Kaynak Bilgisi: Bu çalışma materyali, bir dersin sesli transkripti ve kopyalanmış metin kaynaklarından derlenmiştir.

---

İslamiyet Öncesi Türk Devletleri: Göktürk, Kutluk ve Uygur Dönemleri 📚

Bu çalışma materyali, Türk tarihinin önemli bir dönemi olan İslamiyet öncesi Türk devletlerini, özellikle Göktürk, Kutluk ve Uygur devletlerini detaylı bir şekilde incelemektedir. Bu dönemler, Türklerin siyasi, kültürel ve sosyal yapılarında köklü değişimlerin yaşandığı, bağımsızlık mücadelelerinin verildiği ve yeni medeniyetlerin inşa edildiği zaman dilimleridir.

1. Birinci Göktürk Devleti (552-630) 🇹🇷

Göktürkler, Türk adıyla kurulan ilk Türk devletidir ve Türk tarihinde önemli bir dönüm noktasıdır.

1.1. Kuruluş ve Yönetim ✅

• Kurucu Boy: Aşina boyu (Aşina kelime anlamı: Kurt) tarafından kurulmuştur.
• Kurucu Hükümdar: "İl Kağan" unvanıyla Bumin Kağan'dır. İl Kağan, "devlet kuran" anlamına gelir.
• Kuruluş Tarihi ve Merkezi: 552 yılında Avarlara karşı kazanılan zaferle Ötüken merkezli olarak kurulmuştur.
• Yönetim Şekli: Türk yönetim geleneğine uygun olarak ikili teşkilat ile yönetilmiştir.
  • Doğu Kanadı: Bumin Kağan (merkez)
  • Batı Kanadı: İstemi Yabgu (iç işlerinde serbest, dış işlerinde merkeze bağlı)

1.2. Yükseliş Dönemi ve Diplomatik Faaliyetler 📈

• En Parlak Dönem: Mukan Kağan dönemidir.
  • Çin'e seferler düzenlenmiş, Karadeniz'den Kore'ye kadar geniş bir coğrafyaya yayılmıştır.
  • Orta Asya'da ikinci kez Türk siyasi birliği sağlanmıştır (ilki Mete Han döneminde).
  • Orhun Yazıtları'nda Mukan Kağan'ın fetihleri "Dört tarafa ordu gönderip kavimleri itaat altına almış, başlılara baş eğdirmiş, dizlilere diz çöktürmüş" ifadeleriyle anlatılır.
• İstemi Yabgu'nun Faaliyetleri:
  • İpek Yolu Kontrolü: İpek Yolu'nun kontrolünü ele geçirmek amacıyla Sasanilerle anlaşarak Ak Hunlara (Eftalitler) son vermiştir.
  • Bizans İttifakı: Ardından Bizans ile ittifak kurarak Sasanilere karşı mücadele etmiştir.
  • İlk Elçilik Heyeti: Orta Asya'dan Bizans'a ilk elçilik heyeti gönderilmiştir (Bizans'tan Zemerkos, Göktürklerden Manyak).
  • Cihan Hakimiyeti Anlayışı: İstemi Yabgu'nun Bizans elçilerine söylediği "Atalarımızdan işittik ki, Roma elçileri bize geldiği zaman yeryüzünü fethedeceğimize delalet eder" sözü, Türk cihan hakimiyeti anlayışının önemli bir göstergesidir.

1.3. Gerileme ve Yıkılış 📉

• Tapo Kağan Dönemi: Budizm'in benimsenmesi, halk ile hükümdar arasında ayrılığa yol açmış, devletin iç istikrarını olumsuz etkilemiştir.
• İşbara Kağan'ın Direnişi: Çin'in asimilasyon politikalarına karşı çıkarak şu sözleri söylemiştir: "Size bağlı kalacağım, haraç vereceğim, kıymetli atlar hediye edeceğim; fakat dilimizi değiştiremem, halkıma Çinli giysilerini giydiremem, adet ve kanunlarınızı alamam." Bu sözler milli benliği koruma adına önemli bir duruştur.
• Devletin Bölünmesi: İç karışıklıklar ve Çin'in kışkırtmaları sonucunda devlet, Doğu ve Batı Göktürkler olarak ikiye ayrılmıştır.
• Çin Esareti: Her iki kanat da Çin egemenliği altına girerek 50 yıllık bir esaret dönemi başlamıştır.

2. İkinci Göktürk Devleti (Kutluklar) (682-744) 🇹🇷

Birinci Göktürk Devleti'nin yıkılmasının ardından Türkler, Çin esaretine girmiş ancak bağımsızlık ruhunu kaybetmemiştir.

2.1. Bağımsızlık Mücadelesi ve Kuruluş ⚔️

• Kürşad Ayaklanması (639): Türk tarihinde ilk milli istiklal ayaklanması olarak bilinir. Kırk arkadaşıyla Çin sarayına baskın düzenleyen Kürşad, başarısız olsa da bağımsızlık ruhunu canlı tutmuştur.
• Kutluk Kağan ve Vezir Tonyukuk: Vezir Tonyukuk'un stratejik önderliğinde Kutluk Kağan, 682 yılında İkinci Göktürk Devleti'ni kurarak Türkleri yeniden bağımsızlığına kavuşturmuştur.
• İlteriş Unvanı: Kutluk Kağan'a, devleti derleyip toparlayan anlamında "İlteriş" unvanı verilmiştir.
• Orhun Yazıtları'nda Kuruluş: "Babam Kaan İlteriş, on yedi er ile harekete geçti. Haberi işiten ormandakiler, yayladakiler toplandı, yetmiş, sonra yediyüz kişi oldular ve hakanlığı törelere göre kurdular" şeklinde anlatılır.
• Vezir Tonyukuk:
  • "Apa Tarkan" ve "Türklerin Bismarkı" unvanlarıyla anılır.
  • Türk tarihinin ilk tarihçisi ve yazarıdır. Kendi anıtını kendi dikmiş ve yazmıştır.
  • Bilge Kağan'ın şehirleşme ve Budizm teklifine karşı çıkarak, Türklerin konar-göçer yaşam tarzının savaşçılıklarını koruduğunu ve şehirleşmenin onları zayıflatacağını savunmuştur.

2.2. Önemli Hükümdarlar ve Yıkılış 👑

• İlteriş Kağan: Çin'e karşı 46 sefer düzenlemiştir.
• Kapgan Kağan: Devletin en büyük fetihlerinin yapıldığı ve Türk boylarının Ötüken'de toplanmaya çalışıldığı bir dönemdir.
• Bilge Kağan: Kurultaya şehirler kurma ve Budizm'i benimseme teklifinde bulunmuş, ancak Vezir Tonyukuk'un karşı çıkmasıyla bu teklif reddedilmiştir.
• Yıkılış: Karluk, Basmil ve Uygurların ayaklanmaları sonucunda sona ermiştir.

2.3. Göktürklerin Türk Tarihindeki Yeri ve Önemi ✅

• Türk adıyla devlet kuran ilk devlettir.
• İlk Türk alfabesini (Orhun/Göktürk alfabesi) oluşturmuşlardır.
• Orta Asya'da Türk siyasi birliğini sağlamışlardır.
• Daha sonraki Türk devletlerine örnek olmuşlardır.
• Batı Türkistan'ın Türkleşmesini sağlamışlardır.

3. Uygur Devleti (744-840) 🌾

Uygurlar, Türk tarihinde yerleşik yaşama geçen ilk Türk devleti olarak bilinir ve kültürel alanda önemli yeniliklere imza atmışlardır.

3.1. Kuruluş ve Manizm'in Etkisi 💡

• Kelime Anlamı: Akraba, müttefik, şahin gibi dolaşan, hücum eden anlamlarına gelir. Arap kaynaklarında "9 Oğuzlar" olarak da anılırlar.
• Kurucu Hükümdar: Kutluk Bilge Kül Kağan tarafından kurulmuştur.
• Başkent: Önce Ötüken, daha sonra kendi kurdukları şehir olan Ordu Balık (Karabalsagun)'a taşınmıştır. (Balık: şehir anlamına gelir).
• En Parlak Dönem: Moyençor (Bayan Çor) dönemidir.
• Manizm'in Benimsenmesi: Bögü Kağan döneminde Çin seferinden dönerken getirdiği dört Mani rahibi ile Manizm dinini benimsemiştir. Bu durum Uygur tarihinde köklü değişikliklere yol açmıştır.

3.2. Manizm'in Sonuçları ve Kültürel Gelişmeler 🎨

• Yerleşik Yaşama Geçiş: Manizm'in hayvansal gıdaları yasaklaması ve savaşçılığı reddetmesi, Uygurları tarıma ve dolayısıyla yerleşik yaşama teşvik etmiştir.
  • Sulama kanalları, mimari yapılar ve şehirler inşa edilmiştir.
  • Talas Savaşı sonrası ele geçirilen tarım havzaları bu geçişi hızlandırmıştır.
• Sanatsal Gelişmeler:
  • Resim Sanatı: Gelişmiştir. Ressamlara "Bedizci", yaş sıva üzerine yapılan duvar resimlerine "Fresk" adı verilmiştir.
  • Minyatür: Türk tarihinin ilk minyatür örnekleri Uygurlarda görülmüştür.
  • Ay ve Kün Unvanları: Manizm'in "ışık" anlamına gelen "Mani" kelimesinden türeyen "Ay" ve "Kün" unvanları hükümdarlar tarafından kullanılmaya başlanmıştır (örn: Aytuğ).
• Yazılı Kültür ve Eğitim:
  • Manizm'in dualarının yazılı olması, yazılı kültürün gelişimini teşvik etmiştir.
  • Harf hareketli matbaa kullanılmıştır (Çin'den bağımsız olarak geliştirildiği düşünülür).
  • Kütüphaneler kurulmuş ve ilk örgün eğitim faaliyetleri başlamıştır.
  • Töreler yazılı hale getirilmiştir.
• Tiyatro ve Müzik:
  • Orta oyunu (Türk tiyatrosunun temeli), pandomim, şan ve opera gibi sanat dalları Uygurlarda ortaya çıkmıştır.
• Ekonomik Gelişmeler:
  • Kağıt para ("Çav") kullanılmıştır.
  • Vakıf teşkilatları kurulmuştur.
  • Türk bankacılık sisteminin temelleri atılmıştır (faizle borç verme).
  • Nişadır (Uygur tuzu) gibi madenler Çin'e ihraç edilmiştir.
• Sağlık Alanı: Akupunktur, çiçek aşısı prototipi ve göz tedavileri gibi sağlık alanında önemli gelişmeler kaydetmişlerdir.
• Çinli Seyyah Wang Yen-te: Uygurların tarımdaki başarısını, refah seviyesini ve şehir yaşamını övgüyle anlatmıştır ("fakir insan yoktur, her yer bağ bostandır").

3.3. Yıkılış ve Miras 📉

• Yıkılış: Kırgızların ayaklanması sonucunda yıkılmıştır.
• Bölünme: Sarı Uygurlar ve Turfan Uygurları olarak ikiye ayrılmışlardır.
• Moğollar ve "Benim Hocam": Moğollar, Uygurların devlet yönetimindeki yeteneklerinden dolayı onlara "Benim Hocam" diye hitap etmişlerdir. Uygurlar, Moğol devletlerinde katip ve devlet memuru olarak önemli görevler üstlenmişlerdir.

4. İslamiyet Öncesi Diğer Önemli Türk Devletleri ve Toplulukları 🌍

4.1. Kırgızlar 🐎

• Yenisey Yazıtları ve dünyanın en uzun destanı olan Manas Destanı ile bilinirler.
• Cengiz Han'a itaat eden ilk Türk devletidir.
• Dünya tarihinde milletlerarası yarışma düzenleyen ilk toplumdur.
• Uygur Devleti'ne son vermişlerdir.

4.2. Karluklar ❄️

• Kelime Anlamı: Kar yığını.
• Talas Savaşı (751): Abbasileri Çinlilere karşı desteklemişlerdir.
• İslamiyet'i kabul eden ilk Türk topluluğudur.
• Cengiz Han'a itaat eden ilk Müslüman Türk topluluğudur.
• Karahanlı Devleti'nin kuruluşunda etkili olmuşlardır (Karluk, Yağma, Çiğil, Tuhsi boyları).
• Türgişlere son vererek Balasagun merkezli devletlerini kurmuşlardır.

4.3. Türgişler 💰

• En Bilinen Hükümdar: Baga Tarkan. Kendi adına para bastıran ilk Türk hükümdarıdır.
• Suluk Kağan: Emevilerin Orta Asya'daki ilerleyişini durdurmuştur. Hazarlarla birlikte Emevilere karşı mücadele etmişlerdir.
• Bölünme: Sarı ve Kara Türgişler olarak ikiye ayrılmışlardır.

4.4. Ak Hunlar (Eftalitler) 🐘

• Diğer Adı: Eftalitler.
• Coğrafya: Ortadoğu ve Afganistan bölgesinde hüküm sürmüşlerdir.
• Mazdek İsyanı: Sasanilerde çıkan Mazdek isyanını bastırmışlardır.
• Yıkılış: Göktürk-Sasani işbirliği sonucunda yıkılmışlardır.

4.5. Tavgaçlar 🇨🇳

• Kuzey Çin'de 200 yıl egemenlik kurmuşlardır.

4.6. Başkırtlar 🐻

• Günümüzde Rusya Federasyonu içinde özerk bir devlete (Başkurtistan) sahiptirler.
• 1730'lu yıllarda Rusya'ya karşı ayaklanmışlardır.

4.7. Oğuzlar 👨‍👩‍👧‍👦

• Kelime Anlamı: Boy, kabile, kalabalık.
• İkinci Göktürk Devleti'nin yıkılmasından sonra batıya göç etmişlerdir.
• Hazar Denizi ile Aral Gölü arasında Oğuz Yabgu Devleti'ni kurmuşlardır.
• İslamiyet'i kabul ettikten sonra Büyük Selçuklu, Anadolu Selçuklu ve Osmanlı Devleti gibi büyük devletlerin temelini atmışlardır.

4.8. Kimekler 🐎

• Göktürklerin egemenliği altında yaşamışlardır.

---

Bu çalışma materyali, İslamiyet öncesi Türk devletlerinin siyasi, kültürel ve sosyal yapılarını anlamanıza yardımcı olacak temel bilgileri içermektedir. Başarılar dileriz!