Bu çalışma materyali, bir ders kaydı ve kopyalanmış metinlerden derlenerek hazırlanmıştır.

---

🇹🇷 Milli Mücadele Dönemi Muharebeler ve Diplomasi

Giriş

Milli Mücadele dönemi, Türk milletinin bağımsızlık ve egemenlik yolunda verdiği destansı bir mücadeledir. Bu dönem, Doğu, Güney ve Batı olmak üzere üç ana cephede yürütülen askeri harekatlar, imzalanan antlaşmalar ve kritik diplomatik süreçlerle şekillenmiştir. Türkiye Cumhuriyeti'nin temellerinin atıldığı bu süreç, askeri ve siyasi başarılarla dolu, her aşaması büyük önem taşıyan bir dönemdir.

⚔️ Ana Cepheler ve Mücadeleler

1. Doğu Cephesi

Doğu Cephesi'nde düşmanlarımız Ermeniler ve Gürcülerdi. Bu cephede, Mondros Mütarekesi sonrası terhis edilmeyen tek düzenli ordu olan Kazım Karabekir Paşa komutasındaki 15. Kolordu mücadele etmiştir.

• Kazım Karabekir Paşa: 📚 "Şark Fatihi" olarak bilinen Kazım Karabekir, 15. Kolordu'yu terhis etmeyerek Doğu Cephesi'nin kilit ismi olmuştur. Ermenilere karşı büyük başarılar kazanmıştır.
• Gümrü Antlaşması (1920): ✅ Ermenilere karşı kazanılan zafer sonrası imzalanmıştır.
  • Önemi: 💡 TBMM'nin ilk askeri ve siyasi zaferidir. "Türkiye" ifadesinin geçtiği ilk uluslararası antlaşmadır. Ermenistan, Sevr Antlaşması'nı reddeden ve Misak-ı Milli'yi tanıyan ilk devlet olmuştur. Ayrıca TBMM'yi tanıyan ilk devlet de Ermenistan'dır.
  • Maddeleri: Sarıkamış, Kars, Ardahan, Artvin ve Iğdır Türkiye'ye katıldı. Doğu sınırı Aras Nehri ve Çıldır Gölü olarak belirlendi.
• General Harbord Raporu: 📚 ABD'li General Harbord'un Doğu Anadolu'daki incelemeleri sonucunda hazırladığı rapordur. Ermeni işgalinin haksızlığını uluslararası alanda duyurmuştur.
• Gürcistan ile İlişkiler: Kazım Karabekir Paşa'nın Gürcüler üzerine düzenlediği Passof Harekatı sonrası Batum Antlaşması imzalanmıştır. Ancak Batum, Misak-ı Milli'den verilen ilk taviz olmuştur.

2. Güney Cephesi

Güney Cephesi'nde Fransızlar ve Ermenilerle mücadele edilmiştir. Bu cephede düzenli ordu bulunmadığı için mücadele Kuvay-i Milliye birlikleri tarafından yürütülmüştür.

• Önemli Kuvay-i Milliye Liderleri:
  • Adana: Tufan Bey
  • Urfa: Ali Saip Bey
  • Antep: Şahin Bey, Karayılan, Şehit Kamil
  • Maraş: Rıdvan Hoca, Sütçü İmam
• Şehirlere Verilen Unvanlar ve İstiklal Madalyaları:
  • Unvanlar (KAMU kodlaması):
    • Gazi Antep (1921)
    • Kahraman Maraş (1973)
    • Şanlı Urfa (1984)
  • İstiklal Madalyası Alan Yerler (İMAJ kodlaması):
    • İnebolu (1924)
    • Maraş (1925)
    • Antep (2008)
    • ŞanlıUrfa (2016)
• 1921 Ankara Antlaşması: ✅ Bu cephe, Batı Cephesi'ndeki Sakarya Meydan Muharebesi'nin ardından Fransızlarla imzalanan bu antlaşma ile kapanmıştır.
  • Önemi: Hatay, Misak-ı Milli'den verilen ikinci taviz olarak Fransa mandasındaki Suriye'ye bırakılmıştır. Fransa, TBMM'yi tanıyan ilk İtilaf devleti olmuştur. Süleyman Şah'ın mezarının bulunduğu Caber Kalesi Türk toprağı sayılmıştır.

3. Batı Cephesi

Batı Cephesi'nde düşmanımız Yunanlılardı. Başlangıçta Kuvay-i Milliye mücadele etmiş, ancak Gediz Taarruzu'ndaki başarısızlık ve disiplinsizlik nedeniyle düzenli orduya geçiş zorunlu olmuştur.

• Gediz Taarruzu: Ali Fuat Cebesoy'un izinsiz düzenlediği ve başarısız olduğu taarruzdur. Bu olay sonrası Ali Fuat Cebesoy görevden alınarak Moskova Büyükelçiliği'ne atanmış, Batı Cephesi İsmet İnönü ve Refet Bele komutasında ikiye ayrılmıştır.
• Önemli Kuvay-i Milliye Liderleri: Çerkez Etem (Kuvay-i Seyyare), Yörük Ali Efe, Demirci Mehmet Efe, Ali Çetinkaya, İpsiz Recep, Topal Osman.
• İlk Silahlı Direnişler:
  • Milli Mücadele'de ilk silahlı direniş: Hatay Dörtyol'da Kara Mehmet Çavuş tarafından.
  • İzmir'de düşmana ilk kurşunu sıkan: Hasan Tahsin (Osman Nevrez).
  • Batı'da ilk silahlı direnişi başlatan: Ayvalık'ta Ali Çetinkaya.
• Milli Mücadele Kadın Kahramanları: Gördesli Makbule, Binbaşı Ayşe, Kara Fatma, Halide Edip Adıvar, Tayyar Rahmiye (Güney Cephesi'nde "erkekler utanmıyor musunuz" sözüyle direnişin sembolü), Şerife Bacı (İstiklal Yolu'nda şehit düşen), Kılavuz Hatice, Onbaşı Nezahet.
• Kuvay-i Milliye'nin Kaldırılma Nedenleri:
  • Düşmanı durdurmada yetersiz kalmaları.
  • Disiplinsiz hareket etmeleri (Gediz Taarruzu).
  • Halktan zorla para ve mal almaları.
  • Kendi başlarına yargılama yapmaları.
  • Düzenli orduya katılmak istememeleri.

📊 Düzenli Ordunun Batı Cephesi Savaşları

Düzenli ordu, Batı Cephesi'nde beş büyük savaş yapmıştır: 1. İnönü, 2. İnönü, Eskişehir-Kütahya, Sakarya Meydan Muharebesi ve Büyük Taarruz.

• Komutanlık: İlk üç savaşta İsmet İnönü, son iki savaşta Mustafa Kemal Atatürk.
• Sonuçlar: İlk iki ve son iki savaş kazanılmış, Eskişehir-Kütahya Savaşları kaybedilen tek savaştır. İlk dört savaş savunma, son savaş taarruz savaşıdır.

1. İnönü Savaşı (6-10 Ocak 1921)

• Nedenleri: Sevr'i imzalatmak, TBMM'ye son vermek, milli mücadeleyi engellemek, Yunanlıların Çerkez Etem isyanından faydalanmak istemesi.
• Sonuçları (TALİM kodlaması):
  • Teşkilat-ı Esasiye Kanunu (1921 Anayasası) kabul edildi. 📚 Yeni Türk Devleti'nin ilk anayasasıdır. Egemenlik millete verildi, yumuşak ve çerçeve anayasadır. Taslağı "Halkçılık Beyannamesi"dir.
  • Afgan Dostluk Antlaşması imzalandı. ✅ TBMM'yi tanıyan ilk Müslüman devlet Afganistan oldu.
  • Londra Konferansı düzenlendi. 💡 İtilaf Devletleri'nin TBMM'yi resmen tanıdığı ilk uluslararası konferanstır. TBMM, "Türkler barış istemiyor" propagandasının önüne geçmek için katıldı.
  • İstiklal Marşı kabul edildi (12 Mart 1921). 📚 Maarif Vekaleti tarafından yarışma düzenlendi. Mehmet Akif Ersoy tarafından Tacettin Dergahı'nda orduya ithafen yazıldı. Mecliste Hamdullah Supi Tanrıöver okudu. İlk bestecisi Ali Rıfat Çağatay, günümüz bestecisi Osman Zeki Üngör'dür. İlk yayınlandığı gazete Hakimiyet-i Milliye, ilk dergi Sebilürreşat'tır.
  • Moskova Antlaşması imzalandı. ✅ TBMM'yi tanıyan ilk büyük Avrupalı devlet SSCB oldu. Kapitülasyonların kaldırıldığını kabul eden ilk devlet SSCB'dir. Batum, Misak-ı Milli'den ilk taviz olarak Gürcistan'a bırakıldı.
• Mustafa Kemal'in Sözü: "Vatanın bağrına düşman dayadı hançerini, bulunur elbet kurtaracak bahtı kara maderini."

2. İnönü Savaşı (23 Mart - 1 Nisan 1921)

• Nedenleri: Sevr'i imzalatmak, TBMM'ye son vermek, Yunanlıların İngiliz desteğini kaybetmek istememesi, 1. İnönü'nün intikamını almak.
• Sonuçları (FİFİ kodlaması):
  • Fransa Zonguldak'tan çekildi.
  • İngiltere Malta'daki esirlerimizi serbest bıraktı.
  • Fransa bize barış teklifinde bulundu.
  • İtalya Anadolu'yu boşaltma kararı aldı.
• Mustafa Kemal'in Sözü: "Siz orada yalnızca düşmanı değil, aynı zamanda bir milletin makus talihini de yendiniz."
• Aslıhanlar-Dumlupınar Taarruzu: ⚠️ 2. İnönü sonrası Refet Bele'nin izinsiz düzenlediği ve başarısız olduğu taarruzdur. Refet Bele görevden alınmış, Batı Cephesi komutanlığı İsmet İnönü'de birleşmiştir.

Eskişehir-Kütahya Savaşları (10-24 Temmuz 1921)

• Nedenleri: Önceki savaşlarla aynı.
• Sonuçları: Düzenli ordunun tek yenilgisidir. Eskişehir, Afyon, Kütahya gibi yerler kaybedildi. Meclisin Kayseri'ye taşınması gündeme geldi. İtalya ve Fransa çekilme kararlarından vazgeçti.
• Başkomutanlık Yetkisi ve Tekalif-i Milliye Emirleri: ✅ Yenilgi sonrası Mustafa Kemal Atatürk'e 3 aylığına Başkomutanlık yetkisi verildi ve askerlik mesleğine geri döndü. Bu yetkiyle Tekalif-i Milliye Emirleri'ni yayımladı. 📚 Bu emirler, ordunun ihtiyaçlarını karşılamak amacıyla çıkarılan ve halktan yardım toplanmasını sağlayan kanunlardır. 1. TBMM tarafından değil, Başkomutan Mustafa Kemal tarafından çıkarılmıştır.
• 1. Maarif Kongresi: 💡 Savaşın en çetin anlarında, düşman Ankara'ya yaklaşmışken, Mustafa Kemal Atatürk'ün yeni kurulacak devletin eğitim sistemini görüşmek üzere öğretmenleri topladığı kongredir.

Sakarya Meydan Muharebesi (23 Ağustos - 13 Eylül 1921)

• Diğer Adları: "Subaylar Savaşı", "Büyük Kıyım".
• Nedenleri: Önceki savaşlarla aynı.
• Komutanlık: Mustafa Kemal Atatürk'ün Başkomutan olarak katıldığı ilk savaştır.
• Mustafa Kemal'in Sözü: ✅ "Hattı müdafaa yoktur, sathı müdafaa vardır. O satıh bütün vatandır. Vatanın her karış toprağı vatandaşın kanıyla sulanmadıkça terk olunamaz." 📚 Bu söz, yüzeysel savunma stratejisini ifade eder ve dünya tarihinde ilk kez uygulanmıştır.
• Sonuçları:
  • Mustafa Kemal Atatürk'e Gazilik unvanı ve Mareşallik rütbesi verildi.
  • Türklerin 1683 Viyana kuşatmasından beri süren geri çekilişi sona erdi.
  • Anadolu'dan çekilen ilk İtilaf devleti İtalya oldu.
  • Ukrayna ile dostluk antlaşması, İngiltere ile esir değişimi antlaşması imzalandı.
  • Fransa ile 1921 Ankara Antlaşması imzalanarak Güney Cephesi kapandı. Hatay, Misak-ı Milli'den ikinci taviz oldu.
  • Kafkas devletleri (Ermenistan, Azerbaycan, Gürcistan) ile Kars Antlaşması imzalandı. ✅ Bu antlaşma ile Türkiye'nin doğu sınırı kesinleşti.

Büyük Taarruz (26 Ağustos - 9 Eylül 1922)

• Diğer Adları: Başkomutanlık Meydan Muharebesi, Dumlupınar Meydan Muharebesi, Rum Sındığı.
• Hazırlıklar: Mustafa Kemal Atatürk'ün Başkomutanlık yetkisi süresiz uzatıldı. İtalyan ve Fransızların bıraktığı silahlar ile Tekalif-i Milliye Emirleri'nden toplanan yardımlar kullanıldı.
• Mustafa Kemal'in Sözü: ✅ "Ordular, ilk hedefiniz Akdeniz'dir, ileri!"
• Çiğiltepe Olayı: Albay Reşat Bey'in Çiğiltepe'yi alamadığı için intihar etmesi olayıdır.
• Sonuçları:
  • Kurtuluş Savaşı'nın silahlı mücadele kısmı sona erdi.
  • Anadolu düşmandan temizlendi.
  • General Trikopis esir alındı, Fevzi Çakmak'a Mareşallik rütbesi verildi.
  • Türk ordusunun boğazlara ilerlemesiyle Çanakkale Krizi yaşandı.

🗺️ Savaşların Yönetildiği Yerler

• İnönü Savaşları: Metristepe
• Sakarya Meydan Muharebesi: Duatepe
• Büyük Taarruz: Kocatepe

🛣️ İstiklal Yolu

İnebolu, Kastamonu, Ilgaz, Çankırı ve Ankara güzergahında silah ve mühimmat taşınan gizli yoldur. Şerife Bacı bu yol üzerinde şehit düşmüştür.

🤝 Diplomasi Dönemi: Mudanya ve Lozan

Mudanya Ateşkes Antlaşması (11 Ekim 1922)

• Katılımcılar: TBMM adına İsmet İnönü, İngiltere adına General Harrington, İtalya adına Monbelli, Fransa adına General Sharpy. Yunanistan'ı İngilizler temsil etti.
• Maddeleri ve Önemi:
  • Türk-Yunan savaşı sona erdi.
  • İstanbul ve Boğazlar TBMM'ye bırakıldı. ✅ Bu madde ile Osmanlı Devleti hukuken sona erdi. İstanbul'u Şükrü Naili Paşa teslim aldı.
  • Doğu Trakya (Meriç Irmağı'na kadar) savaşılmadan boşaltıldı. Refet Bele teslim aldı.
  • Çanakkale Krizi çözüme kavuşturuldu.
  • İngiltere Başbakanı Lloyd George istifa etti.
  • Yunanlılar bu savaşa "Küçük Asya Felaketi" adını verdi.
  • İsmet İnönü, Mudanya'daki başarısından dolayı Lozan Konferansı'na gönderildi.

Lozan Barış Antlaşması (24 Temmuz 1923)

• Yer: İsviçre'nin Lozan kenti (tarafsızlık nedeniyle).
• Türk Heyeti: İsmet İnönü (başkan), Dr. Rıza Nur, Hasan Saka.
• Saltanatın Kaldırılması (1 Kasım 1922): ✅ Lozan öncesi, İtilaf Devletleri'nin ikilik çıkarma amacını engellemek için kaldırıldı.
  • Önemi: Ulusal egemenlik ve laiklik yolunda atılan önemli bir adımdır. Padişahlık makamının kaldırılmasıyla din ve devlet işleri ayrılmaya başlandı.
  • Sonuçları: Devlet başkanlığı ve rejim sorunu ortaya çıktı. Sultan Vahdettin İngiliz gemisiyle kaçınca, TBMM Abdülmecid Efendi'yi halife ilan etti.
• Atatürk'ün Taviz Verilmesini İstemediği Konular (KEMİ kodlaması):
  • Kapitülasyonlar
  • Ermeni Devleti'nin kurulması
  • Misak-ı Milli'den taviz
• Katılımcı Devletler: Türkiye, İngiltere, Fransa, İtalya, Japonya, Romanya, Yunanistan, Yugoslavya. ABD gözlemci devlet olarak katıldı. Boğazlar konusunda SSCB ve Bulgaristan da katıldı.
• Konferansa Ara Verilmesi ve Yapılanlar: ✅
  • Seçim kararı alındı ve 1. TBMM yerine 2. TBMM kuruldu.
  • İzmir İktisat Kongresi düzenlendi (Başkanı Kazım Karabekir).
  • ABD ile Chester Demiryolu ihalesi antlaşması yapıldı.
• Lozan Antlaşması Maddeleri:
  • Sınırlar:
    • Yunanistan Sınırı: Meriç Nehri.
    • Suriye Sınırı: 1921 Ankara Antlaşması esas alındı (Hatay Misak-ı Milli dışında kaldı).
    • Irak Sınırı (Musul Sorunu): ⚠️ Lozan'da çözümlenemeyen tek konu oldu. İngiltere ile ikili görüşmelere bırakıldı.
  • Boğazlar: Başkanı Türk olan uluslararası bir komisyon tarafından yönetilecekti. ⚠️ Mutlak Türk egemenliği sağlanamadığı için aleyhimizedir. (Başkan: Vasıf Temel).
  • Adalar: Kıbrıs İngiltere'ye, Rodos ve 12 Ada İtalya'ya, Ege Adaları Yunanistan'a verildi (silahlandırmama şartıyla). Bozcaada ve Gökçeada (İmroz) Türkiye'ye bırakıldı.
  • Yabancı Okullar: Türkiye'nin çıkaracağı kanunlara uyma kararı alındı. En çok sorun Fransa ile yaşandı.
  • Kapitülasyonlar: ✅ Tamamen kaldırıldı.
  • Borçlar: Osmanlı'dan ayrılan devletler arasında paylaştırıldı. TL veya Frank olarak ödenecekti. 1929 Dünya Ekonomik Krizi sonrası Hoover Moratoryumu ile taksitlendirildi, 1954'te Adnan Menderes döneminde son taksit ödendi.
  • Azınlıklar (Ekaliyetler): Türkiye'de yaşayan herkes Türk vatandaşı kabul edildi ve Türk hukukuna tabi oldu.
  • Nüfus Mübadelesi (Etabli Sorunu): İstanbul, Bozcaada ve Gökçeada'daki Rumlar ile Batı Trakya'daki Türkler "yerleşik (etabli)" sayıldı. Diğerleri yer değiştirdi.
  • Fener Rum Patrikhanesi: İstanbul'da kalmasına izin verildi ancak ekümenik (evrensellik) yetkisi kaldırıldı.
  • Ermeni Sorunu: Dr. Rıza Nur'un sert muhalefetiyle gündemden çıkarıldı.
  • Savaş Tazminatı: Yunanistan, Karaağaç ve Bosnaköy'ü Türkiye'ye verdi.
• Lozan'ın Önemi ve Sonuçları:
  • Sevr Antlaşması'nın geçersizliğini kanıtladı.
  • Esir milletlere örnek oldu.
  • Atatürk'ün sözü: "Bu antlaşma Türk ulusuna karşı yüzyıllardan beri hazırlanmış ve Sevr antlaşması ile tamamlandığı sanılmış büyük bir yok etme girişiminin yıkılışını bildirir bir belgedir."

📜 Önemli Raporlar

• Amiral Bristol Raporu: İzmir'in işgalinin haksızlığını ve Türk Kurtuluş Savaşı'nın haklılığını dünyaya duyuran ilk uluslararası belge.
• General Harbord Raporu: Doğu Anadolu'da Ermeni devleti kurulmasının yanlışlığını dile getiren rapor.
• Milli Hattı Raporu: İngilizler tarafından Yunan ordusuna zaman kazandırmak amacıyla Kuvay-i Milliye ile Yunan ordusu arasına çekilen hat.
• Doktor Esat Işık Raporu: Milli Kongre Cemiyeti lideri Doktor Esat Işık tarafından yazıldı. Kuvay-i Milliye tabiri ilk kez burada kullanıldı.
• Sandler Raporu: Milletler Cemiyeti'nin Hatay sorunu (Sancak sorunu) için hazırladığı rapor.
• Hisantos Raporu: Trabzon'da Pontus Rum Devleti kurulması talebini içeren rapor.
• Brüksel Hattı Raporu: Milletler Cemiyeti'nin Irak Musul sorunu için hazırladığı rapor.

📰 Milli Mücadele Dönemi Basın Yayın ve Edebiyat

Milli Mücadele Yanlısı Basın Organları

• İrade-i Milliye: Sivas Kongresi'nde çıkarıldı.
• Hakimiyet-i Milliye: Ankara'da çıkarıldı, TBMM'nin yarı resmi yayın organı, İstiklal Marşı'nın yayınlandığı ilk gazete.
• Anadolu Ajansı: Mustafa Kemal Atatürk'ün isteğiyle Halide Edip Adıvar ve Yunus Nadi tarafından kuruldu.
• Albayrak, Hadisat, Le Pays: Şark Vilayetleri Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti'nin yayın organları.
• Sebilürreşat: Mehmet Akif Ersoy'un dergisi, İstiklal Marşı'nın yayınlandığı ilk dergi.
• Minber: Mustafa Kemal Atatürk ve Ali Fethi Okyar tarafından çıkarıldı (Atatürk "Hatip" takma adıyla yazdı).
• Kurun: Mustafa Kemal Atatürk'ün "Asım Uz" takma adıyla Hatay meselesi hakkında yazılar yazdığı gazete.
• Hukuk-u Beşer: Hasan Tahsin'in başyazarı olduğu gazete.
• Diğerleri: İleri, Yeni Gün, İkdam, Emel, Ahenk, Babalık, Küçük Mecmua, Öğüt, İstikbal, Akşam.

Milli Mücadele Karşıtı Basın Organları

• Alemdar, Aydede, Ümit, Tan, Zafer, Yeni Dünya, Peyam-ı Sabah, Ferda, İrşat.

Milli Mücadele Dönemi Edebiyatı

• Halide Edip Adıvar: Türk'ün Ateşle İmtihanı, Ateşten Gömlek (ilk roman), Vurun Kahpeye, Dağa Çıkan Kurt.
• Falih Rıfkı Atay: Çankaya, Zeytindağı, Ateş ve Güneş.
• Yakup Kadri Karaosmanoğlu: Yaban, Sodom ve Gomore, Milli Savaş Hikayeleri, Ankara.
• Kazım Karabekir: İstiklal Harbimiz (en önemli eseri), Şarkılı İbret.
• Ali Fuat Cebesoy: Sınıf Arkadaşım Atatürk, Moskova Hatıraları, Milli Mücadele Hatıraları.
• Rauf Orbay: Cehennem Değirmeni.
• Kemal Tahir: Esir Şehrin İnsanları, Yorgun Savaşçı.
• Tarık Buğra: Küçük Ağa, Osmancık.
• Samim Kocagöz: Kalpaklılar, Dolu Dizgin.
• Turgut Özakman: Şu Çılgın Türkler, Çanakkale 1915, Cumhuriyet.
• Fazıl Hüsnü Dağlarca: Üç Şehitler Destanı.
• Ahmet Hamdi Tanpınar: Sahnenin Dışındakiler.