Bu çalışma materyali, bir dersin sesli transkripti ve kopyalanmış metin kaynaklarından derlenmiştir.

---

Türk Devletleri Tarihi: Göktürkler, Kutluklar ve Uygurlar 📚

Bu çalışma materyali, Türk tarihinde önemli bir yere sahip olan Göktürk, Kutluk ve Uygur devletlerinin siyasi, sosyal ve kültürel özelliklerini kapsamaktadır. Genellikle sınavların odak noktası olan bu devletler, Türk milletinin bağımsızlık mücadelesini, yerleşik yaşama geçişini ve kültürel gelişimini anlamak için kritik öneme sahiptir.

---

1. Birinci Göktürk Devleti (552-659) 🇹🇷

✅ Kuruluş ve Aşina Boyu:

• Türk adıyla kurulan ilk Türk devletidir.
• Aşina boyuna mensuptur. "Aşina" kelimesi 'kurt' anlamına gelir.
• Aşina boyu, demircilikle uğraşır, kılıç, kalkan ve üzengi gibi ürünler üretirdi.
• Kuruluş tarihi 552'dir.

✅ Bumin Kağan ve Avarlara Karşı İsyan:

• 546'da Avarlar içinde yaşayan Aşina boyu, Töles isyanını bastırması için Avar Hakanı tarafından görevlendirildi.
• Bumin Kağan, isyanı başarıyla bastırdıktan sonra Avar Hakanı'nın kızını istedi. Amacı, çeyiz olarak toprak elde etmekti.
• Avar Hakanı, Bumin Kağan'ı "demirci kölelerimizsiniz" diyerek aşağıladı ve kızını vermedi.
• Bumin Kağan, güç toplayarak Avarları mağlup etti ve Ötüken'de Göktürk Devleti'ni kurdu.
• Bumin Kağan'a "İl Kağan" unvanı verildi. Bu unvan, 'devlet kuran' anlamına gelir.

✅ İkili Teşkilat ve İstemi Yabgu:

• Devlet, yönetimi kolaylaştırmak amacıyla ikili teşkilatla yönetildi.
• Doğu kanadını Bumin Kağan, batı kanadını ise "Yabgu" unvanıyla İstemi Yabgu yönetti.
• İstemi Yabgu, iç işlerinde serbest, dış işlerinde Bumin Kağan'a bağlıydı.

✅ Mukan Kağan Dönemi (En Parlak Dönem):

• Bumin Kağan'dan sonra tahta geçen Mukan Kağan döneminde devlet en parlak zamanını yaşadı.
• Çin'den Kore'ye kadar seferler düzenleyerek Orta Asya'da ikinci kez Türk siyasi birliğini sağladı (İlk kez Mete Han).
• Orhun Yazıtları'nda Mukan Kağan'ın "dört tarafa ordu gönderip kavimleri itaat altına aldığı, başlılara baş eğdirdiği, dizlilere diz çöktürdüğü" anlatılır.

✅ İpek Yolu ve Akhunlar:

• İstemi Yabgu, İpek Yolu'nu ele geçirmek için Sasanilerle anlaşarak Akhunlara (Eftalitler) son verdi. 💡 Bu, önemli bir sınav bilgisidir.

✅ Bizans İlişkileri ve Cihan Hakimiyeti İdeali:

• Orta Asya'dan Bizans'a ilk elçilik faaliyetlerini başlatan Göktürkler oldu.
• Manyak adlı elçi Bizans'a giderken, Zemerkos adlı elçi Bizans'tan geldi.
• İstemi Yabgu, Bizans elçisine "atalarımızdan işittik ki, Roma elçileri bize geldiği zaman yeryüzünü fethedeceğimize delalet eder" diyerek Türk cihan hakimiyeti idealini vurguladı.

✅ Tapo Kağan ve Budizm'in Etkisi:

• Mukan Kağan'dan sonra tahta geçen Tapo Kağan, Budizm'i benimsedi.
• Bu durum, halkıyla arasının açılmasına ve devletin iç karışıklıklara sürüklenmesine neden oldu.

✅ Devletin İkiye Ayrılması ve Çin Esareti:

• Devlet, Doğu ve Batı Göktürkler olarak ikiye ayrıldı.
• Her iki kanat da Çin egemenliğine girerek 50 yıllık bir esaret dönemi yaşadı.

---

2. Çin Esareti Dönemi ve Bağımsızlık Mücadelesi ⛓️

✅ İşbara Kağan'ın Duruşu:

• Doğu Göktürk hükümdarı İşbara Kağan, Çin'in asimilasyon politikalarına karşı çıktı.
• Çin'in kıyafet ve adetlerini değiştirme taleplerine karşılık, "Size bağlı kalacağım, haraç vereceğim, kıymetli atlar hediye edeceğim; fakat dilimizi değiştiremem, halkıma Çinli giysilerini giydiremem, adet ve kanunlarınızı alamam, çünkü törelerimiz var" diyerek milli benliğin korunmasının önemini vurguladı.

✅ Kürşat Ayaklanması (639):

• Türk tarihinin ilk milli istiklal ayaklanmasıdır.
• Kürşat, 40 arkadaşıyla birlikte Çin sarayına baskın düzenleyerek esir Türk beylerini kurtarmayı amaçladı.
• Ayaklanma başarısızlıkla sonuçlansa da, Türk milletine bağımsızlık ruhu aşıladı.

✅ Nişufu İsyanı:

• Kürşat'ın ardından Nişufu gibi komutanlar da isyan etti ancak onlar da bastırıldı.

---

3. İkinci Göktürk (Kutluk) Devleti (682-744) 🐎

✅ Kuruluş ve Kutluk Kağan (İlteriş):

• Vezir Tonyukuk'un çabalarıyla Türk boyları bir araya getirildi.
• Kutluk Kağan liderliğinde 682 yılında İkinci Göktürk Devleti kuruldu.
• Kutluk Kağan'a "İlteriş" unvanı verildi. Bu unvan, 'derleyen, toplayan, devlet kuran' anlamına gelir.

✅ Vezir Tonyukuk:

• Kutluk Devleti'nin en önemli devlet adamlarından biridir.
• "Apa Tarkan" ve "Türklerin Bismark'ı" unvanlarını almıştır.
• Türk tarihinin ilk tarihçisi ve yazarı olarak kabul edilir, çünkü kendi anıtını kendisi diktirmiş ve yazmıştır.

✅ Orhun Yazıtları'nda Kuruluş:

• Orhun Yazıtları'nda Kutluk Devleti'nin kuruluşu şöyle anlatılır: "Babam İlteriş, 17 erle harekete geçti, haberi işiten ormandakiler, yayladakiler toplandı, 700 kişi oldular, sonra 7000 kişi oldular ve hakanlığı törelere göre kurdular."

✅ İlteriş Kağan'ın Seferleri:

• İlteriş Kağan, Çin'e karşı 46 sefer düzenleyerek bağımsızlığı pekiştirdi.

✅ Kapgan Kağan Dönemi:

• İlteriş Kağan'dan sonra tahta geçen Kapgan Kağan, büyük fetihler yaparak devleti genişletti ve Çin'i sürekli baskı altında tuttu.
• Sert tutumu nedeniyle bir pusuya düşürülerek öldürüldü.

✅ Bilge Kağan ve Tonyukuk'un Budizm/Yerleşik Yaşam Tartışması:

• Bilge Kağan, kurultaya şehirler kurma ve Budizm'i benimseme teklifini getirdi.
• Vezir Tonyukuk, bu teklife şiddetle karşı çıktı ve şunları söyledi: "Biz ömrümüzü sulu ve bozkırlarda geçiren milletiz. Bu hayat bizi hep harp egzersizi içinde tutmaktadır. Sayımız Çin'in yüzde biri kadar bile değil. Zayıf olduğumuzda bozkıra çekilip mücadele ederiz. Eğer kale ve sur içine kapanırsak, Tuna orduları bizi kuşatır ve ülkemizi kolayca istila eder."
• Tonyukuk'un bu karşı çıkışı sayesinde, Bilge Kağan'ın teklifi kurultayda reddedildi. ⚠️ Bu olay, Türklerin konar-göçer yaşam tarzına ve savaşçı ruhuna verdiği önemi gösterir.

✅ Devletin Yıkılışı:

• İkinci Göktürk Devleti, Karluk, Basmil ve Uygurların ayaklanmaları sonucunda sona erdi.

✅ Göktürklerin Türk Tarihindeki Önemi:

• Türk adıyla devlet kuran ilk topluluktur.
• İlk Türk alfabesini (Orhun Alfabesi) oluşturmuşlardır.
• Orta Asya'da siyasi birliği sağlamışlardır.
• Batı Türkistan'ın Türkleşmesini sağlamışlardır.
• Daha sonraki Türk devletlerine örnek olmuşlardır.

---

4. Uygur Devleti (744-840) 🌾

✅ Kelime Anlamı ve Kurucusu:

• "Uygur" kelimesi 'akraba', 'müttefik', 'şahin gibi dolaşan' veya 'hücum eden' anlamlarına gelir.
• Kurucusu Kutluk Bilge Kül Kağan'dır.

✅ Başkentler:

• Önce Ötüken, daha sonra kendi kurdukları Ordu Balık (Karabalsagun) şehri başkent olmuştur. "Balık" kelimesi 'şehir' anlamına gelir.

✅ Moyençor Dönemi (En Parlak Dönem):

• Uygur Devleti en parlak zamanını Moyençor (Bayançor) döneminde yaşadı.

✅ Bögü Kağan ve Maniheizm'in Kabulü:

• Bögü Kağan, Çin'e yaptığı Long seferinden dönerken dört Mani rahibini beraberinde getirdi.
• Bu rahiplerin etkisiyle Bögü Kağan, Maniheizm dinini benimsedi ve Uygurlar resmi olarak din değiştirdi.

✅ Maniheizm'in Sonuçları (Yerleşik Yaşam ve Kültürel Değişimler):

• Hayvansal Gıda Yasakları: Maniheizm, hayvansal gıda tüketimini yasakladı. Bu durum, savaşçı ruhun zayıflamasına yol açtı.
• Tarım ve Yerleşik Yaşam: Et yerine ot yemeye teşvik, tarımın önemini artırdı. Talas Savaşı'nın ardından tarım havzalarının Uygurların eline geçmesiyle, Uygurlar yoğun bir şekilde tarım yapmaya başladı. Böylece Uygurlar, Türk tarihinde yerleşik yaşama geçen ilk Türk devleti oldu.
• Yerleşik Yaşamın Emareleri: Sulama kanalları, mimari yapılar, şehirler (balık) kuruldu.
• Ay ve Kün Unvanları: "Mani" kelimesi 'ışık' anlamına geldiği için, hükümdarlara "Ay" ve "Kün" unvanları verilmeye başlandı (Örn: Ay Tengride Kut Bulmuş).
• Resim Sanatı: Resim sanatı gelişti. Ressamlara "Bedizci", yaş sıva üzerine yapılan duvar resimlerine ise "fresk" adı verildi. 🎨
• Yazılı Kültür: Harf hareketli matbaayı bularak yazılı kültürü yaygınlaştırdılar. Dua kitapları basıldı, kütüphaneler kuruldu ve örgün eğitim başladı.
• Tiyatro: Türk tiyatrosunun temellerini atarak "orta oyunu"nu, pandomimi, şanı ve operayı geliştirdiler.
• Ekonomi: "Çav" adı verilen kağıt parayı kullanan ilk Türk devleti oldular. Çin ile yoğun ticaret, faizle borç verme gibi uygulamaları ortaya çıkardı ve Türk bankacılık sisteminin temelleri atıldı. Nişadır gibi madenler Çin'e ihraç edildi.
• Sağlık: Akupunktur ve çiçek aşısının ilk örnekleri Uygurlar tarafından geliştirildi.

✅ Wang Yi'nin Gözlemleri:

• Ünlü Çinli seyyah Wang Yi, Uygurlardaki tarım zenginliğinden, refah düzeyinden ve fakir insan olmamasından övgüyle bahsetmiştir.

✅ Moğollar ve "Benim Hocam" İfadesi:

• Uygurlar, Moğolların egemenliği altına girdiklerinde bile, Moğollar tarafından "Benim Hocam" olarak anılan katip ve devlet memurları yetiştirdiler.

✅ Devletin Yıkılışı ve Bölünme:

• Uygur Devleti, yaşanan kıtlık ve Kırgızların ayaklanması sonucunda sona erdi.
• Daha sonra Sarı ve Turfan Uygurları olarak ikiye ayrıldılar. Günümüzde Doğu Türkistan'da (Sincan Uygur Özerk Bölgesi) Uygur Türkleri yaşamaktadır.

---

5. Diğer Önemli Türk Devletleri ve Boyları 🌍

5.1. Kırgızlar

• Uygurları yıkarak Ötüken merkezli devletlerini kurdular.
• Cengiz Han'a itaat eden ilk Türk devleti oldular.
• Manas Destanı (dünyanın en uzun destanı) ve Yenisey Yazıtları'nı oluşturdular.
• Dünya tarihinde milletlerarası ilk kez yarışma düzenleyen toplumdur.

5.2. Karluklar

• Kelime anlamı 'kar yığını'dır.
• İkinci Göktürk Devleti'ni yıkan boylardan biridir.
• Talas Savaşı'nda Abbasileri Çinlilere karşı desteklemişlerdir.
• İslamiyet'i kabul eden ilk Türk topluluğudur.
• Cengiz Han'a itaat eden ilk Müslüman Türk topluluğudur.
• Karahanlılar Devleti'nin kuruluşunda etkili olmuşlardır.

5.3. Türgişler

• En bilinen hükümdarı Baga Tarkan'dır.
• Baga Tarkan, kendi adına para bastıran ilk Türk hükümdarıdır.
• Sulu Kağan zamanında Emevi ilerleyişini durdurmuşlardır.
• Sarı ve Kara Türgişler olarak ikiye ayrılmışlardır.

5.4. Akhunlar (Eftalitler)

• Ortadoğu ve Afganistan bölgesinde hüküm sürmüşlerdir.
• Sasanilerde çıkan Mazdek isyanını bastırmışlardır.
• Göktürk-Sasani işbirliği sonucunda yıkılmışlardır.

5.5. Tavgaçlar

• 200 yıl boyunca Kuzey Çin'de egemenlik kurmuşlardır.

5.6. Başkırtlar

• Günümüzde Rusya Federasyonu içinde Başkurdistan adında otonom bir devlete sahiptirler.
• 1730'lu yıllarda Rusya'ya baş kaldırmışlardır.

5.7. Oğuzlar

• Kelime anlamı 'boy, kabile, kalabalık'tır.
• İkinci Göktürklerin yıkılmasından sonra batıya göç etmişlerdir.
• Hazar Denizi ile Aral Gölü arasında Oğuz Yabgu Devleti'ni kurmuşlardır.
• Büyük Selçuklu, Anadolu Selçuklu ve Osmanlı Devleti gibi büyük Türk devletlerini kuran boydur.

5.8. Kimekler

• Göktürklerin egemenliği altında yaşamışlardır.

---