İşyerlerinde Kimyasal Madde Türleri ve Riskleri

📚 Çalışma Materyali: İşyerlerinde Madde Türleri ve Riskleri

Kaynak Bilgisi: Bu çalışma materyali, sağlanan ders ses kaydı transkripti ve kopyalanmış metin kaynakları birleştirilerek hazırlanmıştır.

---

📝 Giriş: İşyerlerinde Madde Türleri ve Risk Yönetimi

İşyerlerinde kullanılan maddeler, katı, sıvı ve gaz olmak üzere farklı fiziksel hallerde bulunabilir. Her bir madde türü, kendine özgü fiziksel ve kimyasal özellikleriyle çalışanlar için çeşitli sağlık ve güvenlik riskleri taşır. Bu risklerin doğru bir şekilde anlaşılması, değerlendirilmesi ve yönetilmesi, güvenli ve sağlıklı bir çalışma ortamı sağlamak açısından hayati öneme sahiptir. Bu materyal, işyerlerinde karşılaşılan madde türlerini, bunların potansiyel zararlarını, maruziyet yollarını ve ilgili yasal düzenlemeleri detaylı bir şekilde incelemektedir.

---

1️⃣ Katı Maddeler ve Tozlar

Katı maddeler, kimyasal zehirlenme olasılığı en düşük kimyasallar olarak kabul edilse de, bazı durumlarda ciddi riskler oluşturabilirler.

1.1. Katı Maddelerin Genel Riskleri

✅ Deriye veya yiyeceklere bulaşarak yutulmaları halinde zehirlenmeye yol açabilirler. ✅ Bazı iş süreçleri (örneğin öğütme, kesme) katı maddeleri daha tehlikeli formlara dönüştürebilir. ✅ Solunabilen toksik buharlar çıkarabilir, yanıcı ve patlayıcı olabilir veya deriyi aşındırabilirler.

1.2. Tozların Özellikleri ve Riskleri

Tozlar, katı maddelerin en önemli risk faktörlerinden biridir. Genellikle gözle görülmezler ve özel aydınlatma olmadan fark edilmeyebilirler.

• Boyutlarına Göre Tozlar:
  • 20 mikronun altındaki partiküller sağlık için tehlikelidir.
  • En zararlı olanlar 0,5 ile 5 mikron arasındaki partiküllerdir; bunlar akciğerlerdeki alveollere kadar ulaşarak kimyasal yapılarına göre etki ederler.
  • Daha büyük partiküller genellikle üst solunum yollarında tutulur.
• Patlayıcı Tozlar: Bazı tozlar, tahıl siloları veya un değirmenleri gibi ortamlarda patlayıcı özellik gösterebilir.

1.3. Toz Türleri

Tozlar, yapılarına göre organik ve anorganik olarak sınıflandırılır.

1.3.1. Organik Tozlar

✅ Bitkisel ve hayvansal maddeler ile bazı sentetik maddelerden oluşur. ✅ Alveollere ulaştıklarında, solunum ve salgı yoluyla akciğerlerin kendini temizleme özelliği sayesinde elimine edilebilirler.

1.3.2. Anorganik Tozlar

✅ Kurşun, demir, bakır, çinko gibi metal ve kükürt, karbon (kömür) gibi ametallerin ve bunların bileşiklerinden oluşan tozlardır.

1.3.3. Fibrojenik Tozlar

Lifli yapılarını koruyarak solunduklarında akciğerlerde fibrojenik (şişlik) yapılar oluşturan tozlardır.

• Asbest:

  • Özellikleri: Isıya dayanıklı (ergime noktası demire eşdeğer), esnek, yüksek gerilme direncine sahip (çelik telden daha mukavim), ısı ve elektrik iletkenliği çok düşük, kimyasallara ve mikroorganizmalara dayanıklı, sürtünme ve aşınmaya karşı dirençli, kolay şekillendirilebilir.
  • Kullanım Alanları: Asbestli çimento (%84), yer döşemesi (%0,5), sürtünme elemanları (%12), conta, salmastra (%2,2), tekstil gibi 3000'den fazla alanda kullanılmıştır.
  • Etkileri: Asbest lifleri akciğerlerdeki alveollere takılır ve vücut tarafından elimine edilemez. Zamanla kanserli hücrelere dönüşebilen fibrojenik yapılar oluşturur.
  • Hastalıkları:
    • Asbestozis: Akciğer zarında yaralar oluşturan, 10-20 yılda kendini gösteren bir hastalıktır.
    • Kanser: Akciğer (bronşiyal karsinom), sindirim sistemi (mide-bağırsak) ve gırtlak kanserine yol açar.
    • Mezotelyoma: Akciğer zarı ve karın zarı kanseridir. Erken tanı ve cerrahi müdahale olmazsa kısa sürede ölüme yol açabilir.
  • Yönetmelikler ve Önlemler (Asbestle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik - 25 Ocak 2013, Sayı: 28539):
    • Asbestin çıkarılması, asbest ürünlerinin üretimi ve işlenmesi sırasında işçilerin asbest liflerine maruz kalabileceği işler yasaktır.
    • Havadaki asbest konsantrasyonunun sekiz saatlik zaman ağırlıklı ortalama (TWA) değeri 0,1 lif/cm³'ü geçmemelidir.
    • Yeni Yönetmelik Farklılıkları:
      • Asbest söküm çalışanı ve asbest söküm uzmanı tanımları detaylandırılmıştır.
      • Asbest söküm uzmanlarının eğitimi İSGÜM tarafından yürütülür.
      • Sağlık gözetimleri (akciğer radyografileri) risk değerlendirmesi sonuçlarına göre en geç 2 yılda bir tekrarlanır.
      • İş planı detayları (çalışan sayısı, uzman/çalışan belgesi, asbest türü ve miktarı) daha kapsamlı hale getirilmiştir.

• Talk: Magnezyum silikat kayalarından elde edilen doğal bir hidrosilikattır.

  • Kullanım Alanları: Boya, seramik, kozmetik, eczacılık, kağıt, kauçuk, sabun, plastik endüstrileri.
  • Vücuda Etkisi: Solunum yoluyla 10 yıl gibi uzun süre maruz kalındığında talkozis hastalığına neden olabilir. Nefes darlığı ve iş göremezliğe yol açar.

1.3.4. Kanserojen Tozlar

✅ Çeşitli özellikleri sebebiyle kansere yol açan tozlardır. Örnekler: Asbest, arsenik ve bileşikleri, berilyum kromatlar, nikel ve bileşiklerinin tozları. Kişinin beslenme alışkanlığı, çevresel etkiler ve yaşam şekli kanser oluşumunda rol oynar.

1.3.5. Radyoaktif Tozlar

✅ Uranyum, toryum, zirkonyum ve seryum gibi radyoaktif maddelerin bileşiklerinden oluşur. Yaydıkları iyonize ışınlar dokularda hasara ve tümör oluşumlarına neden olabilir.

1.3.6. Alerjik Tozlar

✅ Özellikle duyarlı bünyelerde çeşitli alerjik reaksiyonlara yol açan tozlardır. Çiçek tozları (bahar alerjisi), bakteriler, tahıl tozları ve sentetik maddeler ateş, astım, dermatit gibi alerjilere neden olabilir.

1.3.7. İnert Tozlar

✅ Portland çimentosu, baryum ve magnezyum bileşikleri, kireçtaşı, mermer, alçı tozları bu gruba girer. Vücutta birikirler ancak fibrojenik veya toksik etkileri yoktur. Vücudun temizleme gücünü aşmadıkça problem oluşturmazlar.

1.4. Tozla Mücadele ve Risk Değerlendirmesi

Tozdan kaynaklı risklerin önlenmesi amacıyla "Tozla Mücadele Yönetmeliği" uygulanır. 📊 Risk Değerlendirmesinde Dikkate Alınacak Hususlar:

• Ortamdaki tozun çeşidi, tehlike ve zararları.
• Maruziyetin düzeyi, süresi ve sıklığı.
• Mesleki maruziyet sınır değerleri (Ek-1).
• Toz ölçüm sonuçları.
• Alınması gereken önleyici tedbirler.
• Daha önce yapılmış sağlık gözetimlerinin sonuçları. ⚠️ Önleyici Tedbirler: Toz oluşumunun önlenmesi, kaynağında yok edilmesi veya bastırılması ile toz yoğunluğunun sınır değerlerin altına düşürülmesi hedeflenir.

1.5. Tozlara Bağlı Meslek Hastalıkları (Pnömokonyozlar)

✅ Sağlığa zararlı tozlar, akciğer toz hastalığı (pnömokonyoz) meydana getirirler.

• Silikozis: Taş tozları içindeki silikatlar (SiO2).
• Antrakozis: Taşkömürü tozu.
• Asbestozis: Asbest tozu.
• Berillozis: Berilyum tozu.
• Baritozis: Barit tozu.
• Alüminozis: Alüminyum tozu.
• Siderozis: Demir cevheri tozu.
• Bissinozis: Pamuk ve keten-kenevir tozları.
• Çiftçi Akciğeri: Buğday tozları.

---

2️⃣ Sıvı Maddeler ve Buharlar

2.1. Sıvı Kimyasalların Riskleri

✅ Asitler ve çözücüler gibi tehlikeli maddelerin çoğu normal ısıda sıvı haldedir. ✅ Solunabilen ve toksik olabilen buharlar çıkarabilirler. ✅ Deri yoluyla emilebilir, deride tahribata yol açabilir veya doğrudan kana karışarak vücudun çeşitli bölgelerinde hasara neden olabilirler.

2.2. Buharların Özellikleri ve Riskleri

✅ Oda sıcaklığı ve basıncında sıvıların gaz halidir. Çoğu sıvı kimyasal buharlaşarak havada kalır. ✅ Gözleri ve deriyi tahriş edebilir. ✅ Parlayıcı veya patlayıcı olabilirler. ⚠️ Önemli: Buharlaşan kimyasalları kıvılcım, ateşleme kaynakları ve uyumsuz kimyasal maddelerden uzak tutmak hayati önem taşır.

---

3️⃣ Gazlar

3.1. Genel Riskler ve Maruziyet Alanları

✅ Endüstride maden ocakları, kimyasal reaksiyon gerektiren işler, kaynak işleri ve metal kaplama gibi süreçlerde çalışanlar çeşitli gazlara maruz kalırlar. ✅ Belirli koşullar altında ani veya yavaş yavaş zehirlenmelere neden olabilirler. ✅ Parlama ve patlama tehlikesi taşırlar. 💡 Yangın Durumunda Maruz Kalınabilecek Gazlar: Karbondioksit (CO2), karbon monoksit (CO), hidrojen sülfür (H2S), kükürt dioksit (SO2), amonyak (NH3), hidrojen siyanür (HCN), azot dioksit (NO2), akrolein (CH2CHCHO).

3.2. Gaz Sınıflandırmaları

Gazlar, insan organizması üzerindeki etkilerine göre sınıflandırılır.

3.2.1. Basit Boğucu Gazlar

✅ Ortamdaki oksijenin yerini alarak oksijen yetersizliği (hacimce %18'in altına düşürerek) sebebiyle boğulmalara neden olurlar. Kimyasal olarak boğucu değildirler.

• Karbondioksit (CO2): Renksiz, kokusuz. MAK değeri 5000 ppm.
  • Etkisi: Solunum hızını artırır. %3-6 yoğunlukta baş ağrısı, %6-10 yoğunlukta baş dönmesi, görme bozuklukları, şuursuzluk. %10'dan fazla yoğunlukta narkotik etki.
• Metan (CH4): Bataklık gazı, kömür ocaklarında sıkça rastlanır. Havadan hafif (özgül ağırlığı 0.716 kg/m³), tavan kısımlarında toplanır. Patlama limitleri (e.l.) %5,3-14.
• Asetilen (C2H2): Renksiz, sarımsak kokusuna benzer. Kaynak işlerinde kullanılır. Havadan hafif. Patlama limitleri (e.l.) %2,5-81.
• Hidrojen (H2): Bilinen en hafif gaz. Akü şarj odalarında açığa çıkabilir. Patlama limitleri (e.l.) %4-75.
• Diğerleri: Azot, Argon, Neon, Helyum, Etilen, Propilen.

3.2.2. Boğucu Kimyasal Gazlar

✅ Kimyasal özellikleri sebebiyle solunum ve dolaşımı engelleyerek etki ederler.

• Karbonmonoksit (CO): Renksiz, kokusuz, çok zehirli. MAK 50 ppm.
  • Etkisi: Hemoglobinle oksijenden 200-300 kat daha fazla ilgilidir, karboksihemoglobin (HbCO) oluşturarak kanın oksijen taşıma kapasitesini bloke eder.
  • Akut Zehirlenme: %0,01 (100 ppm) uzun sürede baş ağrısı; %0,05 (500 ppm) şiddetli baş ağrısı, baş dönmesi, baygınlık; %0,2 (2000 ppm) derin şuursuzluk ve ölüm.
  • Kronik Zehirlenme: Düşük konsantrasyonlarda uzun süreli maruziyette yorgunluk, baş ağrısı, mizaç değişimi, uyku bozuklukları, kalp ve mide rahatsızlıkları, hafıza bozuklukları.
• Hidrojensülfür (H2S): Lağım kanalları, foseptikler, eritme tesislerinde bulunur. Tipik kokuludur, ancak yüksek konsantrasyonda koku alma sinirlerini felç eder. MAK: 10 ppm.
  • Etkisi: Mukozaları tahriş eder, hücre içi fermentleri inhibe eder. 200 ppm/m³'te zehirlenme belirtileri başlar, 600 ppm/m³'te ölüm.
• Hidrojensiyanür (HCN): Renksiz, acıbadem kokusunda, zehirli. Kimya, petrokimya, ilaç ve maden endüstrisinde kullanılır. Mesleki maruziyet sınır değeri 10 ppm.
  • Etkisi: Demir içeren solunum enzimlerini inhibe eder, vücuttaki suyla reaksiyona girerek korozif HCl oluşturur. 25 ppm baş ağrısı, 100 ppm 1 saatte ölüm, 280 ppm derhal ölüm.

3.2.3. Tahriş Edici (İrritan) Gazlar

✅ Asidik özellikleri ve suda çözünürlükleri sebebiyle solunum sistemleri üzerinde tahriş edici etki gösterirler. Temas ettikleri dokuları tahriş ederler.

• Amonyak (NH3): Dağlayıcı ve yakıcıdır. MAK: 25 ppm.
  • Etkisi: Gözler, mukozalar ve solunum yolları üzerinde tahriş edici etki. Kornea üzerinde körlüğe kadar giden lezyonlar, bronşit ve akciğer ödemi.
• Formaldehit (HCHO): Normal sıcaklıkta gaz halindedir. Endüstride %35-40'lık çözeltisi (formalin) kullanılır.
  • Etkisi: Mukozaları tahriş eder. Ağız yoluyla alınırsa böbrek bozuklukları, solunum zorlukları. Kronik olarak egzamalar.
• Azotdioksit (NO2, NOx): Kırmızı esmer renkte, havadan ağır dumanlar halindedir. MAK: 5 ppm.
  • Etkisi: Su veya nem ile temasta nitrik asit (HNO3) oluşumu ile tahriş etkisi.
• Diğerleri: Azot oksitleri, fosgen, kükürt dioksit, asit buharları, klor.

3.2.4. Narkotik (Uyuşturucu) Buharlar

✅ Genellikle sistematik etki göstermezler. Maruziyet halinde uyuşukluk ve uyku hali vererek dikkatin dağılmasına ve kaza riskinin artmasına neden olurlar. ✅ Devamlı maruziyet halinde bağımlılık yapabilirler. 💡 Örnekler: Benzin, toluen, triklor etilen gibi yağlı yüzey temizleyiciler.

---

4️⃣ Kimyasalların Zararlarını Belirleyen Etmenler

Kimyasalların insan sağlığı ve çevre üzerindeki etkilerini belirleyen birçok faktör bulunmaktadır:

• Fiziksel Özellikleri: Katı, sıvı, gaz hali, saflıkları, içerdikleri diğer maddeler, molekül ağırlıkları, suda ve çözücülerdeki çözünürlükleri.
• Kimyasal Özellikleri: Molekül yapısı, aromatik ve alifatik yapı, kimyasalın reaksiyona girme kolaylığı.
• Maruz Kalma Şekli ve Süresi: Maddenin organizmaya giriş yolu (solunum, deri, sindirim), maruz kalma sıklığı ve süresi.
• Maruz Kalan Kişinin Özellikleri: Yaş, beslenme, alkol-uyuşturucu alışkanlığı, cinsiyet, hamilelik, genetik faktörler.
• Çevresel Özellikler (Fiziksel Ortam): Ortamın sıcaklığı, basıncı, radyasyon gibi çevresel faktörler, vücudun sıcaklığı, çevredeki kimyasal kirleticiler, depolama koşulları.

---

5️⃣ Kimyasal Risk Kategorileri

Tehlikeli kimyasalların riskleri üç ana başlık altında incelenir:

5.1. Sağlık Riskleri

✅ Çok toksik, toksik, zararlı, aşındırıcı, alerjik, kanserojen, mutajen (genetik yapıyı değiştiren) ve üreme için toksik maddelerden kaynaklanan akut veya kronik etkiler. ✅ Meslek hastalıkları, tahriş ediciler, kimyasal yanıklar, renk değişimleri ve lekelere neden olanlar. ✅ Teratojenler (doğum kusurlarına neden olanlar).

5.2. Güvenlik Riskleri

✅ Yanıcı, parlayıcı, patlayıcı, oksitleyici maddelerden kaynaklanan iş kazaları, yangın ve patlama tehlikeleri. ✅ Suya duyarlı olanlar veya birbiriyle reaksiyona giren maddeler.

5.3. Çevre İçin Riskler

✅ Ekosistemin dengesinin bozulmasına yol açan maddeler.

---

💡 Sonuç

İşyerlerinde kullanılan katı, sıvı ve gaz halindeki maddeler, çalışanlar ve çevre için çeşitli riskler barındırır. Bu risklerin doğru bir şekilde tanımlanması, değerlendirilmesi ve etkin önlemlerle yönetilmesi, iş sağlığı ve güvenliği kültürünün temelini oluşturur. Yasal düzenlemelere uyum, sürekli eğitim ve bilinçlendirme faaliyetleri, kimyasal maruziyetten kaynaklanan hastalık ve kazaların önlenmesinde kritik rol oynamaktadır.