Bu çalışma materyali, çeşitli ders kaynaklarından (ses kaydı transkripti, kişisel notlar, PDF/PowerPoint metinleri) derlenerek oluşturulmuştur. Tüm bilgiler, kullanıcı tarafından sağlanan metinlerden sentezlenmiştir.

---

🌍 Küreselleşen Dünya (1990 - 2026): Kapsamlı Çalışma Materyali

Bu çalışma materyali, 1990'lardan günümüze kadar dünyada ve Türkiye'de yaşanan önemli siyasi, ekonomik, sosyal, bilimsel ve teknolojik gelişmeleri kapsamaktadır. Küreselleşmenin getirdiği dönüşümler ve bu süreçte ortaya çıkan küresel sorunlar detaylı bir şekilde incelenmiştir.

📚 1. Küreselleşme ve SSCB'nin Dağılması

Küreselleşme, mal, hizmet ve sermayenin artan hareketliliği sonucunda dünyadaki ekonomik bütünleşmenin, toplumlar arası iletişim ve etkileşimin, bunlara bağlı olarak da ülke, devlet ve milletlerin karşılıklı bağımlılıklarının artmasıdır. Bu süreç, Soğuk Savaş'ın sona ermesiyle hız kazanmıştır.

1.1. SSCB'de Politika Değişiklikleri ve Nedenleri

1980'lerin sonlarında SSCB'de Mihail Gorbaçov liderliğinde önemli reformlar başlatılmıştır:

• Glasnost (Açıklık) ✅: Ocak 1987'de komünist iktidarın baskıcılığını azaltarak halk egemenliğine yaklaştırmayı amaçlayan demokratik uygulamalar.
• Perestroika (Yeniden Yapılanma) ✅: Kasım 1987'de ekonomik yapıda radikal değişikliklerle ülke ekonomisini canlandırmayı ve yeni bir dinamizm kazandırmayı hedefleyen program.

⚠️ Önemli Not: 26 Kasım 1983'te ABD ile SSCB nükleer savaşın eşiğinden dönmüştür. Stanislav Petrov adlı komutanın uyarının hata olduğunu anlamasıyla olası bir felaket önlenmiştir.

1.2. SSCB'nin Dağılması

Gorbaçov'un reformları ve bağımsızlık hareketleri SSCB'nin sonunu getirmiştir:

• Letonya, Estonya ve Litvanya'da başlayan bağımsızlık hareketleri.
• Aralık 1990'da Gorbaçov'un "Egemen Devletler Birliği Antlaşması" fikri.
• 18 Ağustos 1991'de Gorbaçov'a karşı darbe girişimi.
• Bu karışıklıklardan yararlanan cumhuriyetlerin bağımsızlıklarını ilan etmesiyle SSCB yıkılmıştır (1991) ✅.
• Gorbaçov'un 25 Aralık 1991'de istifasıyla yerine Boris Yeltsin geçmiştir.

1.3. SSCB'nin Dağılmasının Etkileri

• Doğu Avrupa'ya Etkileri:
  • ABD ile SSCB arasındaki "Dehşet Dengesi" sona ermiştir.
  • Çekoslovakya, "Kadife Devrim" ✅ ile barışçıl bir şekilde Çek Cumhuriyeti ve Slovakya olarak ikiye ayrılmıştır (1993).
• Dünya Güç Dengesi Üzerine Etkileri:
  • 1996'da Çin, Rusya, Kazakistan, Kırgızistan ve Tacikistan'ın kurduğu "Şanghay Beşlisi" ✅.
  • 2001'de Özbekistan'ın katılımıyla "Şanghay İş Birliği Örgütü" ✅ adını almıştır.

🇹🇷 2. Türk Cumhuriyetleri Bağımsız Oluyor

SSCB'nin dağılmasıyla bağımsızlıklarını kazanan Türk Cumhuriyetleri ve Türkiye ile ilişkileri:

• Türkiye, bağımsızlıklarını ilan eden Türk Cumhuriyetlerini ilk tanıyan ülkelerden biri olmuştur ✅.
• TİKA (Türk İş Birliği ve Kalkınma İdaresi Başkanlığı) ✅: 24 Ocak 1992'de Türk dilinin konuşulduğu ülkeler ve komşu ülkeler başta olmak üzere gelişmekte olan ülkelerin kalkınmalarına yardımcı olmak amacıyla kurulmuştur.

2.1. Azerbaycan

• 1918'de Mehmet Emin Resulzade önderliğinde bağımsızlığını ilan etse de kısa süre sonra SSCB yönetimine girmiştir.
• Ebulfez Elçibey önderliğinde "Halk Cephesi" kurulmuştur.
• 1991'de yeniden bağımsızlığını ilan etmiştir.
• Haydar Aliyev'in "Biz bir millet, iki devletiz." ✅ sözü Türk-Azeri ilişkilerine damga vurmuştur.
• Dağlık Karabağ Sorunu: 1985 sonrası Ermenistan'ın Karabağ'ı işgal etmesiyle başlamıştır.
  • Hocalı Katliamı (26 Şubat 1992) ⚠️: Ermeni güçleri tarafından 613 sivil katledilmiştir.
  • 27 Eylül 2020'de Azerbaycan ordusunun operasyonuyla sorun büyük ölçüde Azerbaycan lehine çözülmüştür.
• Ekonomik Yatırımlar: Bakü-Tiflis-Kars Demiryolu (Yeni İpekyolu Projesi), Bakü-Tiflis-Ceyhan Petrol Boru Hattı, TANAP (Trans Anadolu Doğal Gaz Boru Hattı Projesi) ✅.

2.2. Kazakistan

• Nursultan Nazarbayev önderliğinde 1991'de bağımsızlığını ilan etmiştir.
• 1991'de Semey Nükleer Deneme Alanı'nı kapatarak, gönüllü olarak nükleer silah deposundan vazgeçen ilk ülke ✅ olmuştur.

2.3. Kırgızistan

• Askar Akayev cumhurbaşkanı seçilmiştir (1990).
• Başkent Frunze'nin adı Bişkek olarak değiştirilmiştir (1991).
• 31 Ağustos 1991'de bağımsızlığını ilan etmiştir.
• Ünlü yazar Cengiz Aytmatov bu ülkede yetişmiştir.
• Lale Devrimi (2005) ✅: Askar Akayev'in görevini bırakmasına neden olmuştur.

2.4. Özbekistan

• 31 Ağustos 1991'de bağımsızlığını ilan etmiş, İslam Kerimov cumhurbaşkanı seçilmiştir.

2.5. Türkmenistan

• Saparmurat Niyazov liderliğinde 1991'de bağımsızlığını ilan etmiştir.
• Niyazov, Türkmen dilinin resmi dil olmasını sağlamıştır.

2.6. Bağımsız Devletler Topluluğu (BDT)

• SSCB'nin dağılmasının ardından 21 Aralık 1991'de "Almatı Zirvesi" sonucu kurulmuştur ✅.
• Azerbaycan, Ermenistan, Belarus, Kazakistan, Moldova, Kırgızistan, Rusya, Tacikistan, Türkmenistan, Özbekistan ve Ukrayna katılmıştır.
• Gürcistan, 2008 Güney Osetya Savaşı sonrası BDT'den ayrılmıştır.

🇪🇺 3. Doğu Bloku'ndan Sonra Avrupa'da Yeni Arayışlar

3.1. İki Almanya'dan Tek Devlete

• Berlin Duvarı'nın yıkılması (9 Kasım 1989) ✅ ve geçişlere açılması.
• Almanya'nın resmen birleşmesi (3 Ekim 1990) ✅.

3.2. Avrupa Ekonomik Topluluğu'ndan (AET) Avrupa Birliği'ne (AB)

• Maastricht Antlaşması (1993) ✅: Avrupa Topluluğu (AT) "Avrupa Birliği (AB)" ismini almıştır. Ekonomik ve Parasal Birliğin (EPB) aşamaları düzenlenmiştir.

📊 Görsel Özet: Maastricht Kriterleri (Yakınlaşma Kriterleri)

• Enflasyon Oranı: En düşük enflasyona sahip üç üye devletin ortalamasını en fazla 1,5 puan geçebilir.

• Bütçe Açığı Oranı: GSYİH'nin %3'ünü aşmamalıdır.

• Kamu Borcu: GSYİH'nin %60'ını geçmemelidir.

• Uzun Vadeli Faiz Oranı: En düşük orana sahip üç üye devletin faiz oranını en fazla 2 puan aşabilir.

• Ulusal Paralar: Avrupa döviz kuru mekanizmasının izin verdiği normal dalgalanma sınırları içinde kalmalıdır.

• Kopenhag Kriterleri (1993) ✅: Aday ülkelerin tam üyeliğe kabul edilmeden önce ulaşması gereken seviyeler:

📊 Görsel Özet: Kopenhag Kriterleri

• Demokrasi ve Hukukun Üstünlüğü: İstikrarlı kurumlar.
• İnsan Hakları ve Azınlık Hakları: Güvence altına alınması.
• İşleyen Piyasa Ekonomisi: Rekabetçi bir piyasa ekonomisine sahip olma.

3.3. NATO'nun Avrupa'da Genişlemesi

• Doğu Bloku'nun yıkılmasından sonra birçok Doğu Avrupa ülkesi NATO'ya katılarak güvenliklerini sağlamış ve Batı ile bağlarını güçlendirmiştir.
• Barış İçin Ortaklık (BİO) ✅ programı (1999) ile NATO ile yakınlaşma imkanı sağlanmıştır.

🇹🇷🇪🇺 4. Türkiye ve Avrupa Birliği

Türkiye'nin AB serüveni önemli dönüm noktalarıyla doludur:

• 1959: İlk resmi başvuru.
• 1963: Ankara Antlaşması ✅ imzalanarak resmi süreç başlamıştır.
• 1973: Katma Protokol yapılmıştır.
• 1987: Tam üyelik için başvuru yenilenmiştir.
• 1996: Gümrük Birliği Antlaşması ✅ imzalanmıştır.
• 1999: Helsinki Zirvesi ✅ ile Türkiye aday ülke olmuştur.

💡 KPSS Notu: Türkiye, AB fonları tarafından finansı sağlanan Socrates, Leonardo da Vinci, Hayat Boyu Öğrenme (LLP) ve Gençlik (Youth in Action) programlarına tam üye olarak katılmıştır.

⚔️ 5. Yeni Oluşum Sürecinde Balkanlar

5.1. Yugoslavya Sosyalist Federal Cumhuriyeti'nin Dağılması

• Tito'nun 1980'de ölümünden sonra Slobodan Miloşeviç'in Sırp Komünist Partisi'nin başına geçmesiyle parçalanma süreci başlamıştır.
• Slovenya (1990), Hırvatistan, Makedonya (2018'den beri Kuzey Makedonya) ve Bosna-Hersek (1992) bağımsızlıklarını ilan etmiştir.
• Bosna Savaşı (1992-1995) ⚠️: Sırpların "Büyük Sırbistan" hayaliyle silahsız Boşnaklara karşı başlattığı savaş.
  • Srebrenitsa Katliamı (Temmuz 1995) ⚠️: BM güvenli bölgesi ilan edilen Srebrenitsa'da binlerce sivil katledilmiştir.
  • Dayton Antlaşması (14 Aralık 1995) ✅: Slobodan Miloşeviç, Franjo Tuđman ve Aliya İzzetbegoviç tarafından imzalanarak Bosna Savaşı sona ermiştir.

5.2. Arnavutluk'ta Demokratikleşme Süreci

• Enver Hoca liderliğinde komünist yönetime girmiştir.
• Enver Hoca döneminde kilise ve camiler kapatılmış, Arnavutluk 1967'de resmi olarak dünyadaki ilk ateist devlet ✅ olmuştur.
• Enver Hoca'nın ölümünden sonra demokratikleşme süreci başlamıştır.

🌪️ 6. Arap Baharı

2010'lu yılların başında Orta Doğu ve Kuzey Afrika'da başlayan halk hareketleri:

• Nedenleri: İşsizlik, yolsuzluk, baskıcı yönetimler, eğitim seviyesinin yükselmesi, iletişim araçlarının (Twitter, Facebook) etkisi.
• Sonuçları:
  • Tunus Devlet Başkanı Zeynel Abidin bin Ali ülkesini terk etmiştir.
  • Mısır'da Hüsnü Mübarek yargılanmıştır. Muhammed Mursi seçimle başa gelmiş, ancak 2013'te Abdülfettah el Sisi darbe yapmıştır.
  • Libya'da Muammer Kaddafi öldürülmüştür.
  • Suriye'de Beşar Esad'ın koltuğunu terk etmemesiyle ülke iç savaşa sürüklenmiştir.

🇹🇷 7. Türkiye'nin Bölge ile İlişkileri

7.1. Rusya Federasyonu

• 2000'li yıllarda ilişkiler hızla gelişmiştir.
• Mavi Akım Projesi ✅: Rus doğal gazını Karadeniz'in altından Türkiye'ye ulaştıran boru hattı.

7.2. Kafkasya

• Türkiye, Azerbaycan'ı 10 Kasım 1991'de resmi olarak tanıyan ilk ülke olmuştur.
• Dağlık Karabağ Sorunu'nda Azerbaycan'a destek vermiş, Ermenistan'a sınırlarını kapatmıştır.
• Bakü-Tiflis-Ceyhan Petrol Boru Hattı ✅ ve TANAP ✅ gibi enerji projeleri hayata geçirilmiştir.

7.3. Orta Doğu

• Suriye ile İlişkiler: Su kaynakları, teröre destek, Hatay üzerindeki hak iddiaları nedeniyle gerilmiştir. 2011 Arap Baharı sonrası Esad rejiminin sivil halkı katletmesi ve Türk jetinin düşürülmesiyle ilişkiler kopma noktasına gelmiştir.
• İsrail ile İlişkiler: "Utanç Duvarı", "Dökme Kurşun" operasyonu, "One Minute Krizi" (Davos) ✅, alçak koltuk tartışmaları, Mavi Marmara Baskını ✅ gibi olaylarla gerilmiştir.
• Irak ile İlişkiler: 2003 Irak işgali ile farklı bir boyuta taşınmıştır.
  • Türkiye, 1 Mart Tezkeresi ✅ ile ABD askerlerinin Türkiye üzerinden Irak'a saldırmasına izin vermemiştir.
  • Çuval Olayı (4 Temmuz 2003) ✅: Amerikan askerlerinin Süleymaniye'de Türk askerlerinin başına çuval geçirmesi.
• DEAŞ Terör Örgütü ✅: Suriye ve Irak'taki belirsizlikler sonucu ortaya çıkmıştır.

7.4. Balkanlar

• Türkiye, Yugoslavya'nın dağılmasıyla ortaya çıkan altı devleti de tanımıştır.
• Yunanistan ile İlişkiler: Batı Trakya, Ege, Kıbrıs, Patrikhane, PKK gibi sorunlar ve Kardak Krizi (1996) ✅ ilişkileri olumsuz etkilemiştir.
• Bulgaristan'daki Türkler: Theodor Jivkov döneminde asimilasyon politikaları (isim değiştirme, Türkçe yasağı) uygulanmıştır. "Hak ve Özgürlükler Hareketi" (HÖH) ✅ kurulmuş, 320 bin Türk Türkiye'ye göç etmiştir.

🇹🇷 8. 1980 Sonrası Türkiye

8.1. Siyasi Gelişmeler

• 1987 Referandumu ✅: 12 Eylül sonrası siyaset yasağı konan Süleyman Demirel, Bülent Ecevit, Necmettin Erbakan ve Alparslan Türkeş'in siyasi yasakları kalkmıştır.
• Turgut Özal (Cumhurbaşkanı), Süleyman Demirel (Cumhurbaşkanı), Tansu Çiller (Türkiye'nin ilk kadın başbakanı) ✅ gibi isimler görev yapmıştır.
• 28 Şubat Postmodern Darbesi (1997) ✅: MGK kararlarıyla hükümetin istifaya zorlanması.
• 2002'den itibaren Adalet ve Kalkınma Partisi ✅ tek başına iktidara gelmiştir.

8.2. Kültürel Gelişmeler ve Sosyal Hayat

• Köyden kente göç ve gecekondulaşma.
• Arabesk ve pop müziğin yükselişi (Orhan Gencebay, Sezen Aksu, Tarkan, Sertab Erener - Eurovision 2003).
• İlk özel televizyon kanallarının açılması (1990).
• Nuri Bilge Ceylan'ın uluslararası başarıları.
• Orhan Pamuk'un Nobel Edebiyat Ödülü'nü alması ✅ (edebiyat alanındaki en önemli uluslararası başarı).

8.3. Spordaki Gelişmeler

• Naim Süleymanoğlu (Halter) ✅: 1988 Seul Olimpiyatları'nda altın madalya ile başlayan uluslararası başarılar.
• Güreşte Mehmet Akif Pirim, Mahmut Demir. Judoda Hülya Şenyurt.
• Türk Milli Futbol Takımı'nın 2002 Dünya Şampiyonası ve 2008 Avrupa Futbol Şampiyonası'nda 3. olması.
• Basketbol Milli Takımı'nın başarıları (2010 Dünya 2.'liği).
• A Milli Kadın Voleybol Takımı ("Filenin Sultanları") ✅: 2023'te dünya sıralamasında ilk kez birinci sıraya yükseldi.
• Rıza Kayaalp, Taha Akgül, Yasemin Adar, Hamza Yerlikaya (güreş), Buse Naz Çakıroğlu (boks), Mete Gazoz (okçuluk) gibi sporcular madalyalar kazanmıştır.

8.4. Diğer Gelişmeler

• Gezi Parkı Olayları (2013) ✅: Taksim Yayalaştırma Projesi'ne tepkiyle başlayan, sosyal medyada yayılan ve hükümet karşıtı eylemlere dönüşen olaylar.
• FETÖ ve 15 Temmuz (2016) ✅: Fethullahçı Terör Örgütü'nün (FETÖ) 15 Temmuz 2016'da gerçekleştirdiği darbe girişimi.
  • TBMM, Cumhurbaşkanlığı Külliyesi, stratejik devlet kurumları hedef alınmıştır.
  • Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan'ın halkı meydanlara davet etmesiyle darbe girişimi başarısız olmuştur.
  • 249 vatandaş şehit olmuş, 2193 kişi gazi olmuştur.
  • Ömer Halisdemir ✅: Darbeci general Semih Terzi'yi vurarak darbe girişiminin seyrini değiştiren şehit astsubay.

🔬 9. Bilim, Teknoloji ve Küresel Sorunlar

9.1. Bilime Hizmet Eden Dört Bilim İnsanı

• Oktay Sinanoğlu (1935-2015) ✅: Atom ve moleküllerin elektronlu kuramı çalışmasıyla dünyanın en genç profesörlerinden biri (26 yaşında). DNA'nın sarmal yapısının nedenleri üzerine çalışmalar yapmıştır.
• Aziz Sancar (d. 1946) ✅: DNA onarımı mekanizmaları üzerine yaptığı araştırmalarla 2015 Nobel Kimya Ödülü'nü ✅ kazanmıştır. Hücrelerin hasarlı DNA'yı nasıl onardıklarını moleküler düzeyde belirlemiştir.
• Fuat Sezgin (1924-2018) ✅: Arap-İslam Bilim Tarihi alanında 17 ciltlik kapsamlı eseri ve kurduğu İslam Bilim Tarihi Müzeleri ile tanınır. 2019 yılı "Fuat Sezgin Yılı" ✅ ilan edilmiştir.
• Gazi Yaşargil (d. 1925) ✅: Mikro nöroşirurji alanındaki öncü çalışmalarıyla "Yüzyılın Beyin Cerrahı" ✅ unvanını almıştır.

9.2. Türkiye'de Bilimsel ve Teknolojik Gelişmeler

ASELSAN, ROKETSAN, TUSAŞ, OTOKAR ve TÜBİTAK önderliğinde savunma sanayiinde önemli projeler hayata geçirilmiştir:

📊 Görsel Özet: Önemli Savunma Sanayii Projeleri

• Altay Tankı ✅: Yeni nesil muharebe tankı.
• HÜRKUŞ ✅: Eğitim uçağı, Avrupa Sivil Havacılık Otoritesinden Tip Sertifikası alan ilk Türk uçağı.
• ANKA ✅: Türk insansız hava aracı (İHA), keşif, gözetleme, istihbarat.
• GÖKTÜRK Uydusu ✅: Türkiye'nin ilk yüksek çözünürlüklü yer gözlem uydusu (2012).
• TÜRKSAT Uyduları ✅: Türkiye, Türksat 6A'nın hizmete alınmasıyla haberleşme uydusu üretebilen 10 ülke arasına girecektir. Aktif 8 uydusu bulunmaktadır.
• Silahlı İnsansız Hava Araçları (SİHA) (Bayraktar) ✅: Keşif, gözetleme ve hedef vurma kabiliyetine sahip.
• ATAK T129 ✅: Taarruz ve taktik keşif amaçlı helikopter.
• İMECE ✅: Türkiye'nin kendi elektro-optik kamerası ile metrealtı çözünürlüklü görüntüler elde edebileceği uydu (2023).
• KAAN ✅: Türkiye'nin ilk milli savaş uçağı, beşinci nesil jet muharip uçağı.
• Gelecek Projeler: Tufan (elektromanyetik top), Milli Muharip Uçak (MMU), ATAK-2, HÜRJET, Small-GEO Haberleşme Uyduları, YTYK (yüksek faydalı yük kapasiteli İHA).

9.3. Toplumsal Sorunlar

• Terörizm ✅: Türkiye'nin üniter yapısını bozmayı hedefleyen faaliyetler.
• Depremler ⚠️:
  • 17 Ağustos 1999 Depremi ✅: Marmara Bölgesi'nde büyük can ve mal kaybına neden olmuştur.
  • 6 Şubat 2023 Kahramanmaraş Depremleri ✅: Pazarcık ve Elbistan merkezli 7.7 ve 7.6 büyüklüğündeki depremler, geniş bir alanda büyük yıkıma ve 50 binden fazla can kaybına yol açmıştır.

9.4. Küresel Sorunlar

• Küresel Isınma ✅: Karbondioksit emisyonlarının artmasıyla iklim dengelerinin bozulması.
  • Kyoto Protokolü (1997) ✅: Küresel ısınmayla mücadele için hazırlanan uluslararası antlaşma (Türkiye 2009'da imzalamıştır).
• Çevre Kirliliği ✅: Fosil yakıt kullanımı, nükleer atıklar ve kazalar (Çernobil gibi) nedeniyle hava, su ve toprak kirliliği.
• Nüfus Artışı ve İşsizlik 📊: Dünya nüfusunun hızla artması, özellikle az gelişmiş ülkelerde yetersiz beslenme ve işsizlik sorunlarını beraberinde getirmiştir.
• Yetersiz Beslenme ✅: BM Gıda ve Tarım Örgütü (FAO) gibi kuruluşlar mücadele etmektedir.
• Uluslararası Terör ✅: 11 Eylül saldırıları sonrası sembol hedeflere yönelerek küresel bir tehdit haline gelmiştir.
• Salgın Hastalıklar 🦠: AIDS, Kırım-Kongo Kanamalı Ateşi, Kuş Gribi, SARS, H1N1 (Domuz Gribi), Corona Virüs (Covid-19) ✅ gibi salgınlar bu dönemin önemli küresel sağlık sorunlarıdır.

---

Bu çalışma materyali, Küreselleşen Dünya (1990-2026) konusunu KPSS formatına uygun olarak özetlemekte ve sınavda çıkabilecek önemli noktaları vurgulamaktadır. Başarılar dileriz!