Podit
Soğuk Savaş Dönemi: Bloklaşma, Çatışmalar ve Küresel Etkiler
Kaynak Bilgisi: Bu çalışma materyali, bir dersin sesli transkripti ve kullanıcı tarafından sağlanan metin kaynakları birleştirilerek hazırlanmıştır.
📚 Giriş: Soğuk Savaş'ın Doğuşu ve Temel Aktörler
İkinci Dünya Savaşı'nın ardından dünya siyasetinde yeni bir dönem başlamıştır: Soğuk Savaş. Bu dönem, doğrudan silahlı bir çatışma olmaksızın, iki süper güç olan Amerika Birleşik Devletleri (ABD) ve Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği (SSCB) arasında ideolojik, ekonomik, siyasi ve askeri bir rekabetin yaşandığı yaklaşık 43 yıllık bir süreci ifade eder. "Soğuk Savaş" kavramını ilk kez Bernard Baruch kullanmıştır.
Bu çalışma materyalinde, Soğuk Savaş dönemi 1947'de Truman Doktrini ile başlayıp 1990'da Sovyetler Birliği'nin dağılmasıyla sona eren tek bir bütün olarak ele alınmıştır. Ancak, Milli Eğitim Bakanlığı (MEB) kaynaklarında bu dönemin 1947-1961 olarak öğretildiği ve 1961-1990 arasının "Yumuşama Dönemi" olarak adlandırıldığı unutulmamalıdır. ÖSYM sorularında "Soğuk Savaş Dönemi" denildiğinde genellikle 1947-1990 arası, "Yumuşama Dönemi" denildiğinde ise 1961-1990 arası kastedilir.
Bu dönemde dünya, ABD liderliğindeki Batı Bloğu ve SSCB liderliğindeki Doğu Bloğu olmak üzere iki kutba ayrılmıştır. Bu ayrımın en somut fiziksel göstergelerinden biri Berlin Duvarı'nın inşasıydı. Ayrıca Kore ve Vietnam gibi ülkeler de bu dönemde ikiye bölünerek farklı blokların himayesine girmiştir. Ne Batı ne de Doğu Bloğu'na dahil olmak istemeyen, yeni bağımsızlığını kazanmış ülkeler ise Bağlantısızlar Hareketi'ni oluşturarak 'Üçüncü Dünya Ülkeleri' olarak anılmaya başlanmıştır. Bu hareketin öncüleri arasında Hindistan, Mısır ve Yugoslavya gibi devletler yer almıştır.
🌍 Bloklaşma ve Önemli Doktrinler
Soğuk Savaş döneminde her iki süper güç de kendi etki alanlarını genişletmek ve ideolojilerini yaymak için çeşitli doktrinler ve örgütlenmeler geliştirmiştir.
✅ Batı Bloğu Oluşumları:
- Truman Doktrini (1947): ABD Başkanı Harry Truman tarafından açıklanan bu doktrinle ABD, Monroe Doktrini'nin yalnızlık politikasını terk ederek, komünizm tehdidi altındaki ülkelere siyasi ve ekonomik yardım sağlayacağını duyurdu.
- Marshall Planı (1947): ABD Dışişleri Bakanı George Marshall tarafından hazırlanan bu plan, Truman Doktrini'nin ekonomik ayağını oluşturdu. İkinci Dünya Savaşı'ndan zarar gören Avrupa ülkelerinin yeniden inşasını hedefleyerek, bu ülkeleri Batı Bloğu'na bağlamayı amaçladı. Türkiye de bu yardımlardan faydalanmıştır.
- NATO (Kuzey Atlantik Savunma Örgütü, 1949): Batı Bloğu'nun askeri alandaki temelini oluşturdu. Kolektif bir savunma paktı olan NATO, Batı Avrupa Birliği'nin genişlemesiyle ortaya çıkmıştır. Türkiye, 1952'de Yunanistan ile birlikte NATO'ya üye olmuştur.
- Avrupa Konseyi (1949): Avrupa'da insan hakları, hukuk, medya, sağlık, eğitim ve kültür alanlarında işbirliğini amaçlayan bir kuruluştur. Türkiye, kurucu üyelerinden biridir.
- Avrupa Kömür ve Çelik Topluluğu (AKÇT, 1951): Fransız Dışişleri Bakanı Robert Schuman'ın önerisiyle Almanya ve Fransa arasındaki kömür ve çelik üretimini denetlemek amacıyla kurulmuştur. Bu, günümüzdeki Avrupa Birliği'nin temelini atmıştır.
- Üyeleri: Almanya, Fransa, Belçika, Hollanda, İtalya, Lüksemburg.
- 1957 Roma Antlaşması ile Avrupa Ekonomik Topluluğu (AET) adını alarak genişlemiştir. Türkiye AET'ye üye değildir.
- Eisenhower Doktrini (1957): 1956 Süveyş Krizi'nin ardından ABD, Ortadoğu'daki komünist yayılmayı engellemek amacıyla bu doktrini ilan ederek bölge ülkelerine ekonomik ve askeri yardım teklif etti. Türkiye de bu doktrinden yararlanan ülkeler arasında yer almıştır.
🚩 Doğu Bloğu Oluşumları:
- Kominform (Komünist Enformasyon Bürosu, 1947): Tüm komünist partilerin bir araya geldiği siyasi bir teşkilattır.
- Molotov Planı (1947): Marshall Planı'na karşılık olarak SSCB'nin Doğu Bloğu ülkelerine yönelik ekonomik yardım planıdır.
- Comecon (Karşılıklı Ekonomik Yardımlaşma Konseyi, 1949): Doğu Bloğu ülkeleri arasındaki ekonomik işbirliğini düzenleyen örgüttür.
- Varşova Paktı (1955): NATO'ya karşılık olarak kurulan askeri bir paktır.
- Demir Perde Ülkeleri: SSCB'nin kontrolündeki Çekoslovakya, Macaristan ve Doğu Almanya gibi devletlere verilen addır. Bu ülkeler kendilerini dış dünyaya kapatmış, sadece Rusya tarafından yönetilen uydu devletlerdi.
- Yugoslavya'nın Kominform'dan Çıkarılması (1948): Yugoslavya lideri Tito'nun ABD ile ticaret anlaşmaları yapması üzerine Kominform'dan çıkarılan ilk ülke olmuştur.
- Macaristan ve Çekoslovakya İşgalleri: SSCB, Macaristan'da Imre Nagy önderliğindeki isyanı (1956) ve Çekoslovakya'da Alexander Dubçek'in "İnsancıl Komünizm" hareketini (1968) tanklarla bastırarak bu ülkeleri işgal etmiştir.
⚔️ Soğuk Savaş Dönemi Çatışmaları ve Önemli Gelişmeler
Soğuk Savaş, doğrudan bir dünya savaşına dönüşmese de, dünya genelinde birçok bölgesel çatışmaya ve vekalet savaşına sahne olmuştur.
🇵🇸 İsrail-Filistin Meselesi:
- Balfour Deklarasyonu (1917): Yahudi göçünü teşvik eden ve İsrail Devleti'nin kurulmasına zemin hazırlayan belgedir.
- İsrail Devleti'nin Kuruluşu (1948): Filistinliler bu günü "El-Nakba" (Felaket Günü) olarak adlandırır. İsrail'i tanıyan ilk ülke ABD, ilk Arap ülkesi Mısır, çoğunluğu Müslüman olan ilk ülke ise Türkiye olmuştur.
- 1948-49 Arap-İsrail Savaşı: İsrail'in kuruluşu nedeniyle Mısır, Ürdün, Suriye, Lübnan ve Irak'ın İsrail'e saldırmasıyla başlamış, İsrail savaşı kazanmıştır.
- 1956 Süveyş Krizi: Mısır Devlet Başkanı Cemal Abdünnasır'ın Süveyş Kanalı'nı millileştirmesi üzerine İngiltere ve Fransa'nın kışkırtmasıyla İsrail'in Mısır'a saldırmasıyla yaşanmıştır.
- 1967 Altı Gün Savaşı: İsrail, bu savaşta Suriye'den Golan Tepeleri'ni, Mısır'dan Sina Yarımadası'nı ve Filistin topraklarından Doğu Kudüs ile Gazze'yi işgal ederek topraklarını dört katına çıkarmıştır. Günümüzde İslam ülkelerinin "67 sınırlarına geri dönme" talebinin temelini bu savaş oluşturur.
- 1973 Yom Kippur Savaşı: Filistinlilerin ve Mısır'ın İsrail'e saldırmasıyla başlamıştır. Bu savaş, Arap ülkelerinin petrolü bir silah olarak kullanmasına ve dünya genelinde Petrol Krizi'ne yol açmıştır.
- Mekik Diplomasisi ve Camp David Antlaşması (1978): Petrol krizi sonrası ABD, Henry Kissinger'ı görevlendirerek Mısır ve İsrail arasında mekik diplomasisi yürütmüştür. Bu çabalar sonucunda Mısır Devlet Başkanı Enver Sedat ve İsrail Başbakanı Menachem Begin arasında Camp David Antlaşması imzalanmıştır. Bu antlaşma ile Mısır, İsrail'i tanıyan ilk Arap ülkesi olmuştur.
🇰🇷 Kore Savaşı (1950-1953):
- İkinci Dünya Savaşı sonrası 38. enlemden Kuzey ve Güney olarak ikiye ayrılan Kore'de, Kuzey Kore'nin Güney'e saldırmasıyla savaş başlamıştır.
- ABD, Birleşmiş Milletler (BM) çatısı altında Güney Kore'ye yardım çağrısı yapmıştır.
- Türkiye, Tuğgeneral Tahsin Yazıcı önderliğinde 4500 kişilik bir askeri birlik (Şimal Yıldızları) göndererek BM çatısı altında sınırları dışında savaşmak amacıyla asker gönderen ilk ülke olmuştur.
- Bu katılım, Türkiye'nin NATO'ya üyelik sürecini hızlandırmış ve 1952'de NATO'ya kabul edilmesini sağlamıştır. (İpucu: Kore NATO - ikisi de 4 harfli)
🌐 Dekolonizasyon ve Bölgesel Oluşumlar:
- Hindistan-Pakistan Bağımsızlığı (1947): İngiliz sömürgesinden kurtulan Hindistan ve Pakistan devletleri kurulmuştur.
- Hindistan'ın kurucusu: Mahatma Gandhi (Tuz Yürüyüşü ile tanınır).
- Pakistan'ın kurucusu: Muhammed Ali Cinnah.
- İki ülke arasındaki en önemli sorun: Keşmir Bölgesi'dir.
- Bangladeş'in Kuruluşu (1971): Pakistan'dan ayrılarak bağımsızlığını ilan etmiştir.
- Fransa'nın Cezayir İşgali (1830-1962): Osmanlı Devleti'nin Kuzey Afrika'da kaybettiği ilk toprak parçası olan Cezayir, Fransa tarafından işgal edilmiştir.
- Cezayir'de Muhammed El Mukrani ve Abdülhamit bin Badis önderliğinde bağımsızlık ayaklanmaları çıkmıştır.
- Setif Katliamı (1945): Fransa'nın Cezayir halkına yönelik yaptığı büyük katliamlardan biridir.
- Evian Antlaşması (1962): Fransa, bu antlaşma ile Cezayir'in bağımsızlığını tanımıştır.
- Cemile Buhayra: Cezayir Ulusal Kurtuluş Cephesi'ne katılan ve uluslararası baskılar sonucu idamdan kurtulan önemli bir kadın direnişçidir.
- Güney Afrika Cumhuriyeti: Nelson Mandela (Madiba lakaplı), siyahi halka yapılan ırkçılığa (apartheid) karşı mücadele etmiş ve 1994'te ülkenin ilk siyahi cumhurbaşkanı olmuştur.
- Güneydoğu Asya Örgütlenmeleri:
- SEATO (Güneydoğu Asya Antlaşma Teşkilatı): ABD, İngiltere, Fransa, Tayland, Filipinler, Avustralya, Yeni Zelanda gibi ülkelerin katılımıyla kurulan askeri ve siyasi bir işbirliği örgütüdür.
- ASEAN (Güneydoğu Asya Milletleri Birliği): Filipinler, Tayland, Malezya, Endonezya, Singapur gibi Güneydoğu Asya ülkelerinin ekonomik ve siyasi işbirliğini amaçlayan bir örgüttür.
🇹🇷 Türkiye'nin Soğuk Savaş Dönemi Politikaları
Türkiye, Soğuk Savaş döneminde Batı Bloğu içinde yer alarak önemli politikalar izlemiştir:
- Marshall Planı ve Eisenhower Doktrini: Türkiye, bu ekonomik yardım programlarından ve doktrinlerden yararlanarak Batı Bloğu ile ilişkilerini güçlendirmiştir.
- NATO Üyeliği: Kore Savaşı'na asker göndermesi, Türkiye'nin NATO'ya kabul edilmesini hızlandırmıştır. Bu üyelik, SSCB tehdidine karşı güvenlik sorununu çözme ve ordusunu modernize etme amacı taşımıştır.
- ABD ile İlişkiler: ABD, Türkiye'de SSCB'ye karşı üsler talep etmiş ve Türkiye'nin Ortadoğu'daki stratejik konumundan faydalanmak istemiştir. Türkiye, ABD'nin "çevreleme politikası"nda önemli bir rol oynamıştır.
- Askeri Üsler ve Modernizasyon: NATO üyeliği ile birlikte Türkiye'ye silah ve teçhizat yardımları yapılmış, askeri okullarda ve akademilerde uzmanlar görev almıştır. Adana İncirlik, İzmir NATO Güney Komutanlığı, Çiğli, Trabzon, Diyarbakır, Gölbaşı ve Karamürsel gibi yerlerde askeri üsler inşa edilmiştir.
💡 Önemli Notlar ve Kavramlar:
- Demir Perde: Kendini dış dünyaya kapatan, SSCB kontrolündeki komünist ülkeler.
- El-Nakba: Filistinlilerin İsrail'in kuruluş gününe verdikleri "felaket günü" anlamındaki isim.
- Mekik Diplomasisi: Bir arabulucunun (örneğin Henry Kissinger) anlaşmazlık yaşayan taraflar arasında sürekli gidip gelerek müzakereleri yürütmesi.
- Kore NATO: Türkiye'nin Kore Savaşı'na katılımının NATO üyeliğini hızlandırması arasındaki bağlantıyı hatırlatan bir ipucu.
- Indira Gandhi yapmak: Türkiye'de bir şeyi zimmetine geçirmek, yolsuzluk yapmak anlamında kullanılan bir deyimdir. Bu deyim, Hindistan Başbakanı Indira Gandhi'nin adıyla özdeşleşmiştir.
Bu çalışma materyali, Soğuk Savaş döneminin karmaşık yapısını anlamanıza ve sınavlara hazırlanmanıza yardımcı olacak temel bilgileri sunmaktadır.
