Kaynaklar: Ders Transkripti ve Kopyalanmış Metin

---

🌍 XX. Yüzyıl Başlarında Dünya ve II. Dünya Savaşı (1918-1945)

Bu çalışma materyali, Birinci Dünya Savaşı sonrası oluşan siyasi ve ekonomik dengesizlikler ile İkinci Dünya Savaşı'na giden süreci ve savaşın Türkiye üzerindeki etkilerini kapsamaktadır. Dönemin anahtar olayları, kavramları ve önemli şahsiyetleri KPSS lisans formatına uygun olarak detaylandırılmıştır.

I. İki Savaş Arası Dönem (1918-1939)

A. I. Dünya Savaşı'nın Sonuçları ve Yeni Dünya Düzeni

I. Dünya Savaşı, dünya siyasetinde köklü değişikliklere yol açmıştır:

• ✅ Ulusçuluk Akımları ve Yeni Devletler: Savaş sonrası ulusçuluk düşüncesi güç kazanmış, Polonya, Türkiye, SSCB, Ermenistan, Yugoslavya, Çekoslovakya, Avusturya ve Macaristan gibi yeni ulus devletler ortaya çıkmıştır. Alman, Rus, Osmanlı ve Avusturya-Macaristan imparatorlukları yıkılmıştır.
• 📚 Milletler Cemiyeti: Dünya barışını korumak amacıyla ABD'nin isteği üzerine 10 Ocak 1920'de Cenevre merkezli Milletler Cemiyeti kurulmuştur. Ancak bu cemiyet, büyük devletlerin çıkarları doğrultusunda hareket etmesi nedeniyle uluslararası sorunları çözmede yetersiz kalmıştır.
• 💡 Monroe Doktrini ve ABD: 1823'te ABD Başkanı James Monroe tarafından ortaya konulan yalnızlık (infrat) politikası, ABD'nin Avrupa sorunlarına karışmamasını öngörüyordu. ABD, I. Dünya Savaşı'na dahil olarak bu politikasından ilk kez çıkmış, ancak savaş sonunda tekrar yalnızlık politikasına geri dönmüştür.
• ⚠️ Manda Yönetimleri: Sömürgecilik isim değiştirerek manda yönetimi adıyla yaygınlaşmıştır. Özellikle Orta Doğu'da İngiltere ve Fransa arasında San Remo Konferansı (1920) ile manda yönetimleri kurulmuştur. Fransa Suriye ve Lübnan'da, İngiltere ise Irak, Filistin ve Ürdün'de manda yönetimleri oluşturmuştur.

B. Totaliter Rejimlerin Yükselişi

İki savaş arası dönemde, ekonomik krizler ve siyasi istikrarsızlıklar totaliter rejimlerin yükselişine zemin hazırlamıştır.

1. Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği (SSCB)

• Çarlık Rusyası'nın Yıkılışı ve Bolşevik İhtilali: 1917 Bolşevik İhtilali ile Çarlık yönetimi yıkılmış, Lenin "Barış, ekmek ve toprak" vaadiyle başa geçmiştir. 1923'te ülke federasyona dönüştürülerek SSCB adını almıştır.
• NEP ve Beş Yıllık Planlar: İç savaş sonrası ekonomiyi düzeltmek isteyen Lenin, 1921'de "Yeni Ekonomik Politika"yı (NEP) ilan etmiştir. Bu politika özel mülkiyete dokunulmamış, ticari işletmeler "Nepmen"lere bırakılmıştır. Lenin'in 1924'te ölümüyle Joseph Stalin başa geçmiş, "Birinci Beş Yıllık Kalkınma Planı"nı hazırlayarak Rusya'nın öz kaynaklarıyla büyümesini hedeflemiştir. Bu planlar "Az ye, çok çalış" prensibine dayanmıştır.
• 📚 Basmacı Hareketi (1918-1936): Rusların Milli Hokand Hükümeti'ni devirmesiyle Türkistan'ı Ruslardan kurtarmak amacıyla ortaya çıkan milli istiklal ayaklanmasıdır. Parolası "Çar ve Ruslar defolun, Müslümanlara hürriyet ve Türkistan Türkistanlılarındır." olmuştur. Enver Paşa'nın 1921'de katılımıyla mücadeleler şiddetlenmiş, ancak liderlik mücadeleleri ve Ruslar karşısındaki yetersizlikler nedeniyle 1936'da sona ermiştir. ⚠️ KPSS Notu: Basmacı Hareketi'nin liderleri ve Enver Paşa'nın rolü önemlidir. Rusların asimilasyon politikaları (Türkistan isminin silinmesi, Hristiyanlaştırma, Rus okulları, Kiril alfabesi, medreselerin kapatılması) bu dönemin önemli detaylarıdır.

2. İtalya'da Faşizm

• Mussolini ve Faşist Parti: I. Dünya Savaşı'ndan umduğunu bulamayan İtalya'da ekonomik sıkıntılar ve işsizlik, Benito Mussolini liderliğindeki Faşist Parti'nin yükselişine zemin hazırlamıştır. "Kara Gömlekliler"in Roma Yürüyüşü sonrası Mussolini başbakan olmuş, mevcut anayasayı kaldırarak diktatörlüğünü ilan etmiştir.
• Yayılmacı Politikalar: Mussolini, "Sürekli barış ne mümkün ne de faydalıdır. Sadece savaş insan enerjisini en yüksek gerilimde tutar." diyerek yayılmacı dış politikasını ortaya koymuştur. Arnavutluk'u nüfuzu altına almış, Habeşistan'ı işgal etmiştir (1934-1936).

3. Almanya'da Nazizm

• Hitler ve Nazi Partisi: Versay Antlaşması'nın ağır koşulları Almanya'da iç istikrarsızlıkları artırmış, Adolf Hitler liderliğindeki Nazi Partisi (Nasyonel Sosyalist Alman İşçi Partisi) güçlenmiştir. Hitler, 1933'te başbakan olmuş ve diktatörlüğünü ilan etmiştir.
• 📚 "Hayat Sahası" Politikası: Hitler'in amacı Versay Antlaşması'ndan kurtulmak, Alman olmayan ırklardan (Yahudiler, Çingeneler, komünistler) kurtulmak ve "Hayat Sahası"nı genişletmektir. Askerliği zorunlu hale getirmiş, silahlanmaya önem vermiştir.
• Yayılmacılık: Almanya, 1936'da Ren Bölgesi'ne asker göndermiş, 1938'de Avusturya ile birleştiğini (Anschluss) ilan etmiş ve Çekoslovakya'nın Südetler Bölgesi'ni ilhak etmiştir.
• ⚠️ Yahudi Karşıtlığı: 1938'deki "Kristal Gece" ile Yahudi karşıtlığı farklı bir boyut kazanmıştır.

4. Japonya'nın Yayılmacı Politikaları

• Meiji Restorasyonu Sonrası Güçlenme: Japonya, 1867'de tahta geçen İmparator Mutsuhito döneminde "Meiji Restorasyonu" ile Batı tarzı yenilikler yaparak derebeylik sistemini kaldırmış, güçlü bir ordu ve modern bir devlet yapısı kurmuştur.
• "Asya Asyalılarındır" ve Mançurya İşgali: Japonya, 1920'li ve 1930'lu yıllarda Uzak Doğu'nun en güçlü devleti haline gelmiş, 1931'de Mançurya'yı işgal ederek Çin'e yönelmiştir. 1934'te "Asya, Asyalılarındır." diyerek Batılıların Doğu Asya'dan atılmasını öngören "Yeni Düzen"i ilan etmiştir.

C. 1929 Dünya Ekonomik Krizi (Kara Perşembe)

• Nedenleri:
  • ABD borsasının suni olarak yükselmesi.
  • ABD'nin savaş sırasında verdiği kredileri geri alamaması.
  • Almanya'nın savaş tazminatını ödemek için karşılıksız para basması (hiperenflasyon).
  • İngiltere poundunun aşırı değer kazanması ve ihracatta düşüş.
  • ABD ekonomisinin 200 holding tarafından idare edilmesi.
• Sonuçları: 24 Ekim 1929 Perşembe günü borsa dibe vurmuş, 4.2 milyar dolar yok olmuştur. Dünya ticaret hacmi %65 azalmış, 50 milyona yakın insan işsiz kalmış, ülkelerde açlık ve kıtlık başlamıştır.
• Krize Karşı Önlemler:
  • ABD: Başkan Roosevelt, "New Deal" (Yeni Antlaşma) olarak bilinen ekonomik politikaları hayata geçirmiştir.
  • Türkiye: Koruyucu iktisatçı politikalara yönelmiş, ithalatta kısıtlamalar ve gümrük vergileri yükseltilmiştir. "Milli İktisat ve Tasarruf Cemiyeti" kurulmuş, "Malımı sattığım devletten mal alırım." prensibi (Kliring Sistemi) uygulanmıştır.

D. Barışı Sağlama Çabaları ve Yetersizlikleri

• Milletler Cemiyeti: Kurulmasına rağmen totaliter rejimlerin yayılmacılığını engelleyememiştir.
• Locarno Antlaşması (1925): Almanya, İtalya, İngiltere, Belçika, Polonya, Fransa ve Çekoslovakya arasında uluslararası barışı korumak amacıyla imzalanmıştır.
• Briand-Kellogg Paktı (1928): ABD, Fransa, İngiltere, İtalya, Japonya, Çekoslovakya, Polonya, Belçika ve Almanya tarafından imzalanan bu pakt, savunmaya dayanmayan savaşı kanun dışı saymıştır. SSCB ve Türkiye de bu pakta dahil olmuştur.

E. Bilimsel ve Kültürel Gelişmeler

• Bilimsel Keşifler: Alexander Fleming penisilini, Kanadalı bilim insanları insülini keşfetmiştir. C vitamini bulunmuş, tüberküloz tedavisi için BCG aşısı geliştirilmiştir. Albert Einstein "İzafiyet Teorisi" ile bilim dünyasında çığır açmıştır.
• Teknolojik İlerlemeler: Elektron mikroskobu bulunmuş, sanayide kullanılan petrol ve elektrik evlere girmiştir. Radyonun yaygınlaşmasıyla "Konuşan Basın" dönemi başlamış, sinema sektörü gelişmiş, çizgi film endüstrisi oluşmuştur. Taşıt üretimi artmış, uluslararası yolcu uçakları faaliyete geçmiştir.
• Sanat ve Edebiyat: Salvador Dali öncülüğünde "Sürrealizm" (Gerçeküstücülük), "Ekspresyonizm" (Dışavurumculuk) akımları ortaya çıkmıştır. John Steinbeck'in "Gazap Üzümleri" eseri büyük ilgi görmüştür.

II. İkinci Dünya Savaşı (1939-1945)

A. Savaşın Nedenleri

• ⚠️ KPSS İçin Anahtar Nedenler:
  • ✅ Versay Antlaşması'nın Ağır Koşulları: Almanya'ya dayatılan ağır şartlar, revizyonist politikaların temelini oluşturmuştur.
  • ✅ Totaliter Rejimlerin Yayılmacılığı: Almanya'da Nazizm, İtalya'da Faşizm ve Japonya'da militarist yayılmacılık, uluslararası barışı tehdit etmiştir.
  • ✅ 1929 Dünya Ekonomik Krizi: Krizin yarattığı ekonomik ve sosyal sorunlar, ülkeleri içe kapanmaya ve yayılmacı politikalara itmiştir.
  • ✅ Almanya'nın "Hayat Sahası" Politikası: Hitler'in Alman ırkına yaşam alanı açma hedefi, Doğu Avrupa'ya yönelik işgal planlarını tetiklemiştir.
  • ✅ Rusya'nın Komünizm İdeolojisi: SSCB'nin dünya devrimi ile komünizmin gerçekleşeceğine inanması.
  • ✅ Rusya'nın Sıcak Denizlere İnme İsteği ve Panslavizm: Rusya'nın geleneksel dış politika hedefleri.
  • ✅ Devletler Arası Silahlanma Yarışı ve Sömürgecilik: Almanya ve İtalya'nın siyasi birliklerini geç tamamlayıp sömürgecilik yarışında İngiltere ve Fransa'ya rakip olması.

B. Savaşın Gelişimi ve Önemli Cepheler

Savaş, Avrupa, Pasifik ve Kuzey Afrika olmak üzere üç ana cephede cereyan etmiştir.

1. Avrupa Cephesi

• 1️⃣ Savaşın Başlaması: Almanya'nın 1 Eylül 1939'da Polonya'ya saldırması üzerine İngiltere ve Fransa 3 Eylül'de Almanya'ya savaş açmıştır.
• 2️⃣ Fransa'nın İşgali: Almanya, 1940'ta Danimarka, Norveç, Hollanda ve Belçika'yı ele geçirmiş, ardından Maginot Hattı'nı aşarak Fransa'yı işgal etmiştir.
• 3️⃣ Barbarossa Harekâtı ve Stalingrad: Almanya, 22 Haziran 1941'de SSCB'ye saldırarak "Barbarossa Harekâtı"nı başlatmıştır. 1942'de Kırım'ı alıp Kafkaslara girmiş, ancak 22 Ağustos'ta başlayan Stalingrad Muharebesi, Almanların yenilgisiyle sonuçlanarak savaşın dönüm noktalarından biri olmuştur.

2. Kuzey Afrika Cephesi

• İtalya'nın 1940'ta savaşa girmesiyle Akdeniz ve Doğu Afrika'da İngiltere zor durumda kalmıştır. İngilizler, 1941'de İtalyanları Kuzey Afrika'dan çıkarmış, ancak Almanya'nın müdahalesiyle savaş uzamıştır. Müttefikler, 1943 Mayıs'ına gelindiğinde tüm Alman ve İtalyan birliklerini esir almıştır.

3. Pasifik Cephesi

• 📚 Pearl Harbor Baskını ve ABD'nin Savaşa Girişi: Japonya, 7 Aralık 1941'de ABD'nin Hawaii'deki deniz ve hava üssü Pearl Harbor'a saldırmış, bu saldırı ABD'nin II. Dünya Savaşı'na girmesine neden olmuştur.
• Midway Savaşı: 1942 Haziran'ında Japonya'nın Midway üssüne saldırısı başarısızlıkla sonuçlanmış, bu Pasifik'teki savaşın seyrini değiştirmiştir.

C. Barışa Doğru ve Savaşın Sonu

• ✅ Kazablanka Konferansı (1943): Roosevelt ve Churchill, Mihver Devletlerin kayıtsız şartsız teslim olmasını kararlaştırmıştır.
• ✅ Yalta Konferansı (1945): Roosevelt, Churchill ve Stalin arasında gelecekteki barışın esaslarını saptamak amacıyla yapılmıştır. Almanya'nın dört işgal bölgesine ayrılması, Polonya'da seçimler, savaş suçlularının yargılanması ve SSCB'nin Japonya'ya karşı savaşa girmesi kararlaştırılmıştır. SSCB, bu konferanstan en kârlı çıkan devlet olmuştur.
• ✅ Potsdam Konferansı (1945): Almanya'nın savaştan çekilmesi üzerine yaşanan sorunları görüşmek ve barış düzenini tesis etmek amacıyla yapılmıştır. Almanya'nın askerî ve endüstriyel kapasitesinin yok edilmesi, Nazi liderlerinin yargılanması kararları alınmıştır.
• Savaşın Sonu: 7 Mayıs 1945'te Almanya kayıtsız şartsız teslim olmuş, Avrupa'da savaş sona ermiştir. ABD'nin Hiroşima (6 Ağustos 1945) ve Nagazaki'ye (9 Ağustos 1945) atom bombası atmasının ardından Japonya 14 Ağustos'ta teslim olmuş ve II. Dünya Savaşı 2 Eylül 1945'te sona ermiştir.

D. Savaşın Sonuçları

• ⚠️ İnsan Kayıpları ve Soykırım: Yaklaşık 60 milyon kişi hayatını kaybetmiş, Nazilerin üstün ırk yaratma gayesiyle Yahudiler, Romanlar ve engelliler toplama kamplarında katledilmiştir. "Soykırım Suçunun Önlenmesi ve Cezalandırılmasına İlişkin Sözleşme" 1948'de kabul edilmiştir.
• ✅ Yeni Dünya Düzeni ve Soğuk Savaş: ABD ve SSCB süper güçler olarak yükselmiş, dünya iki kutuplu bir yapıya bürünerek Soğuk Savaş dönemi başlamıştır.
• 📚 Birleşmiş Milletler'in Kuruluşu: Milletler Cemiyeti'nin yerini almak üzere 1945'te Birleşmiş Milletler Teşkilatı kurulmuştur. ABD Başkanı Franklin D. Roosevelt, "Birleşmiş Milletler" kavramını ilk kez kullanmıştır.
• Sömürgeciliğin Sonu: Asya, Afrika ve Orta Doğu'daki halklar, emperyalist devletlerin zayıflığını görerek bağımsızlık mücadelelerine başlamıştır.
• Teknolojik Gelişmeler: ENIAC ve MARK 1 gibi ilk bilgisayarlar, radar sistemleri, atom bombası, jet motorları, balistik füzeler gibi askeri teknolojilerde büyük gelişmeler yaşanmıştır.

III. II. Dünya Savaşı'nda Türkiye

A. Türk Dış Politikası (Tarafsızlık ve Denge Arayışı)

• Tarafsızlık Politikası: Türkiye, savaş boyunca tarafsız kalmaya özen göstermiş, ancak hem Müttefikler hem de Mihver Devletler tarafından savaşa dahil edilmeye çalışılmıştır.
• Antlaşmalar: 1939'da İngiltere ve Fransa ile karşılıklı yardım antlaşması, 1941'de Almanya ile "Saldırmazlık Paktı" imzalamıştır.
• Konferanslar:
  • Adana Konferansı (1943): Churchill ve İnönü arasında yapılmış, Türkiye'nin savaşa katılması için hazırlıksız olduğu dile getirilmiştir.
  • Kahire Görüşmeleri (1943): İnönü, Türkiye'nin savaşa katılması için ihtiyaç duyulan silah ve malzemenin sağlanması şartıyla savaşa katılmayı ilke olarak kabul etmiştir.
• 💡 "Polonya Sendromu": II. Dünya Savaşı'nda Polonya'nın hem Rusya hem de Almanya tarafından işgal edilmesi ihtimaline karşı duyduğu endişe için yapılan tanımlamadır. Türkiye de Almanların sınırına 60 km yaklaşması üzerine bu sendromu yaşamıştır.
• Savaşa Giriş (Sembolik): Yalta Konferansı kararları uyarınca Birleşmiş Milletler Teşkilatı'nın asil üyeleri arasında yer alabilmek için Türkiye, 23 Şubat 1945'te Almanya ve Japonya'ya savaş açmıştır.

B. Türkiye'ye Etkileri

• ⚠️ Ekonomik Sıkıntılar: Yaklaşık dört milyona yakın erkek askere alınmış, bu durum üretimde ve nüfus artış hızında düşüşe yol açmıştır. Bütçe ağırlıklı olarak savaşa ayrılmış, yüksek enflasyon ve karaborsacılıkla mücadele edilmiştir.
• 📚 Olağanüstü Vergiler:
  • Varlık Vergisi (1942): Savaş fırsatçılarının haksız kazançlarının önüne geçmek amacıyla çıkarılmış, ancak uygulamada bazı gayrimüslim yurttaşların aleyhine sonuçlar doğurmuştur.
  • Toprak Mahsulleri Vergisi (1944): Çiftçilerden ayni olarak alınan bu vergi 1946'da kaldırılmıştır.
• Yeni Kurumlar: Milli Korunma Kanunu'na dayanarak Petrol Ofisi, Et ve Balık Kurumu, Ticaret Ofisi ve İaşe Müsteşarlığı gibi kurumlar oluşturulmuştur.
• Eğitim ve Kültür:
  • ✅ Köy Enstitüleri (1940): Köylülerin kendi yörelerinde ve pratik bilgilerle eğitilmesini öngören bu kurumlar kurulmuştur.
  • Ankara Radyosu sürekli yayına geçmiş, "Yurttan Sesler" programları yapılmıştır.
  • Peyami Safa, Ahmet Hamdi Tanpınar, Orhan Veli Kanık gibi önemli şair ve yazarlar bu dönemin önde gelen isimleridir.
• 💡 Yerli Sanayi ve Savunma Sanayii Öncüleri (KPSS İçin Önemli Şahsiyetler):
  • Nuri Demirağ (1886-1957): İş insanı ve siyasetçi. İlk yerli paraşütü yapmış, Sivas'ta çimento fabrikası, Karabük'te demir ve çelik fabrikası kurmuştur. Türkiye'nin ilk sivil hava yolu şirketi olan "Hürkuş Hava Yolları"nı kurmuştur.
  • Vecihi Hürkuş (1896-1969): Askeri pilot, uçak imalatçısı ve mühendis. İlk Türk uçağını (N.U.D) seri üretim olarak yapmış, Türkiye'nin ilk sivil uçuş okulunu (Vecihi Sivil Uçak Okulu) açmıştır.
  • Şakir Zümre (1885-1966): Sanayici. İlk yerli uçak bombalarını ve ilk Türk denizaltı su bombalarını üretmiştir.
  • Nuri Killigil (1889-1949): Osmanlı ordusu komutanı, sanayici. Enver Paşa'nın kardeşi. Kafkas İslam Ordusu komutanı olarak Azerbaycan'ı Ermeni işgalinden kurtarmış, "Bakü Fatihi" unvanını almıştır. Türkiye'ye dönerek savunma sanayii için tabanca, matara, gaz maskesi ve mermi üretimi yapmıştır.

---