bayar, Adnan Menderes, Refik Koraltan ve Fuat Köprülü tarafından verilen bu önerge, anayasada değişiklik, parti içi muhalefetin artırılması ve aksi takdirde yeni bir parti kurma niyetini belirtiyordu. İsmet İnönü bu talepleri reddetti.
-
İlk Muhalefet Partileri:
- 1️⃣ Milli Kalkınma Partisi (1945): Nuri Demirağ tarafından kurulan, İkinci Dünya Savaşı sonrası meclis dışında kurulan ilk muhalefet partisidir.
- 2️⃣ Demokrat Parti (DP) (1946): İsmet İnönü'nün "Tek eksiğimiz hükümet partisi karşısında bir partinin bulunmamasıdır" sözleri üzerine kuruluş süreci hızlandı. Celal Bayar'ın genel başkanlığında kuruldu ve meclis içinde kurulan ilk muhalefet partisi oldu.
2. Demokrat Parti Dönemi (1950-1960): Siyasal Gelişmeler
-
1946 Seçimleri:
- Türkiye Cumhuriyeti tarihindeki ilk çok partili genel seçimlerdir.
- Tek dereceli seçim sistemi uygulandı.
- ⚠️ Açık oy, gizli sayım ilkesi nedeniyle Demokrat Parti tarafından "şaibeli seçimler" olarak nitelendirildi. Cumhuriyet Halk Partisi kazandı.
-
Arslanköy Seçimleri ve Hürriyet Misakı:
- 1947'deki Arslanköy seçimlerinde yaşanan usulsüzlük iddiaları üzerine Demokrat Parti, 📚 Hürriyet Misakı'nı yayınladı.
- Bu misak, seçimlerin dürüst yapılmaması halinde parlamentodan çekileceklerini ("sine-i millete döneceklerini") ilan ediyordu.
-
Seçim Kanununda Değişiklikler ve YSK'nın Kuruluşu:
- Hürriyet Misakı'nın etkisiyle 1948'de seçim kanununda önemli değişiklikler yapıldı:
- Siyasi parti temsilcileri seçim kurullarında yer alacak.
- Belediye başkanları ve meclis üyeleri seçimlerde görev almayacak.
- Vatandaşlar seçim işlemlerini izleyebilecek.
- Oy verme işlemleri kapalı zarfla yapılacak.
- 💡 Bu değişiklikler, 1950 yılında 📚 Yüksek Seçim Kurulu (YSK)'nun kurulmasının altyapısını oluşturdu. Adnan Menderes, YSK'nın kurulmasını "demokrasinin Sakarya Zaferi" olarak nitelendirdi.
- Hürriyet Misakı'nın etkisiyle 1948'de seçim kanununda önemli değişiklikler yapıldı:
-
Millet Partisi'nin Kuruluşu (1948):
- Demokrat Parti'den ayrılarak Yusuf Hikmet Bayur önderliğinde kuruldu.
- DP'den daha radikal ve İslamcı bir politika izledi.
-
1950 Seçimleri:
- Gizli oy, açık sayım ilkesi benimsendi.
- ✅ Türkiye tarihinde "Beyaz İhtilal" veya "Beyaz Devrim" olarak anıldı.
- Cumhuriyet Halk Partisi'nin 27 yıllık iktidarı sona erdi ve Demokrat Parti iktidara geldi.
- Devlet Yönetimi: Cumhurbaşkanı Celal Bayar, Başbakan Adnan Menderes, Meclis Başkanı Refik Koraltan oldu.
-
DP'nin İktidar Yılları:
- Demokrat Parti, 1954 ve 1957 seçimlerini de kazanarak on yıl boyunca iktidarda kaldı.
3. Demokrat Parti Dönemi (1950-1960): Ekonomik ve Sosyal Dönüşümler
-
Marshall Yardımları ve Tarımda Makineleşme:
- Marshall Yardımları sayesinde tarım aletleri ve traktör sayısı arttı.
- Çiftçilere ucuz krediler verildi, tarımsal üretimde makineleşme ve modernleşme hız kazandı.
- Türkiye Petrol Ofisi kuruldu ve tarım arazileri genişletildi.
-
Hint Raporu ve Karayollarına Ağırlık:
- 1948'de Amerikalı Hint'in raporuyla demiryolu yapımı durdurularak karayollarına ağırlık verildi.
- ⚠️ Bu durum, petrol ve yedek parça gibi konularda dışa bağımlılığı artırarak ilerleyen yıllarda ekonomik sıkıntılara yol açtı.
-
Köyden Kente Göç ve Çarpık Kentleşme:
- Köyden kentlere göç hızlandı, bu da çarpık kentleşme ve altyapı sorunlarını beraberinde getirdi.
-
Kamu İktisadi Teşekkülleri (KİT) ve Petrol Kanunu:
- Bu dönemde 17 kamu iktisadi teşekkülü kuruldu ve Petrol Kanunu çıkarıldı.
-
Ekonomik Büyüme ve Sonrası Sıkıntılar:
- 1950-1954 yılları arasında ortalama %11-13'lük bir büyüme gerçekleşti.
- Ancak 1954 sonrası, dışa bağımlılık ve ithalat sıkıntıları nedeniyle ekonomik rahatsızlıklar arttı.
4. Demokrat Parti Dönemi (1950-1960): İç ve Dış Politika
-
İç Politikada Değişiklikler:
- ✅ Ezan tekrar Arapçaya çevrildi.
- ✅ Atatürk aleyhine işlenen suçlar hakkında kanun çıkarıldı.
- ✅ Anıtkabir tamamlanarak Atatürk'ün naaşı Etnografya Müzesi'nden Anıtkabir'e getirildi.
- ✅ Halkevleri ve Köy Enstitüleri kapatıldı.
-
Dış Politikada Yönelim:
- ✅ NATO'ya üye olundu (1952).
- ✅ Balkan Paktı ve Bağdat Paktı'na katılım sağlandı.
- ✅ Kore'ye asker gönderildi.
-
Kıbrıs Sorunu'nun Ortaya Çıkışı:
- 1954'ten itibaren Türkiye ile Yunanistan arasında Kıbrıs sorunu ortaya çıktı.
-
6-7 Eylül Olayları (1955):
- Selanik'teki Atatürk Evi'nin bombalandığı haberi üzerine İstanbul'daki Rum, Ermeni ve Yahudi azınlıkların ev ve işyerleri yağmalandı.
- ⚠️ Bu olaylar, Türkiye'nin uluslararası alanda büyük eleştirilere maruz kalmasına ve ülkedeki kutuplaşmanın derinleşmesine neden oldu.
-
Vatan Cephesi ve Toplumsal Kutuplaşma:
- Demokrat Parti'nin "Vatan Cephesi" kurarak radyodan üyelerinin isimlerini okutması, halk arasındaki ayrışmayı artırdı.
-
Üniversite Olayları ve Yeni Üniversiteler:
- Artan ekonomik sıkıntılar ve toplumsal gerilimler, üniversite olaylarına ve öğrenci protestolarına yol açtı.
- Bu dönemde Karadeniz Teknik Üniversitesi (KTÜ), Ege Üniversitesi, Orta Doğu Teknik Üniversitesi (ODTÜ) ve Atatürk Üniversitesi kuruldu. (💡 Ankara Üniversitesi İsmet İnönü döneminde kurulmuştur.)
5. 1960 Darbesi ve Sonrası
-
27 Mayıs 1960 Darbesi:
- Artan toplumsal gerilimler, ekonomik sıkıntılar ve hükümetin muhalefeti bastırmak amacıyla Tahkikat Komisyonları kurması, darbenin zeminini hazırladı.
- Milli Birlik Komitesi'ne bağlı alt rütbeli subaylar tarafından gerçekleştirildi.
- Adnan Menderes, Kütahya yolculuğu sırasında tutuklandı.
-
Yassıada Mahkemeleri ve İdamlar:
- Demokrat Parti liderleri Yassıada'da (şimdiki Demokrasi ve Özgürlük Adası) kurulan mahkemelerde yargılandı.
- ✅ Adnan Menderes, Hasan Polatkan ve Fatin Rüştü Zorlu idam edildi.
- Celal Bayar'ın idam cezası ise yaş haddinden dolayı hapis cezasına çevrildi.
-
Demokrat Parti'nin Kapatılması ve Adalet Partisi'nin Kuruluşu:
- Demokrat Parti kapatıldı.
- Ragıp Gümüşpala önderliğinde, Demokrat Parti'nin devamı niteliğinde 📚 Adalet Partisi kuruldu.
-
1961 Anayasası ve İlk Koalisyon Hükümeti:
- Darbenin ardından Milli Birlik Komitesi, 1961 Anayasası'nı hazırladı ve halkoyuna sundu.
- 1961 seçimlerinin ardından Türkiye'nin ilk koalisyon hükümeti, Cumhuriyet Halk Partisi ile Adalet Partisi arasında kuruldu.
6. Dönemin Sosyal ve Kültürel Hayatı
-
Müzik:
- Caz, Rock and Roll ve Elvis Presley gibi akımlar etkili oldu.
- Türkiye'de Zeki Müren, Neşet Ertaş ve Müzeyyen Senar gibi sanatçılar ün kazandı.
-
Edebiyat:
- İkinci Yeniciler, Maviciler ve Hisarcılar gibi edebi gruplar ortaya çıktı.
-
Sinema:
- Safa Önal'ın 395 senaryosu filme çekilerek Guinness Rekorlar Kitabı'na girdi.
- "Kanun Namına", "Vurunkahpeye" ve ilk renkli Türk filmi olan "Halıcı Kız" gibi yapımlar döneme damgasını vurdu.
-
Sağlık:
- Verem Savaş Dispanserleri açıldı, Ebe ve Hemşire Okulları kuruldu.
-
Teknoloji ve Milli Hamleler:
- İstanbul Teknik Üniversitesi (İTÜ) ilk televizyon yayınlarını gerçekleştirdi.
- 💡 Gümüş Motor Projesi: Necmettin Erbakan tarafından başlatıldı, daha sonra Pancar Motor adıyla devam etti.
- 💡 Devrim Arabaları: Cemal Gürsel döneminde Eskişehir'deki mühendisler tarafından üretilen yerli otomobillerdir. Seri üretime geçemese de milli sanayi potansiyelini gösteren önemli bir adımdı.
7. Dünyadaki Gelişmeler
-
Uzay Yarışı:
- 1️⃣ Sputnik 1 (1957): Rusya (SSCB) tarafından uzaya fırlatılan ilk yapay uydudur. Uzay yarışını başlattı.
- 2️⃣ NASA (1958): Amerika Birleşik Devletleri tarafından Ulusal Havacılık ve Uzay Dairesi kuruldu.
-
Bilimsel Gelişmeler:
- Kalp pili, lazer ve çocuk felci aşısı geliştirildi.
- ✅ DNA'nın kimyasal yapısı (1953): James Watson tarafından çözüldü.
-
Kültürel Akımlar:
- 📚 Hippie Akımı: Özellikle gençler arasında şiddeti engelleme, özgürlük arayışı ve dünya barışı temasıyla ortaya çıkan bir giyim ve müzik tarzı akımıdır.
-
Spor:
- İlk Akdeniz Oyunları Mısır'ın İskenderiye kentinde düzenlendi.
- Şampiyon Kulüpler Kupası (UEFA tarafından) düzenlendi ve Real Madrid ilk şampiyonlardan oldu.
