Bu çalışma materyali, bir dersin sesli transkripti ve kopyalanmış metin kaynaklarından derlenerek hazırlanmıştır.

---

📚 Soğuk Savaş Dönemi ve Türkiye (1945-1960)

Giriş

Soğuk Savaş dönemi, II. Dünya Savaşı'nın ardından dünya siyasetine damgasını vuran, Amerika Birleşik Devletleri (ABD) ve Sovyetler Birliği (SSCB) liderliğindeki iki kutuplu bir rekabet çağıdır. Bu dönem, doğrudan sıcak çatışmalardan ziyade, ideolojik, bilimsel, kültürel ve ekonomik alanlarda yaşanan yoğun bir mücadele ile karakterizedir. Çağdaş Türk ve Dünya Tarihi'nin temel konularından biri olan Soğuk Savaş, Türkiye'nin dış ve iç politikalarını derinden etkilemiştir.

1. Soğuk Savaş'ın Tanımı ve Nedenleri

Soğuk Savaş, ABD ve SSCB arasında yaşanan, sıcak çatışmaya dönüşmeyen ancak ideolojik, bilimsel, kültürel ve ekonomik alanlarda görülen şiddetli rekabetin adıdır. Bu terimi ilk kez Amerikalı finansör Bernard Baruch kullanmıştır.

1.1. Soğuk Savaş'ın Temel Nedenleri

• İdeolojik Rekabet: ⚔️
  • Komünizm (SSCB): Devlet kontrolünde ekonomi, tek parti yönetimi, sınıf eşitliği vurgusu.
  • Liberalizm (ABD): Serbest piyasa ekonomisi, çok partili demokrasi, bireysel özgürlükler.
• Yüzdeler Antlaşması (1944): 📊
  • SSCB ve İngiltere arasında imzalanan bu antlaşma ile Doğu Avrupa toprakları yüzdelik dilimlere göre paylaştırılmıştır.
  • Bu durum, Rusya'nın Doğu Avrupa'daki etkinliğini artırarak Doğu Bloğu'nun lideri konumuna gelmesini sağlamıştır.
• Berlin Buhranı: ⚠️
  • II. Dünya Savaşı sonrası Almanya, SSCB, ABD, İngiltere ve Fransa olmak üzere dört işgal bölgesine ayrılmıştır.
  • SSCB'nin kendi bölgesinden batılıları çıkarmak istemesi ve diğer ülkelerin kendi bölgelerini birleştirmesiyle Doğu Almanya ve Batı Almanya oluşmuştur.
  • Berlin üzerinden yaşanan kaçışlar ve Batılıların hava yoluyla yardım gönderme çabaları bu buhranı tetiklemiştir.
  • Berlin Duvarı (1960): Bu kutuplaşmanın sembol mimarisi haline gelmiştir.

2. Bloklaşma ve Örgütlenmeler

Soğuk Savaş döneminde dünya, Doğu ve Batı blokları ile Bağlantısızlar Hareketi olarak üç ana gruba ayrılmıştır.

2.1. Doğu Bloğu (Demir Perde Ülkeleri)

• Tanım: İngiliz Başbakan Churchill tarafından "Demir Perde" olarak adlandırılan, SSCB'nin liderliğindeki komünist ülkeler topluluğudur.
• Ülkeler: Doğu Almanya, Polonya, Çekoslovakya, Bulgaristan, Romanya, Macaristan, Arnavutluk.
• Lider ve İdeoloji: Rusya (SSCB) liderliğinde komünizm.
• Önemli Örgütlenmeler:
  • Kominform (1947): Siyasi bir platform olarak kurulmuştur. Yugoslavya, Batı Bloğu'na sıcak baktığı gerekçesiyle bu örgütten çıkarılmıştır.
  • Komekon (1949): Molotov Planı doğrultusunda komünist ülkelere ekonomik yardım sağlamak amacıyla kurulan ekonomik platformdur.
  • Varşova Paktı (1955): Brezhnev Doktrini ile kurulan askeri ittifaktır.
• Bloğun İçindeki Sorunlar:
  • Macar Olayları (1956): Macar lider Imre Nagy'nin Varşova Paktı'ndan ayrılma isteği, Kızıl Ordu tarafından darbeyle bastırılmıştır.
  • Prag Baharı (1968): Çekoslovakya'da Alexander Dubček'in başlattığı "İnsancıl Komünizm" hareketi, yine Kızıl Ordu müdahalesiyle sona ermiştir.

2.2. Batı Bloğu

• Lider: Amerika Birleşik Devletleri (ABD).
• Temel Politikalar ve Yardımlar:
  • Truman Doktrini (1947): Komünizm tehlikesi altındaki ülkelere (özellikle Yunanistan ve Türkiye) ekonomik yardım ve askeri uzman desteği sağlamıştır. Hem ekonomik hem askeri bir yardımdır.
  • Marshall Planı (1948): Avrupa ülkelerinin ekonomik kalkınmasını desteklemek amacıyla başlatılan geniş kapsamlı bir yardım programıdır.
  • Vandenberg Doktrini (1949): ABD'nin yalnızlık politikasından vazgeçerek aktif bir dış politika izlemesini öngören doktrindir.
• Önemli Örgütlenmeler:
  • NATO (Kuzey Atlantik Paktı, 1949): ABD öncülüğünde kurulan askeri ittifaktır.
  • Avrupa Ekonomik İşbirliği Konseyi (1949): Avrupa'da ekonomik işbirliğini sağlamak amacıyla kurulmuştur.
  • Avrupa Birliği Süreci: 🇪🇺
    • Schuman Bildirgesi (1950): Avrupa Kömür ve Çelik Topluluğu'nun temelini atmıştır.
    • Roma Antlaşması (1957): Avrupa Ekonomik Topluluğu'nu (AET) kurmuştur.
    • Maastricht Antlaşması (1992): AET'nin adını Avrupa Birliği (AB) olarak değiştirmiştir.
  • Balkan Paktı (1953): Türkiye, Yunanistan ve Yugoslavya arasında kurulan bir ittifaktır. Kıbrıs meselesi nedeniyle uzun ömürlü olmamıştır.
  • SEATO (Manila Paktı, 1954): Güneydoğu Asya'da komünizmin yayılmasını engellemek amacıyla kurulmuştur. Üyeleri arasında Filipinler, İngiltere, Yeni Zelanda, ABD, Pakistan (FIAP) bulunur.
  • Bağdat Paktı (1955) / CENTO (1959): Ortadoğu'da komünizme karşı kurulan bir savunma paktıdır. Türkiye, Irak, İngiltere, Pakistan ve İran üyeleri arasındadır. Irak'ın 1958'de çekilmesiyle adı 1959'da CENTO olarak değiştirilmiştir.

2.3. Bağlantısızlık Hareketi

• Tanım: Ne Doğu ne de Batı Bloğu'na bağlı olmayan, bağımsız bir dış politika izleyen ülkelerin oluşturduğu harekettir.
• Temeli: 1955'teki Bandung Konferansı'nda atılmıştır.
• Öncü Liderler: Mısır lideri Nasır, Yugoslavya lideri Tito ve Hindistan lideri Nehru.
• Temel İlkeler: Bağımsızlık savaşları dışında hiçbir savaşa destek vermemek, batılı devletlere askeri üs vermemek.
• Kuruluşu: Resmen 1961'de Belgrad Antlaşması ile kurulmuştur.
• Örnek Örgüt: ASEAN (Güneydoğu Asya Ülkeleri Birliği, 1967).

3. Soğuk Savaş Dönemi Önemli Gelişmeler

3.1. Kore Savaşı (1950-1953)

• Neden: II. Dünya Savaşı sonrası Japonya'nın çekilmesiyle Kore, 38. enlem üzerinden Kuzey (SSCB destekli) ve Güney (ABD destekli) olarak ikiye ayrılmıştır. 1950'de Kuzey Kore'nin Güney Kore'ye saldırmasıyla savaş başlamıştır.
• Türkiye'nin Katılımı: 🇹🇷
  • Birleşmiş Milletler'in çağrısı üzerine Türkiye, NATO'ya üye olabilme amacı ve BM üyeliği doğrultusunda Tahsin Yazıcı komutasında yaklaşık 5.000 kişilik bir birlik göndermiştir.
  • Türk askeri, Kunuri Muharebesi ve Seul savunmasında büyük başarılar göstererek Güney Kore'nin işgalden kurtulmasında önemli rol oynamıştır.
  • Bu dönemde Kutup Yıldızı gazetesi çıkarılmıştır.
• Sonuç: Türkiye, Kore Savaşı'ndaki başarıları ve NATO'nun güney kanadını güçlendirme isteği gibi nedenlerle 1952'de Yunanistan ile birlikte NATO'ya kabul edilmiştir.
• Anlaşma: Savaş, 1953'te Panmunjon Antlaşması ile sona ermiştir.

3.2. Asya ve Afrika'da Bağımsızlık Hareketleri

• Hindistan: İngiltere sömürgesiyken Mahatma Gandhi'nin pasif direniş ve Tuz Yürüyüşü gibi eylemleriyle 1947'de bağımsızlığını ilan etmiştir. Bağımsızlık sonrası Hindistan (Nehru liderliğinde) ve Pakistan (Muhammed Ali Cinnah liderliğinde) olarak ikiye ayrılmıştır.
  • Keşmir Sorunu: Hindistan ve Pakistan arasındaki sorunlu bölgedir. SSCB, 1968'de Taşkent Deklarasyonu ile bu soruna çözüm bulmaya çalışmıştır.
  • Tibet Sorunu: Hindistan ve Çin arasındaki sorunlu bölgedir.
• Diğer Ülkeler: Tunus (Habib Bourguiba), Gana ve Nijerya gibi birçok Asya ve Afrika ülkesi bu dönemde bağımsızlıklarını kazanmıştır.

3.3. Bilimsel ve Teknolojik Gelişmeler

• İlk renkli televizyon ve çocuk felci aşısı gibi önemli buluşlar bu dönemde ortaya çıkmıştır.
• Uzay Yarışı: 🚀
  • SSCB, 1957'de ilk yapay uydu Sputnik'i uzaya göndererek uzay yarışını başlatmıştır.
  • ABD ise buna karşılık NASA'yı kurmuştur.
  • SSCB, insansız uydu Luan 2'yi ve Laika adlı köpeği uzaya göndermiştir.
• İlk bilgisayar olan ENIAC da bu dönemin önemli teknolojik gelişmelerindendir.

4. Türkiye'de Çok Partili Hayata Geçiş ve Demokrat Parti Dönemi (1945-1960)

4.1. Çok Partili Hayata Geçiş Süreci (1945-1950)

• Milli Kalkınma Partisi (1945): Nuri Demirağ tarafından kurulan, Cumhuriyet tarihindeki ilk muhalefet partisidir.
• Dörtlü Takrir (1946): Celal Bayar, Adnan Menderes, Fuat Köprülü ve Refik Koraltan'ın CHP'den ayrılarak Demokrat Parti'yi kurmasına yol açan önergedir.
• Demokrat Parti (1946): Kurulmuştur.
• 1946 Seçimleri: ✅
  • Türkiye Cumhuriyeti tarihindeki ilk çok partili genel seçimdir.
  • İlk erken seçim ve tek dereceli seçim sistemiyle yapılmıştır.
  • "Açık oy, gizli sayım" uygulaması eleştirilere neden olmuştur.
• Hürriyet Misakı (1947): Demokrat Parti'nin CHP'nin uygulamalarını eleştirdiği ilk genel kongre bildirgesidir.
• 12 Temmuz Beyannamesi (1947): CHP tarafından muhalefetle ilişkileri düzeltmek amacıyla yayımlanan "zeytin dalı" niteliğindeki bildiridir.
• Türk Lirasının Devalüasyonu (1947): Türk parasının değeri %50 düşürülmüştür.
• Millet Partisi (1948): Demokrat Parti'den ayrılanlar tarafından kurulmuştur.
• Avrupa Konseyi Üyeliği (1949): Türkiye, Marshall yardımlarından faydalanmak ve NATO'ya üye olabilmek amacıyla Avrupa Konseyi'ne üye olmuştur.
• Yüksek Seçim Kurulu (1950): Oluşturulmuştur.
• 1950 Seçimleri: 🗳️
  • "Gizli oy, açık sayım" sistemine geçilmiştir.
  • Adnan Menderes bu durumu "Demokrasinin Sakarya Zaferi" olarak nitelendirmiştir.
  • Türkiye'de yargı güvencesinde ilk kez seçimler yapılmıştır.

4.2. Demokrat Parti İktidarı (1950-1960)

• Genel Özellikler:
  • İktidara gelmesi "Beyaz Devrim" olarak adlandırılmıştır.
  • Sloganı "Yeter Söz Milletin"dir.
  • Başbakan Adnan Menderes, Cumhurbaşkanı ise ilk sivil cumhurbaşkanı olan Celal Bayar'dır.
  • Dışişleri Bakanları arasında Fuat Köprülü ve Fatin Rüştü Zorlu yer almıştır.
  • 1957 sonrası muhalefete karşı Vatan Cephesi kurulmuştur.
• Atatürk ile İlgili Gelişmeler:
  • Atatürk'ün eserlerini koruma kanunu çıkarılmıştır.
  • Atatürk'ün naaşı Anıtkabir'e taşınmıştır.
  • Devlet dairelerine Atatürk'ün resmi asılmıştır.
• Eğitim ve Kültür:
  • Halkevleri ve Köy Enstitüleri kapatılmıştır.
  • ODTÜ, Ege Üniversitesi, Karadeniz Teknik Üniversitesi, Atatürk Üniversitesi gibi yeni yükseköğretim kurumları açılmıştır.
  • Köy öğretmen okulları kurulmuştur.
• Din Politikaları:
  • 1932'den beri Türkçe okunan ezan, 1950'den itibaren tekrar Arapça okunmaya başlanmıştır.
• Dış Gelişmeler:
  • Kore Savaşı'na asker gönderimi (1950).
  • NATO üyeliği (1952).
  • Balkan Paktı'na katılım (1953).
  • 6-7 Eylül Olayları (1955): Selanik'te Atatürk'ün evinin bombalandığı yalan haberiyle İstanbul'da Rumlara yönelik olaylar yaşanmıştır.
  • Bağdat Paktı'na üyelik (1955).
  • IMF'ye borç başvurusu (1958).
  • ABD Başkanı Eisenhower'ın Türkiye ziyareti (1959).
  • Kıbrıs'ın kuruluşu için Zürih ve Londra Antlaşmaları (1959).
  • Avrupa Ekonomik Topluluğu'na başvuru (1959).
  • Truman ve Marshall etkisiyle Amerikan yanlısı politikalar izlenmiştir.
  • Osmanlı'dan kalan son borç taksiti ödenmiştir.
• İç Gelişmeler:
  • Yabancı Sermaye Teşvik Kanunu ve Petrol Kanunu çıkarılmıştır.
  • Tarım alanları genişlemiş, traktör sayısı artmış ve köylüye kredi imkanları sağlanmıştır. Bu durum, 1954 seçimlerinde DP'ye rekor oy getirmiştir.
  • Demokrat Parti'den ayrılanlar 1955'te Hürriyet Partisi'ni kurmuştur.
  • 18 Mart Çanakkale Zaferi ilk kez bu dönemde kutlanmıştır.
  • 1957'den itibaren ekonomik büyüme durmuş, moratoryum ilan edilmiştir.
  • Muhalefete karşı Vatan Cephesi kurulmuştur.
  • Kırşehir ilçe yapılmış, Nevşehir il olmuştur; Malatya bölünerek Adıyaman kurulmuştur (siyasi nedenlerle).
  • Otoriteyi sağlamak amacıyla Tahkikat Komisyonları kurulmuştur.
  • 555K Olayı (1960): Türkiye'deki ilk sivil itaatsizlik eylemidir (5. ayın 5. günü saat 5'te Kızılay'da).
  • 27 Mayıs 1960 Darbesi: 1️⃣ Milli Birlik Komitesi tarafından askeri darbe yapılmıştır. 2️⃣ Alparslan Türkeş radyodan darbe bildirisini okumuştur. 3️⃣ Yassıada Yargılamaları sonucunda Başbakan Adnan Menderes, Dışişleri Bakanı Fatin Rüştü Zorlu ve Maliye Bakanı Hasan Polatkan idam edilmiştir. Celal Bayar yaşından dolayı idamdan kurtulmuştur. 4️⃣ 147'ler Olayı: 147 akademisyenin görevden alınmasıyla yaşanmıştır.

---