📚 İş Sağlığı ve Güvenliği: Kapsamlı Çalışma Materyali

Kaynak Bilgisi: Bu çalışma materyali, ders kaydı, kişisel notlar ve PDF/PowerPoint metinlerinden derlenmiştir.

---

Giriş: İş Sağlığı ve Güvenliğinin Önemi

İş Sağlığı ve Güvenliği (İSG), çalışanların işyerinde karşılaşabilecekleri risk etmenleri hakkında bilgilendirilmesini, iş kazaları ve meslek hastalıklarından korunma yöntemlerini kavramalarını, güvenli çalışma prensiplerini benimsemelerini ve acil durumlarda doğru hareket etme becerileri kazanmalarını amaçlayan disiplinlerarası bir alandır. Bu alan, çalışanların bedensel, ruhsal ve sosyal iyilik hallerini sürdürmeyi ve geliştirmeyi hedefler. İSG, tıp, hukuk, mühendislik ve iktisat gibi birçok disiplinin ortak ilgi alanını oluşturur.

Dersin Amacı: Öğrencileri işyerinde karşılaşacakları risk etmenleri hakkında bilgilendirmek, iş kazası ve meslek hastalıklarından korunma ve işyerinde güvenli çalışma yöntemlerini kavratmak, tehlike anında güvenli hareket yöntemleri ve ilkyardım konuları hakkında bilgi sahibi olunmasını sağlamaktır.

---

1. İş Sağlığı ve Güvenliğinin Tarihsel Gelişimi

İSG'nin gelişimi, antik çağlardan günümüze kadar uzanan uzun bir süreci kapsar.

1.1. Dünya'daki Tarihsel Gelişim 🌍

• Heredot: Çalışanların verimli olması için iyi beslenmeleri gerektiğini ilk söyleyen bilim insanıdır.
• Hipokrates (M.Ö. 370): Kurşunun zararlı etkilerinden ilk kez söz etmiş, kurşun zehirlenmesinin belirtilerini saptamıştır.
• Pliny (M.S. 23-79): Çalışanların tehlikeli tozlara karşı korunması için maske yerine başlarına torba geçirmelerini önermiştir.
• Modern İSG'nin Temelleri:
  • Paracelsus (1493-1541): İlk iş hekimliği kitabı "De Morbis Metallicis"i yazmıştır. Modern toksikolojinin kurucusudur.
  • Georgius Agricola (1494-1555): "De Re Metallica" eserinde maden işçilerinin sorunlarını incelemiş, havalandırma gibi korunma yöntemleri önermiştir.
  • Bernardino Ramazzini (1633-1714): "De Morbis Artificum Diatriba" kitabıyla işçi sağlığının kurucusu sayılmıştır. "Hastaya mesleğini sor" ilkesini getirmiştir. Ergonominin temel ilkelerini ortaya koymuştur.
• Sanayileşme Süreci: Ağır çalışma koşulları, uzun çalışma saatleri (16-18 saat), kadın ve çocuk işçi çalıştırma, iş kazaları ve meslek hastalıklarında artış yaşanmıştır.
• Yasal Düzenlemeler:
  • 1802 İngiltere: "Çırakların Sağlığı ve Morali" yasası (12 saat çalışma sınırı, havalandırma zorunluluğu).
  • 1847 İngiltere: "On Saat Yasası".
• 20. Yüzyıl: Biyolojik nedenli hastalıkların meslek hastalığı olarak kabulü, kimyasalların sağlık etkilerinin araştırılması.
• Uluslararası Kuruluşlar: Uluslararası Çalışma Örgütü (ILO) ve Dünya Sağlık Örgütü (WHO) önemli çalışmalar yapmıştır.

1.2. Ülkemizdeki Tarihsel Gelişim 🇹🇷

• Osmanlı İmparatorluğu Dönemi:
  • Sanayileşme 16-17. yüzyıllarda küçük el sanatları ile başlamıştır.
  • II. Mahmut dönemi sanayileşmenin başlangıcı sayılır (Ereğli Kömür İşletmeleri).
  • 1865 Dilaver Paşa Nizamnamesi: Ülkemizdeki işçi sağlığı ve iş güvenliği ile ilgili ilk yasal belgedir. Madende hekim bulundurma zorunluluğu getirmiştir.
• Cumhuriyet Dönemi:
  • 1924: Hafta Tatili Yasası.
  • 1926: Borçlar Yasası (işverene hukuki sorumluluk).
  • 1930: Umumi Hıfzısıhha Yasası ve Belediyeler Yasası (işyeri denetimi).
  • 1936: 3008 sayılı İş Yasası (İSG konusunda ayrıntılı düzenleme).
  • 1946: Çalışma Bakanlığı kuruluşu.
  • 1967/1971: 931 ve 1475 sayılı İş Yasaları.
  • 2003: 4857 sayılı İş Kanunu.
  • 2012: ✅ 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu (en kapsamlı düzenleme).

---

2. Çağdaş İş Sağlığı ve Güvenliğinin Temel İlkeleri

İSG, çalışanların bedensel, ruhsal ve sosyal yönden iyilik hallerini sürdürme ve daha üst düzeye çıkarma çalışmalarıdır (ILO/WHO tanımı).

2.1. İş Sağlığı Kavramı 📚

• İş Hekimliği: Bireylere yönelik koruyucu ve tedavi edici hekimlik uygulamalarıdır (işe giriş muayeneleri, erken tanı testleri, sağlık eğitimi, bağışıklama, beslenme, kişisel hijyen).
• İş Hijyeni: Çalışma ortamındaki sağlığı tehdit eden faktörlerin saptanması ve kontrol altına alınması faaliyetleridir (toz, gürültü, kimyasal ölçümleri, teknik önlemler, havalandırma, kişisel koruyucu ekipman).

2.2. Çağdaş İSG Uygulama İlkeleri ✅

Hastalıklar oluşmadan tedbir almayı amaçlayan 6 temel ilke:

1. Uygun İşe Yerleştirme: Çalışanın fiziksel ve mental özelliklerine uygun işe yerleştirilmesi. (Örn: Alerjik bünyeli kişinin irritan kimyasallarla çalışmaması).
2. İşyeri Ortam Faktörlerinin Değerlendirilmesi: İşkoluna göre ortam ölçümleri yapılması (toz, gürültü, kimyasal konsantrasyonları).
   • MAK (Müsaade Edilen Azami Konsantrasyon): İşyerinde hiçbir zaman aşılmaması gereken düzey. ⚠️ Akut toksik etkiler için kritik.
   • ESD (Eşik Sınır Değer): 8 saatlik çalışma süresince ortalamasının aşılmaması gereken düzey.
3. Sağlık Risklerinin Kontrolü: Risk oluşturan etkenlerden primer korunma sağlanması.
   • Tehlikeli maddeyi kullanmama veya daha az tehlikeli olanla değiştirme (substitution).
   • İşlemi kapalı sistemle yapma (enclosing).
   • Etkin havalandırma (ventilasyon).
   • Sürekli izleme ve ölçüm (monitoring).
   • Kişisel koruyucu ekipman kullanımı.
4. Aralıklı Kontrol Muayenesi (Periyodik Kontroller): Sekonder korunma. İşyeri tehlike sınıfına göre (çok tehlikeli: 1 yıl, tehlikeli: 3 yıl, az tehlikeli: 5 yıl) düzenli sağlık kontrolleri.
5. İşyerinde Sağlık Hizmeti Sağlanması: İşyeri sağlık birimleri ve işyeri hekimleri aracılığıyla birinci basamak tedavi ve koruyucu hizmetler.
6. Sağlık Eğitimi: Çalışanların yasal hak ve sorumlulukları, mesleki riskler ve korunma tedbirleri hakkında bilgilendirilmesi.

2.3. Güvenlik Kültürünün Oluşturulmasında Taraflara Düşen Görevler

• Devlet: Mevzuat hazırlamak, denetim yapmak, eğitim ve teknik destek sağlamak.
• İşveren: Sağlık ve güvenlik önlemlerini almak, çalışan eğitimi sağlamak, risk değerlendirmesi yapmak, İSG örgütlenmesini sağlamak.
• İşçiler: Aletleri doğru kullanmak, kurallara uymak, tehlikeleri bildirmek, sağlık ve güvenlik bilincine sahip olmak.

---

3. İş Sağlığı ve Güvenliği Mevzuatı ve Kurumsal Yapı

3.1. İş Hukuku Temel Kavramları ⚖️

• İş Hukuku: Çalışanlar ile çalıştıranlar arasındaki ilişkileri düzenleyen kamu hukuku dalıdır.
  • Bireysel (Ferdi) İş Hukuku: Tek bir işçinin çalışma koşulları ve hakları.
  • Kolektif (Toplu) İş Hukuku: Sendikal faaliyetler, toplu iş sözleşmeleri (6356 sayılı Kanun).
• Ferdi İş Hukuku Alanındaki Temel Kanunlar:
  • ✅ 4857 sayılı İş Kanunu: İşverenler ile iş sözleşmesine dayanarak çalıştırılan işçilerin çalışma şartları ve ortamına ilişkin hak ve sorumlulukları.
  • 854 sayılı Deniz İş Kanunu.
  • 5953 sayılı Basın Mesleğinde Çalışanlarla Çalıştıranlar Arasındaki Münasebetlerin Tanzimi Hakkında Kanun.

3.2. 6331 Sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu (Vize Sınavı Odaklı Önemli Bilgiler) 💡

Bu kanun, kamu ve özel sektöre ait tüm işlere ve işyerlerine, işverenlere, işveren vekillerine, çırak ve stajyerler de dâhil olmak üzere tüm çalışanlara uygulanır.

3.2.1. Amaç ve Kapsam/İstisnalar

• Amaç: İşyerlerinde İSG'nin sağlanması ve mevcut şartların iyileştirilmesi için işveren ve çalışanların görev, yetki, sorumluluk, hak ve yükümlülüklerini düzenlemek.
• Kapsam: Kamu ve özel sektördeki tüm işyerleri ve çalışanlar.
• İstisnalar: Türk Silahlı Kuvvetleri, genel kolluk kuvvetleri, MİT faaliyetleri (fabrika vb. hariç), afet ve acil durum birimlerinin müdahale faaliyetleri, ev hizmetleri, çalışan istihdam etmeksizin kendi nam ve hesabına mal ve hizmet üretimi yapanlar, hükümlü ve tutuklulara yönelik infaz hizmetleri.

3.2.2. Temel Tanımlar ✅

• Çalışan: Kamu veya özel işyerlerinde istihdam edilen gerçek kişi.
• İşveren: Çalışan istihdam eden gerçek veya tüzel kişi.
• İşyeri: Mal veya hizmet üretmek amacıyla maddi ve maddi olmayan unsurlar ile çalışanın birlikte örgütlendiği organizasyon.
• İş Kazası: İşyerinde veya işin yürütümü nedeniyle meydana gelen, ölüme veya vücut bütünlüğünün bozulmasına neden olan olay.
• Meslek Hastalığı: Mesleki risklere maruziyet sonucu ortaya çıkan hastalık.
• Risk: Tehlikeden kaynaklanacak kayıp, yaralanma ya da başka zararlı sonuç meydana gelme ihtimali.
• Tehlike: İşyerinde var olan ya da dışarıdan gelebilecek, çalışanı veya işyerini etkileyebilecek zarar veya hasar verme potansiyeli.
• Risk Değerlendirmesi: Tehlikelerin belirlenmesi, risklerin analiz edilerek derecelendirilmesi ve kontrol tedbirlerinin kararlaştırılması.
• Önleme: Riskleri ortadan kaldırmak veya azaltmak için planlanan ve alınan tedbirlerin tümü.
• İş Güvenliği Uzmanı: İSG alanında görev yapmak üzere Bakanlıkça yetkilendirilmiş, belgeye sahip mühendis, mimar veya teknik eleman.
• İşyeri Hekimi: İSG alanında görev yapmak üzere Bakanlıkça yetkilendirilmiş, belgeye sahip hekim.

3.2.3. İşverenin Genel Yükümlülükleri

• Mesleki riskleri önlemek, eğitim ve bilgi vermek.
• Risk değerlendirmesi yapmak veya yaptırmak.
• Çalışanı işe uygunluğunu göz önüne alarak görevlendirmek.
• İSG tedbirlerinin maliyetini çalışana yansıtmamak.

3.2.4. Risklerden Korunma İlkeleri

• Risklerden kaçınmak.
• Kaçınılması mümkün olmayan riskleri analiz etmek.
• Risklerle kaynağında mücadele etmek.
• İşi kişilere uygun hale getirmek.
• Tehlikeli olanı, tehlikesiz veya daha az tehlikeli olanla değiştirmek.
• Toplu korunma tedbirlerine öncelik vermek.

3.2.5. Acil Durum Planları, Yangınla Mücadele ve İlkyardım

• İşveren, acil durumları değerlendirir, planlar hazırlar.
• Gerekli donanıma sahip, eğitimli personel görevlendirir (önleme, koruma, tahliye, yangınla mücadele, ilkyardım).

3.2.6. Çalışmaktan Kaçınma Hakkı ⚠️

• Ciddi ve yakın tehlike ile karşı karşıya kalan çalışanlar, gerekli tedbirler alınıncaya kadar çalışmaktan kaçınabilir.
• Bu dönemdeki ücret ve diğer hakları saklıdır.
• Tehlikenin önlenemez olduğu durumlarda işyerini terk edebilirler.

3.2.7. İş Kazası ve Meslek Hastalıklarının Kayıt ve Bildirimi

• İşveren, tüm iş kazalarını ve meslek hastalıklarını kaydeder, rapor düzenler.
• İş kazalarını kazadan sonraki üç iş günü içinde SGK'ya bildirir.
• Meslek hastalıklarını öğrendiği tarihten itibaren üç iş günü içinde SGK'ya bildirir.

3.2.8. Sağlık Gözetimi

• İşveren, çalışanların sağlık gözetimine tabi tutulmasını sağlar (işe girişte, iş değişikliğinde, işe dönüşte, düzenli aralıklarla).
• Tehlikeli ve çok tehlikeli işyerlerinde sağlık raporu olmadan işe başlanamaz.
• Maliyetler işverence karşılanır, sağlık bilgileri gizli tutulur.

3.2.9. Çalışanların Eğitimi

• İşveren, çalışanların İSG eğitimlerini almasını sağlar (işe başlamadan önce, iş değişikliğinde, yeni teknoloji uygulamasında).
• Eğitimler yenilenir ve düzenli aralıklarla tekrarlanır.
• Eğitim maliyeti çalışana yansıtılamaz, eğitim süresi çalışma süresinden sayılır.

3.2.10. Çalışanların Yükümlülükleri

• İSG eğitim ve talimatlarına uymak.
• Kişisel koruyucu donanımı doğru kullanmak ve korumak.
• Tehlikeli durumları işverene veya çalışan temsilcisine bildirmek.
• İşveren ve çalışan temsilcisi ile iş birliği yapmak.

3.3. İş Kazaları ve Meslek Hastalıklarında Hukuki ve Cezai Sorumluluklar

• Hukuki Sonuçlar: Tazminat davaları (Asliye Hukuk Mahkemeleri).
• Cezai Sonuçlar: Ceza davaları (Asliye Ceza veya Ağır Ceza Mahkemeleri).
• Temel Hukuk Kavramları:
  • Haksız Fiil: Hukuka aykırı bir fiille zarar verme.
  • Kusur: Hukuka aykırı neticeyi isteme (kast) veya kaçınmak için yeterli özeni göstermeme (ihmal).
  • İlliyet Bağı (Nedensellik Bağı): Fiil ile zarar arasındaki sebep-sonuç ilişkisi.
  • Tazminat: Uğranan maddi veya manevi zararın giderilmesi.
    • Manevi Tazminat: Çekilen acı ve ıstırabı hafifletmek için.
    • Maddi Tazminat: Gerçek zararın karşılanması.
      • Rücu Tazminatı: SGK'nın yaptığı harcamaların kusurlu işverenden geri alınması.
      • İş Göremezlik Tazminatı: İş kazası/meslek hastalığı sonucu kazanma gücü kaybı nedeniyle.
      • Destekten Yoksunluk Tazminatı: Ölüm halinde ölenin destek olduğu kişilerin uğradığı zarar.

Kendini Sına ❓

Soru 1: Bir işçi Ocak ayında 4 haftalık çalışma süresinde 210 saat çalışma yapmıştır. İşçinin çalışma ücreti 10 TL/saat ise, bu işçi Ocak ayında kaç TL fazla çalışma ücreti alır? A) 150 B) 300 C) 450 D) 2100 E) 2550

Cevap: C) 450

• Normal haftalık çalışma süresi: 45 saat.
• 4 haftada normal çalışma süresi: 4 * 45 = 180 saat.
• Yapılan fazla çalışma: 210 - 180 = 30 saat.
• Fazla çalışma ücreti: Normal ücretin %50 fazlası = 10 TL * 1.5 = 15 TL/saat.
• Toplam fazla çalışma ücreti: 30 saat * 15 TL/saat = 450 TL.

Soru 2: Bir işçi, A şirketi ile haftada 40 saat çalışmak üzere sözleşme yapmıştır. İşçinin çalışma ücreti 8 TL/saat’tir. Nisan ayında 4 haftalık çalışma süresi içinde 200 saat çalışma yapan işçinin fazla çalışmaları karşılığında alacağı ücret kaç TL’dir? A) 320 B) 400 C) 440 D) 480 E) 1600

Cevap: C) 440

• Sözleşmeye göre haftalık normal çalışma süresi: 40 saat.
• 4 haftada sözleşmeye göre normal çalışma süresi: 4 * 40 = 160 saat.
• 45 saate kadar olan çalışmalar "fazla sürelerle çalışma"dır.
• Fazla sürelerle çalışma: 200 - 160 = 40 saat.
• Fazla sürelerle çalışma ücreti: Normal ücretin %25 fazlası = 8 TL * 1.25 = 10 TL/saat.
• Toplam fazla sürelerle çalışma ücreti: 40 saat * 10 TL/saat = 400 TL.
• Ancak, 45 saati aşan kısım da olabilir. Burada 200 saat toplam çalışma var.
• Haftalık 40 saat sözleşme, 45 saat yasal sınır.
• İlk 40 saat normal ücret, sonraki 5 saat (40-45 arası) %25 zamlı, 45 saati aşan kısım %50 zamlı.
• Toplam 200 saat çalışma, 4 hafta. Haftalık ortalama 50 saat.
• Her hafta 40 saat normal, 5 saat %25 zamlı, 5 saat %50 zamlı.
• Haftalık fazla sürelerle çalışma (40-45 saat arası): 5 saat * 10 TL = 50 TL.
• Haftalık fazla çalışma (45 saati aşan): 5 saat * (8 TL * 1.5) = 5 saat * 12 TL = 60 TL.
• Toplam haftalık fazla çalışma ücreti: 50 + 60 = 110 TL.
• 4 hafta için: 4 * 110 = 440 TL.

3.4. Ulusal ve Uluslararası Kuruluşlar 📊

3.4.1. Türkiye'deki Mevcut İSG Sistemi

Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı bünyesinde:

• İş Sağlığı ve Güvenliği Genel Müdürlüğü (İSGGM): Mevzuat çalışmaları, ulusal politikalar, denetim, standart belirleme.
• İş Sağlığı ve Güvenliği Araştırma ve Geliştirme Enstitüsü (İSGÜM): Araştırma, ölçüm, analiz, laboratuvar hizmetleri.
• İş Teftiş Kurulu Başkanlığı: Çalışma hayatı mevzuatının teftişi, incelemesi, soruşturması.
• Çalışma ve Sosyal Güvenlik Eğitim ve Araştırma Merkezi (ÇASGEM): İSG eğitimleri, araştırmalar, yayınlar.
• Sosyal Güvenlik Kurumu Başkanlığı (SGK): Sosyal sigortalar, genel sağlık sigortası, iş kazası ve meslek hastalıkları sigorta kolları.

3.4.2. Uluslararası Kuruluşlar

• Uluslararası Çalışma Örgütü (ILO): 1919'da kuruldu. Çalışma yaşamında standartlar, temel ilke ve haklar geliştirmek, insana yakışır iş fırsatları yaratmak, sosyal koruma programlarını artırmak, üçlü yapıyı (devlet, işçi, işveren) güçlendirmek.
• Dünya Sağlık Örgütü (WHO): 1948'de kuruldu. Sağlık alanında uluslararası koordinasyon, hükümetlere sağlık hizmetleri için yardım, epidemiyoloji ve istatistik hizmetleri, hastalıkların ortadan kaldırılması.
• Avrupa Komisyonu İş Sağlığı ve Güvenliği Ajansı (EU-OSHA): Avrupa Birliği'nde işyerlerinin daha sağlıklı, güvenli ve üretken olmalarına katkıda bulunmak.

---

Sonuç

İş Sağlığı ve Güvenliği, çalışanların sağlığını korumak, iş kazalarını ve meslek hastalıklarını önlemek amacıyla tarih boyunca gelişmiş, çok disiplinli ve dinamik bir alandır. Hem ulusal hem de uluslararası düzeyde yasal düzenlemeler ve kurumsal yapılarla desteklenen bu alan, işverenlerin, çalışanların ve devletin ortak sorumluluğunda, sürekli iyileştirme ve önleme odaklı bir yaklaşım gerektirmektedir. Güvenli bir çalışma ortamı, sadece yasal bir zorunluluk değil, aynı zamanda insani bir hak ve verimli bir üretim sürecinin temelini oluşturmaktadır.