Kurtuluş Savaşı Cepheleri ve Önemli Gelişmeler 🇹🇷

Kaynak Bilgisi: Bu çalışma materyali, ders ses kaydı transkripti ve kişisel notlar/PDF metinlerinden derlenerek hazırlanmıştır.

Giriş: Kurtuluş Savaşı'na Genel Bakış 📚

Kurtuluş Savaşı, Türk milletinin bağımsızlık ve egemenlik mücadelesinin en kritik dönemidir. Bu dönem, lisanstan orta öğretime kadar birçok sınavda "banko" soru çıkan, temel bir konudur. Savaş, üç ana cephede yürütülmüştür: Doğu, Güney ve Batı. Bu cephelerdeki rakiplerimizi, mücadele şekillerini ve önemli antlaşmaları düzenli bir şekilde incelemek, konuyu kavramak için hayati öneme sahiptir.

---

1. Doğu Cephesi ⚔️

Doğu Cephesi, Kurtuluş Savaşı'nda ilk kapanan cephe olmasıyla öne çıkar.

• Rakipler: Ermeniler 🇦🇲
• Komutan ve Ordu:
  • Komutan: Kazım Karabekir Paşa (Şark Fatihi, Yetimler Babası)
  • Ordu: Osmanlı'dan kalan son düzenli ordu olan 15. Kolordu. (Bu cephede Kuvay-i Milliye değil, düzenli ordu savaşmıştır.)
• Mücadele: Kazım Karabekir Paşa, Ekim 1920'de başlattığı taarruzla Ermenileri mağlup etmiştir.

Gümrü Antlaşması (3 Aralık 1920) ✅

Doğu Cephesi'nin kapanmasını sağlayan bu antlaşma, TBMM'nin ilk siyasi ve askeri başarısıdır.

• Maddeler ve Önemi:
  1. Kars, Iğdır, Sarıkamış ve Kulp Türkiye'ye bırakıldı.
  2. TBMM'yi tanıyan ilk devlet Ermenistan oldu. 💡
  3. Sevr Antlaşması'nı reddeden ilk devlet Ermenistan oldu.
  4. Misak-ı Milli'yi tanıyan ilk devlet Ermenistan oldu.
  5. "Türkiye" adı, ilk kez bir antlaşmada coğrafi terim olarak kullanıldı.
  6. Tehcir Kanunu'na göre olaylara karışmayan Ermeniler 6 ay içinde dönebilecekti.
• Sonuç: Doğu Cephesi kapandı. Buradaki askerler Güney ve Batı cephelerine kaydırıldı. Bu durum, SSCB'den gelecek yardımların önünü açtı.

Bilecik Görüşmeleri (5 Aralık 1920) 🤝

Gümrü Antlaşması'ndan iki gün sonra, TBMM ile İstanbul Hükümeti arasında gerçekleşen bu görüşmeler, TBMM'nin İstanbul Hükümeti tarafından muhatap alındığını ve tanındığını gösterir.

• Katılımcılar:
  • TBMM adına: Mustafa Kemal, İsmet İnönü
  • İstanbul Hükümeti adına: Ahmet Tevfik Paşa (Hükümet Başkanı), Ahmet İzzet Paşa, Salih Paşa

---

2. Güney Cephesi 🛡️

Güney Cephesi, Kuvay-i Milliye ruhunun en güçlü hissedildiği cephelerden biridir.

• Rakipler: Fransa 🇫🇷 ve Ermeniler 🇦🇲 (Ermeniler hem Doğu hem Güney'de rakibimizdi.)
• Mücadele Şekli: Kuvay-i Milliye (düzensiz milis güçler) savaşmıştır.
• Örgütlenme: Pozantı Kongresi ile sağlanmıştır.
• Kaderi: Güney Cephesi'nin kaderi, Batı Cephesi'ndeki başarılara bağlıydı. Batı'da kazanılan zaferler, Güney'deki düşmanların çekilmesini hızlandırmıştır.

Önemli Şehirler ve Kurtuluşları 🏙️

• TBMM Açılmadan Önce Kurtarılanlar:
  • Maraş (11 Şubat 1920)
  • Urfa (11 Nisan 1920)
• Ankara Antlaşması ile Kurtarılanlar:
  • Antep
  • Adana

Şehirlere Verilen Unvan ve Madalyalar 🏅

• Unvan Alan Şehirler (Atatürk Dönemi):
  • Gaziantep (1921)
  • Kahramanmaraş (1973)
  • Şanlıurfa (1984)
• Madalya Alanlar (Atatürk Dönemi):
  • İlk madalya alan ilçe/bölge: İnebolu
  • İlk madalya alan şehir: Maraş

Ankara Antlaşması (20 Ekim 1921) ✅

Sakarya Zaferi'nden sonra Fransa ile imzalanan bu antlaşma ile Güney Cephesi kapanmıştır.

---

3. Batı Cephesi: Kurtuluş Savaşı'nın Kader Cephesi 🗺️

Batı Cephesi, Kurtuluş Savaşı'nın en yoğun ve belirleyici mücadelelerinin yaşandığı cephedir.

• Rakipler: İngiliz destekli Yunanlılar 🇬🇷🇬🇧
• Örgütlenme: Balıkesir, Alaşehir, Afyon ve Sivas Kongreleri ile sağlanmıştır.
• Kuvay-i Milliye'den Düzenli Orduya Geçiş:
  • Gediz Taarruzu (24 Ekim 1920): Kuvay-i Milliye'nin başarısız olduğu bu taarruz, düzenli orduya geçişin fitilini ateşledi.
  • Düzenli Ordunun Kuruluşu (8 Kasım 1920): Kuvay-i Milliye kaldırıldı ve düzenli ordu kuruldu.
  • Komutanlar: Kuzeyde İsmet İnönü, güneyde Refet Bele.

Batı Cephesi'ndeki Stratejik Coğrafya ve Harekatlar 🌍

Batı Cephesi'ndeki mücadele, coğrafi konum ve stratejik noktalar açısından büyük önem taşır.

• Minne Hattı: Yunanlılar, Sanremo Konferansı kararlarını kabul etmememiz üzerine Bursa-Uşak hattını (Minne Hattı) açarak ilerlemişlerdir. Bu hat, Batı Cephesi'nin ilk önemli savunma çizgilerinden biri olmuştur.
• Büyük Taarruz Sonrası İlerleme: İzmir'in kurtarılmasının ardından Türk ordusu, işgal altındaki diğer stratejik bölgeleri kurtarmak için kuzeye doğru ilerlemiştir.
  • Çanakkale Krizi: Türk ordusu Çanakkale'ye ulaştığında, İngilizlerle karşı karşıya gelmiş ve bir diplomatik kriz yaşanmıştır. İngilizler, Türk ordusunun İstanbul ve Boğazlar'a ilerlemesini engellemeye çalışmıştır. Bu kriz, savaşmadan diplomatik çözüm arayışına yol açmıştır.
  • İstanbul, Boğazlar ve Doğu Trakya: Mudanya Ateşkes Antlaşması ile bu bölgeler, savaşılmadan, diplomasi yoluyla kurtarılmıştır. Türk ordusu Çanakkale'den öteye geçemeden bu kazanımlar elde edilmiştir. Bu durum, Türk diplomasisinin büyük bir başarısıdır.

Batı Cephesi Savaşları Kronolojisi 📊

1. Birinci İnönü Savaşı (6-10 Ocak 1921)

   • Sebepler: TBMM'yi yıkmak, Sevr'i uygulamak, Misak-ı Milli'yi engellemek, Çerkez Ethem İsyanı'ndan faydalanmak.
   • Sonuçlar (İç Gelişmeler):
     • Düzenli ordunun ilk başarısı.
     • Çerkez Ethem İsyanı bastırıldı.
     • TBMM'ye güven arttı, askere katılım yükseldi.
     • Teşkilat-ı Esasiye (1921 Anayasası) kabul edildi (20 Ocak 1921). Yeni Türk Devleti'nin ilk hukuki belgesiydi.
     • Mustafa Kemal, İsmet Paşa'ya tebrik telgrafı gönderdi.
     • Mustafa Kemal, Namık Kemal'in şiirini okudu.
     • İsmet Paşa generalliğe terfi etti.
     • Büyük Millet Meclisi'nin adı "Türkiye Büyük Millet Meclisi" olarak değiştirildi.
     • İstiklal Marşı kabul edildi (12 Mart 1921). 🇹🇷
       • Teklif: İsmet İnönü.
       • Yarışmayı düzenleyen: Maarif Bakanlığı (Dönemin Nazırı: Hamdullah Suphi Bey).
       • Yazan: Mehmet Akif Ersoy (Ödülü Darülmesai'ye bağışladı).
       • Yazıldığı yer: Tacettin Dergahı.
       • İthaf edildiği yer: Kahraman Türk Ordusu.
       • Yayınlandığı yerler: Hakimiyet-i Milliye (resmi), Açık Söz (yerel), Sebilürreşad (dergi).
       • İlk besteci: Ali Rıfat Çağatay, Son besteci: Osman Zeki Üngör.
       • 1982 Anayasası ile koruma altına alındı.
   • Sonuçlar (Dış Gelişmeler):
     • Londra Konferansı (23 Şubat - 12 Mart 1921):
       • İtilaf Devletleri'nin amacı: Sevr'i yumuşatıp kabul ettirmek, Yunanlılara zaman kazandırmak.
       • TBMM'nin amacı: Kendini tanıtmak, Misak-ı Milli'yi duyurmak, barış yanlısı olduğunu göstermek.
       • Katılımcılar: İstanbul Hükümeti (Ahmet Tevfik Paşa), TBMM (Bekir Sami Bey).
       • Bekir Sami Bey'in ikili anlaşmaları nedeniyle istifası istendi, yerine Yusuf Kemal Tengirşenk getirildi.
       • Anlaşma sağlanamasa da TBMM, İtilaf Devletleri tarafından tanınmış oldu.
     • Afganistan Dostluk Antlaşması (1 Mart 1921):
       • TBMM'yi tanıyan ilk İslam devleti oldu.
       • TBMM'nin yaptığı ilk ittifaktır.
       • Karşılıklı öğretmen ve subay gönderimi öngörüldü.
     • Moskova Antlaşması (16 Mart 1921):
       • Nedenleri: TBMM'nin askeri başarıları, ortak düşmanlar, Rusya-İngiltere Kafkas rekabeti, Rusya'nın rejimini yayma düşüncesi.
       • Heyet: Yusuf Kemal Tengirşenk, Ali Fuat Cebesoy, Rıza Nur.
       • Maddeler ve Önemi:
         1. Çarlık Rusya ile Osmanlı arasındaki antlaşmalar geçersiz sayıldı (yeni devletler, yeni rejimler).
         2. Birinin tanımadığı antlaşmayı diğeri de tanımayacaktı (Rusya Sevr'i reddetti).
         3. Her iki ülke birbirinin geleceğine saygı duyacaktı (iç işlerine karışmama).
         4. Batum'un Gürcistan'a verilmesi koşuluyla Rusya Misak-ı Milli'yi tanıdı. (Misak-ı Milli'den ilk taviz).
         5. SSCB, kapitülasyonların kaldırılmasını kabul etti (Lozan'dan önce).
         6. Boğazlar konusu, Karadeniz'e kıyısı olan ülkelerin katılacağı bir konferansta ele alınacaktı (İngiltere ve Fransa'yı dışarıda bırakma amacı).

2. İkinci İnönü Savaşı (23 Mart - 1 Nisan 1921)

   • Sebepler: Londra Konferansı'nda anlaşma sağlanamaması, TBMM'yi yıkmak, Sevr'i uygulamak, Koçkiri ve Pontus isyanlarından faydalanmak.
   • Sonuçlar:
     • Mustafa Kemal, İsmet Paşa'ya "Siz yalnız düşmanı değil, milletin makus talihini de yendiniz" telgrafını gönderdi.
     • 23 Nisan ilk kez kutlandı.
     • İtilaf Devletleri'nde yumuşama belirtileri: Fransa Zonguldak'ı boşalttı, İtalya çekilmeye başladı, İngiltere esirlerin bir kısmını gönderdi.
     • Refet Bele'nin Aslıhanlar-Dumlupınar Taarruzu'nda başarısız olması üzerine görevden alındı.
     • Batı Cephesi, İsmet Paşa komutasında birleştirildi.
     • Fevzi Çakmak orgeneral rütbesine yükseltildi.

3. Eskişehir-Kütahya Savaşları (Temmuz 1921)

   • Sebepler: Türk ordusunun taarruz gücünün olmadığı düşüncesiyle Yunanlıların yeniden saldırması.
   • Sonuçlar (Olumsuzluk ve Olağanüstü Hal):
     • Türk ordusu yenilgiye uğradı; Afyon, Eskişehir, Kütahya kaybedildi.
     • Düşman Ankara Polatlı'ya kadar yaklaştı.
     • Meclis'in Kayseri'ye taşınması fikri gündeme geldi.
     • Düzenli orduya güven azaldı, Kuvay-i Milliye yeniden gündeme geldi.
     • Mustafa Kemal, orduyu Sakarya Nehri'nin doğusuna çekerek zaman kazanmayı ve daha iyi savunma yapmayı hedefledi.
     • Başkomutanlık Yetkisi: Rıza Nur'un teklifiyle Mustafa Kemal'e yasama, yürütme ve yargı yetkilerini kapsayan Başkomutanlık yetkisi 3 aylığına verildi.
     • Tekalif-i Milliye Emirleri: Ordu ihtiyaçları için çıkarıldı.
     • Fevzi Çakmak Genelkurmay Başkanı oldu.
     • Maarif Kongresi: Savaş sırasında cehaletle mücadelenin önemi vurgulanarak toplandı.

4. Sakarya Meydan Muharebesi (Ağustos 1921)

   • Sebepler: Yunanlıların son darbeyi vurmak istemesi.
   • Diğer İsimler: Melhame-i Kübra (Büyük Kıyım), Subaylar Savaşı, Yüzey Savaşı.
   • Mustafa Kemal'in Emri: "Hatt-ı müdafaa yoktur, sath-ı müdafaa vardır. O satıh bütün vatandır."
   • Sonuçlar:
     • Türk ordusu büyük bir zafer kazandı (22 gün 22 gece sürdü).
     • Mustafa Kemal'e Gazilik unvanı ve Mareşallik rütbesi verildi.
     • İtalya ve Fransa tamamen çekildi.
     • Ankara Antlaşması (20 Ekim 1921): Fransa ile imzalandı, Güney Cephesi kapandı.
     • Kars Antlaşması (13 Ekim 1921): Doğu sınırı kesin şeklini aldı.
     • Mustafa Kemal'in Başkomutanlık süresi Mayıs 1922'de sınırsız olarak uzatıldı.

5. Büyük Taarruz (Ağustos 1922)

   • Amaç: Düşmanı yurttan atmak.
   • Mustafa Kemal'in Emri: "İlk hedefiniz Akdeniz'dir, ileri!"
   • Diğer İsimler: Rum Sındığı, Dumlupınar, Başkomutanlık Meydan Muharebesi, Yurt Kurtaran, Küçük Asya Felaketi (Yunanlılar için).
   • Önemli Olaylar/Kişiler:
     • Albay Reşat'ın Çiğiltepe'yi alamadığı için intiharı.
     • Kocatepe ve Akşehir, taarruzun yönetildiği yerler.
     • Yunanlılar denize döküldü (9 Eylül'de İzmir'in kurtuluşu).
     • Fevzi Çakmak Mareşal, İsmet Paşa korgeneral oldu.
     • Fahrettin Altay Paşa İzmir'i teslim aldı.
   • Çanakkale Krizi: Zafer sonrası İngilizlerle yaşanan diplomatik gerilim.
   • Mudanya Ateşkes Antlaşması (11 Ekim 1922):
     • İstanbul, Boğazlar ve Doğu Trakya savaşılmadan, diplomasi yoluyla kurtarıldı.
     • TBMM, İstanbul Hükümeti'ni Lozan'a çağırmamaları için uyardı.
   • Saltanatın Kaldırılması (1 Kasım 1922): Mudanya ve Lozan Antlaşmaları arasında, Birinci Meclis tarafından gerçekleştirildi.

---

Bu çalışma materyali, Kurtuluş Savaşı'nın temel cephelerini ve önemli olaylarını özetleyerek, konuyu daha anlaşılır hale getirmeyi amaçlamaktadır. Başarılar dileriz! 🚀