Aşağıdaki çalışma materyali, ders kaydı ve kopyalanmış notlardan derlenerek hazırlanmıştır.
📚 Soğuk Savaş Dönemi: Bloklar, Mücadeleler ve Türkiye (KPSS Odaklı Çalışma Rehberi)
Giriş: Soğuk Savaş'ın Tanımı ve Temel Dinamikleri
Soğuk Savaş Dönemi, II. Dünya Savaşı'nın ardından dünya siyasetine yön veren, Batı Bloku ile Doğu Bloku arasında doğrudan bir sıcak çatışma yaşanmadan gerçekleşen her türlü mücadeleyi ifade eder. Bu mücadelenin temelinde, kapitalist ve sosyalist ideolojilerin dünya üzerindeki hakimiyet kavgası yatmaktadır.
- Kavramın Kökeni: İlk kez 1945'te gazeteci George Orwell tarafından kullanılmış, siyasi arenada yerleşmesini ise 1947'de ABD'li Bernard Baruch sağlamıştır.
- Dönemin Başlangıcı: Potsdam Konferansı (1945) ile başlar.
- Dönemin Sonu: Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği (SSCB)'nin dağılmasıyla sona erer.
- Ana Aktörler:
- Batı Bloku Lideri: Amerika Birleşik Devletleri (ABD) 🇺🇸
- Doğu Bloku Lideri: Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği (SSCB) 🇷🇺
Bu dönemde her iki blok da kendi ideolojilerini yaymak ve diğerinin nüfuzunu sınırlamak amacıyla çeşitli siyasi, ekonomik ve askeri örgütlenmeler kurmuş, küresel çapta birçok krize ve vekalet savaşına sahne olmuştur.
1. Doğu Bloku: Yapılanmalar ve Politikalar
Doğu Bloku, SSCB ile onun II. Dünya Savaşı esnasında Alman işgalinden kurtardığı ve sosyalistleştirdiği Polonya, Bulgaristan, Macaristan, Çekoslovakya, Romanya ve Doğu Almanya gibi ülkelerden oluşuyordu.
- Cominform (1947) 📚:
- Amaç: Truman Doktrini ve Marshall Planı'na karşı SSCB tarafından komünist partiler arasında siyasi ve ideolojik istişare amacıyla kurulmuştur.
- Kurucular: SSCB, Yugoslavya, Bulgaristan, Romanya, Macaristan, Çekoslovakya, Polonya, İtalya ve Fransa komünist partileri.
- Molotov Planı 💡:
- Amaç: Marshall Planı'na karşı Doğu Avrupa ülkelerine silah ve para yardımı tasarlayan plandır.
- Lider: SSCB Dışişleri Bakanı Molotov.
- Comecon (Ekonomik Karşılıklı Yardımlaşma Konseyi) (1949) 📊:
- Amaç: Marshall Planı'na karşı ekonomik işbirliği ve dayanışma amacıyla sosyalist devletlerce kuruldu.
- Kurucular: SSCB, Bulgaristan, Polonya, Romanya, Çekoslovakya ve Macaristan.
- Katılanlar: Daha sonra Arnavutluk, Demokratik Almanya, Moğolistan, Küba ve Vietnam katıldı.
- Varşova Paktı (1955) ⚔️:
- Amaç: NATO'ya karşı sosyalist devletlerce kurulan askeri savunma örgütüdür.
- Kurucular: SSCB, Arnavutluk, Romanya, Doğu Almanya, Polonya, Macaristan, Çekoslovakya ve Bulgaristan.
Doğu Bloku'ndaki Sarsıntılar
- Yugoslavya (Tito) 💡:
- Özellik: Tito liderliğinde SSCB'den bağımsız hareket eden ilk "Milli Komünizm" örneğidir.
- Sonuç: Cominform'dan atıldı ve Bağlantısızlar Hareketi'ne liderlik etti.
- Macaristan (Imre Nagy) ⚠️:
- Olay: Imre Nagy liderliğinde Varşova Paktı'ndan çıkmak istedi ("Milli Komünizm" örneği).
- Sonuç: 1956'da Varşova Paktı ordusu tarafından işgal edildi.
- Çekoslovakya (Alexander Dubcek - Prag Baharı) ⚠️:
- Olay: Alexander Dubcek liderliğinde liberal ve demokratik "insancıl Komünizm" (Prag Baharı) uygulamak istediler.
- Sonuç: İdeolojik sapma gerekçesiyle 1968'de Varşova Paktı ordusunca işgal edildi.
- Çin 🐉:
- Özellik: SSCB ile arasında ideolojik farklılıklar mevcut olup, Sosyalist Blok liderliği rekabeti yaşandı.
- Üçgen Diplomasisi: ABD Başkanı Nixon ve Ulusal Güvenlik Danışmanı Henry Kissinger tarafından geliştirilen bu diplomasi, SSCB ve Çin arasındaki rekabetten yararlanmayı amaçladı.
- Küba (Fidel Castro) 🇨🇺:
- Olay: ABD, 1961'de başarısız "Domuzlar Körfezi Çıkarması" ile Küba'da komünist rejimi devirmek istedi.
- Sonuç: Bu teşebbüs Küba'nın SSCB'ye yakınlaşmasına neden oldu.
2. Batı Bloku: Yapılanmalar ve Politikalar
Batı Bloku, ABD'nin liderliğinde şekillendi ve SSCB'nin yayılmacılığına karşı **"Çevreleme Politikası"**nı uyguladı. Bu politika, SSCB'nin yayılmasının paktlar ve askeri anlaşmalar yoluyla engellenerek sosyalizmin bir çerçeveye hapsedilmesini amaçlıyordu.
- Truman Doktrini (1947) ✅:
- Amaç: ABD Başkanı Harry Truman'ın ortaya koyduğu bu ilke, SSCB tehdidi altındaki ülkelere mali ve askeri yardım yapılmasını öngörüyordu. Sosyalizmin yayılmasını engellemek hedeflendi.
- Desteklenen Ülkeler: İç savaşta sosyalizme kayma riski olan Yunanistan ve SSCB tarafından Boğazlar'da üs ile Doğu Anadolu'da toprak talebiyle tehdit edilen Türkiye desteklenmek istenmiştir.
- Marshall Planı (1947) 💰:
- Amaç: ABD Dışişleri Bakanı George Marshall'ın Sovyet etkisini kırmak için ortaya koyduğu ekonomik yardım programıdır.
- Kapsam: Türkiye dahil 17 Avrupa ülkesine 6 milyar dolardan başlayıp 12 milyar dolara ulaşan yardımlar yapıldı.
- Örgüt: Yardımları dağıtmak üzere Avrupa Ekonomik İşbirliği Örgütü (OEEC) (1948) kuruldu.
- Batı Avrupa Birliği (1948) 🛡️:
- Kurucular: İngiltere, Hollanda, Fransa, Belçika ve Lüksemburg.
- Amaç: Sovyet tehdidine karşı ilk askeri tedbirdir.
- Avrupa Konseyi (1949) 🤝:
- Kurucular: İngiltere, Fransa, Belçika, Hollanda, İtalya, İrlanda, Danimarka, Lüksemburg, Norveç ve İsveç.
- Amaç: Sosyal, kültürel ve ekonomik konularda liberalizmi güçlendirmeyi ve insan haklarını korumayı amaçlar.
- Türkiye'nin Üyeliği: Türkiye 9 Ağustos 1949'da üye olmuştur.
- ⚠️ Sık Karıştırılan Bilgi: Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM), Avrupa Birliği'nin değil, Avrupa Konseyi'nin yargı organıdır.
- NATO (Kuzey Atlantik İşbirliği Örgütü) (1949) ⚔️:
- Amaç: SSCB'ye karşı, ABD önderliğinde kurulan askeri savunma örgütüdür.
- Önemli Karar: Senatör Vandenberg Kararları, ABD'nin Monroe Doktrini'nden vazgeçerek askeri ittifaka katılmasının önünü açtı.
- Kurucular: ABD, Kanada, İngiltere, Fransa, Belçika, Hollanda, İtalya, İzlanda, Danimarka, Lüksemburg, Norveç ve Portekiz.
- Türkiye'nin Üyeliği: Kore'ye asker gönderen Türkiye 1952'de üye kabul edildi.
- Avrupa Ekonomik Topluluğu (AET) (1957) 🇪🇺:
- Amaç: Avrupa ülkeleri arasında ekonomik birlik ile hem SSCB'nin yayılmasını engellemek hem de Avrupa devletleri arasında yeni bir savaşı önlemek.
- Başlangıç: Fransız Dışişleri Bakanı Schuman'ın Almanya ve Fransa arasında kömür ve çelik alanlarında işbirliği önerisi süreci başlattı (Schuman Planı).
- Gelişim: Önce altı devlet Avrupa Kömür ve Çelik Topluluğu'nu kurdu, ardından yelpazeyi genişleterek AET'yi oluşturdular ve Avrupa Birliği'nin temellerini attılar.
3. Soğuk Savaş Dönemi'nde Küresel Gelişmeler
Orta Doğu'daki Gelişmeler
- İsrail'in Kuruluşu (1948) 🇮🇱:
- Siyonizm: Theodor Herzl liderliğinde 1897'de Basel'de toplanan Siyonizm Kongresi, Filistin'de Yahudi devleti kurma hedefini belirledi.
- Balfour Deklarasyonu (1917): İngiltere Dışişleri Bakanı Balfour tarafından Yahudi devleti uluslararası alanda dile getirildi.
- Kuruluş: İngiltere'nin 14 Mayıs 1948'de Filistin'deki manda yönetimine son vermesiyle Yahudi Milli Konseyi, David Ben Gurion başkanlığında İsrail Devleti'ni ilan etti.
- Sonuç: ABD ve SSCB tarafından tanındı. Filistinliler 15 Mayıs'ı El Nakba (Felaket Günü) olarak adlandırdı ve 1948 Arap-İsrail Savaşı başladı.
- Süveyş Krizi (1956) 🚢:
- Olay: Mısır Devlet Başkanı Cemal Abdül Nasır, Asvan Barajı için destek bulamayınca Süveyş Kanalı'nı millileştirdi. İngiltere ve Fransa'nın kışkırtmasıyla İsrail Mısır'a saldırdı.
- Sonuç: SSCB'nin tepkisi ve ABD'nin araya girmesiyle savaş öncesi duruma dönüldü, ancak SSCB'nin Orta Doğu'daki etkinliği arttı.
- Eisenhower Doktrini (1957) 🛡️:
- Amaç: Süveyş Krizi'yle artan SSCB nüfuzu ve tehlikesine karşı Orta Doğu ülkelerine yönelik askeri ve ekonomik amaçlı yardım planıdır. Bölge ülkelerinin SSCB denetimine girmesini engellemeyi amaçlar.
- Kabul Edenler: Türkiye, Lübnan, Irak, Pakistan, Afganistan, Libya, Tunus, İsrail ve Suudi Arabistan.
- Karşı Çıkanlar: Başta Mısır olmak üzere Ürdün ve Suriye.
Uzak Doğu'daki Gelişmeler
- Kore Savaşı (1950-1953) 🇰🇷:
- Taraflar: Kuzey Kore (SSCB ve Çin destekli) ile Güney Kore (ABD öncülüğündeki BM kuvvetleri destekli).
- Türkiye'nin Rolü: Türkiye, General Tahsin Yazıcı komutasında asker göndererek Kunuri Muharebesi'nde başarılar elde etti.
- Sonuç: 1953'te Panmunjom Ateşkesi ile savaş sona erdi ve Kore'nin bölünmüşlüğü tescil edildi (38. Paralel). SSCB, ABD'yi Asya'dan atamayacağını anladı.
- Hindiçini Savaşı (1954) 🇻🇳:
- Olay: Vietnam, Kamboçya, Laos ve Tayland'da Fransa'ya karşı bağımsızlık isyanları başladı.
- Sonuç: Fransa'nın çekilmesiyle bu devletler bağımsızlıklarını kazandı, ancak Vietnam Kuzey ve Güney olarak ikiye bölündü.
- ANZUS (1951) 🇦🇺🇳🇿🇺🇸:
- Amaç: Büyük Okyanus bölgesinde güvenlik işbirliği antlaşması.
- Üyeler: Avustralya, Yeni Zelanda ve ABD.
- SEATO (Güneydoğu Asya Antlaşması Teşkilatı) (1954) 🌏:
- Amaç: Uzak Doğu'da SSCB nüfuzunu engellemek için Çevreleme Politikası'na uygun kurulan savunma örgütü.
- Üyeler: ABD, İngiltere, Fransa, Yeni Zelanda, Avustralya, Filipinler, Tayland ve Pakistan.
Asya ve Afrika'nın Kurtuluşu
- Hindistan'ın Bağımsızlığı (1947) 🇮🇳:
- Lider: Mahatma Gandhi liderliğinde uzun soluklu pasif direniş mücadelesi (Tuz Yürüyüşü).
- Sonuç: İngiltere'den bağımsızlığını kazandı.
- Pakistan'ın Bağımsızlığı (1947) 🇵🇰:
- Lider: Muhammed Ali Cinnah.
- Sonuç: Hint Yarımadası'nın Müslüman kesiminde Batı ve Doğu Pakistan olarak bağımsız oldu. Doğu Pakistan, 1971'de Bangladeş adıyla ayrı bir devlet haline geldi.
- Cezayir'in Bağımsızlığı (1962) 🇩🇿:
- Olay: Fransız işgali altındaki Cezayir'de bağımsızlık yanlıları Setif Katliamı'na maruz kaldı.
- Sonuç: 1,5 milyon can kaybı bedeliyle 1962 Evian Anlaşması ile Fransa'dan bağımsızlığını elde etti.
- Güney Afrika 🇿🇦:
- Mücadele: Irkçılığa karşı Nelson Mandela liderliğindeki mücadele 1994'e kadar sürdü.
- Sonuç: Mandela, ülkenin ilk siyahi devlet başkanı oldu.
- Afrika Birliği (1963) 🌍:
- Amaç: Bağımsızlığını elde eden Afrika devletleri, Doğu-Batı bloklarının dışında kalarak ekonomik kalkınmaya ağırlık vermek amacıyla Afrika Birliği Teşkilatı adıyla kuruldu.
- Gelişim: 2002'de Afrika Birliği adını aldı.
- ASEAN (Güneydoğu Asya Milletler Birliği) (1967) 🤝:
- Amaç: Siyasi, ekonomik ve ticari işbirliği amaçlı bölgesel oluşum.
- Kurucular: Filipinler, Malezya, Endonezya, Tayland ve Singapur.
- Katılanlar: Kamboçya, Myanmar, Laos, Brunei ve Vietnam.
4. Soğuk Savaş Dönemi'nde Türkiye
Türkiye, Soğuk Savaş döneminde Batı Bloku'na yakınlaşarak güvenliğini sağlamayı ve ilişkilerini geliştirmeyi hedefledi.
Türk Dış Politikası
- Avrupa Konseyi Üyeliği (1949) ✅:
- Önem: II. Dünya Savaşı sonrası Türkiye'nin Avrupa'yla kurduğu ilk kurumsal bağdır.
- NATO Üyeliği (1952) 🇹🇷:
- Neden: SSCB yayılmacılığına karşı NATO'ya üye olmak isteği.
- Katkı: Türk askerinin Kore Savaşı'ndaki Kunuri Muharebesi'ndeki başarısı etkili oldu.
- Önem: Türkiye ilk kez Misakımilli sınırları dışına asker göndererek savaşmıştır.
- Balkan İttifakı (Paktı) (1953) 🤝:
- Amaç: SSCB'nin Balkanlar'daki nüfuzuna karşı Türkiye, Yugoslavya ve Yunanistan tarafından kuruldu.
- Antlaşma: Ekonomik, kültürel, siyasi yardımlaşma ve ortak savunma amacıyla Bled Antlaşması imzalandı.
- Başarısızlık Nedenleri: Yugoslavya'nın SSCB'ye yakınlaşması ve Yunanistan'la Kıbrıs Sorunu.
- Bağdat Paktı (CENTO) (1955) 🛡️:
- Amaç: SSCB tehdidine karşılık Orta Doğu'nun güvenliği için kuruldu. ABD'nin "Kuzey Kuşağı Projesi" kapsamında yer alır.
- Kurucular: Türkiye, Irak, İran, Pakistan ve İngiltere.
- Gelişim: Irak'ın 1959'da çekilmesiyle merkezi Ankara'ya taşındı ve adı Merkezi Antlaşma Örgütü (CENTO) oldu.
- Sonu: İran ve Pakistan'ın 20 yıl sonra ayrılmasıyla 1979'da sona erdi.
Türk İç Politikası ve Çok Partili Hayata Geçiş
- Çok Partili Rejime Geçiş: II. Dünya Savaşı sonrası demokratik Batı dünyası saflarına katılma arzusuyla Cumhurbaşkanı İsmet İnönü'nün desteğiyle gerçekleşti.
- Milli Kalkınma Partisi (1945): Nuri Demirağ tarafından kurulan ilk parti, başarılı olamadı.
- Demokrat Parti (DP) Kuruluşu (1946) ✅:
- Neden: 1945 Çiftçiyi Topraklandırma Kanunu'na karşı parti içi muhalefet.
- Dörtlü Takrir: Celal Bayar, Adnan Menderes, Fuat Köprülü ve Refik Koraltan tarafından CHP Meclis Grubu'na sunulan demokratikleşme önergesi. Reddedilmesi üzerine bu isimler CHP'den istifa ederek DP'yi kurdu.
- Millet Partisi (1948): Fevzi Çakmak ve Osman Bölükbaşı liderliğinde kuruldu, siyaseten başarılı olamadı.
- Çok Partili Genel Seçimler:
- 1946 Seçimleri: İlk kez birden fazla parti yarıştı, tek dereceli seçim yapıldı. "Açık oy-gizli sayım" ilkesi nedeniyle güvenilirliği tartışıldı.
- 1950 Seçimleri: "Gizli oy-açık sayım" ilkesi ilk kez uygulandı. DP %55 oyla iktidara geldi. "Beyaz Devrim" olarak anılır.
Demokrat Parti Dönemi Gelişmeleri (1950-1960)
- Ekonomik Gelişmeler:
- Marshall Yardımı ve dış kredilerle ekonomik büyüme sağlandı.
- Tarımda makineleşme hızlandı.
- Petrol Kanunu çıkarıldı (yabancıların petrol aramasına izin verildi).
- Gümüş (Pancar) Motor A.Ş. (1956) Necmettin Erbakan öncülüğünde ilk yerli motor fabrikası kuruldu.
- Makine Kimya Endüstrisi Kurumu, Et ve Balık Kurumu, Devlet Malzeme Ofisi gibi önemli KİT'ler açıldı.
- Sosyal-Kültürel Gelişmeler:
- 1950'de Ezan Arapça okunmaya başladı.
- 1951'de "Atatürk'ü Koruma Kanunu" çıkarıldı.
- Köyden kente göç hızlandı.
- Dumlupınar Faciası (1953): 81 denizci şehit oldu.
- 6/7 Eylül Olayları (1955): Kıbrıs meselesi gerginliğinde, Atatürk'ün evinin bombalandığı provokasyonuyla İstanbul'da Rumların ev ve işyerleri yağmalandı.
- Köy Enstitüleri (1954) ve Halkevleri (1951) kapatıldı.
- Ege (1955), Karadeniz Teknik (1955), ODTÜ (1956) ve Atatürk (1957) Üniversiteleri açıldı.
- Vatan Cephesi ve Tahkikat Komisyonları kurularak muhalefet baskı altına alındı.
5. Soğuk Savaş Dönemi'nde Sosyokültürel ve Bilimsel Gelişmeler
- Ekonomi: Keynesçilik (üretimi ve tüketimi artırma) ile hızlı büyüme, dayanıklı tüketim mallarının yaygınlaşması.
- Müzik: Rock and Roll müziği yaygınlaştı, Elvis Presley bir ikona dönüştü.
- Bilgisayar: MARK I ve ENIAC adlı ilk bilgisayarlar geliştirildi.
- Uzay Çalışmaları:
- İlk uydu Sputnik (1957) uzaya gönderildi.
- Uzaya çıkan ilk canlı Layka adlı köpek.
- Uzaya çıkan ilk insan Yuri Gagarin.
- ABD tarafından uzay çalışmaları için NASA kuruldu ve ilk ABD uydusu Explorer I uzaya gönderildi.
- Tıp: Çocuk felci aşısı uygulanmaya başlandı, kalp pili icat edildi.
- Teknoloji: Lazer icat edildi.
- Spor: İlk UEFA Şampiyon Kulüpler Kupası'nı Real Madrid kazandı. Akdeniz Olimpiyatları düzenlenmeye başlandı (ilk kez 1951'de İskenderiye'de).
💡 KPSS Odaklı Özet ve Ezber Teknikleri
Özet:
Soğuk Savaş, ideolojik bir mücadele olup, iki kutuplu dünya düzenini (ABD liderliğindeki Batı Bloku ve SSCB liderliğindeki Doğu Bloku) ifade eder. Her iki blok da kendi ideolojilerini yaymak ve diğerini çevrelemek için siyasi, ekonomik ve askeri örgütlenmeler kurmuştur. Türkiye, bu dönemde Batı Bloku'na yönelmiş, NATO gibi önemli ittifaklara katılmış ve iç politikada çok partili hayata geçişle Demokrat Parti iktidarına tanıklık etmiştir. Dünya genelinde ise İsrail'in kuruluşu, Kore Savaşı, Süveyş Krizi gibi bölgesel çatışmalar ve Asya-Afrika ülkelerinin bağımsızlık hareketleri döneme damga vurmuştur.
Ezber Teknikleri:
- Akronimler Kullanın:
- NATO: Kuzey Atlantik Teşkilatı Örgütü (Askeri)
- AET: Avrupa Ekonomik Topluluğu (Ekonomik)
- CENTO: Merkezi Antlaşma Örgütü (Askeri)
- COMECON: Ekonomik Karşılıklı Yardımlaşma Konseyi (Ekonomik)
- Zaman Çizelgesi Oluşturun: Önemli olayları (Truman Doktrini, Marshall Planı, NATO, Kore Savaşı, DP iktidarı vb.) kronolojik sıraya koyarak görsel bir çizelge hazırlayın.
- Blokları Karşılaştırın: Doğu ve Batı Bloklarının örgütlenmelerini (Cominform vs. Truman Doktrini, Varşova Paktı vs. NATO, Comecon vs. Marshall Planı) tablolar halinde karşılaştırarak öğrenin.
- Lider-Olay Eşleştirmesi: Önemli liderleri (Truman, Marshall, Churchill, Stalin, Tito, Gandhi, Menderes, İnönü) ve onlarla özdeşleşen olayları/politikaları eşleştirin.
- Harita Çalışması: Orta Doğu, Uzak Doğu ve Afrika'daki bağımsızlık hareketlerini harita üzerinde işaretleyerek coğrafi bağlamı güçlendirin.
❓ KPSS Tarzı Zor Sorular
-
Aşağıdakilerden hangisi, Soğuk Savaş döneminde Doğu Bloku içerisinde "Milli Komünizm" örneği sergileyerek SSCB'den bağımsız bir politika izlemiş ve Bağlantısızlar Hareketi'ne liderlik etmiştir? A) Macaristan B) Çekoslovakya C) Yugoslavya D) Doğu Almanya E) Polonya
-
Soğuk Savaş döneminde ABD'nin SSCB'ye karşı uyguladığı "Çevreleme Politikası" kapsamında kurulan askeri ve ekonomik örgütlenmeler arasında aşağıdakilerden hangisi yer almaz? A) NATO B) Marshall Planı C) Varşova Paktı D) SEATO E) CENTO
-
Türkiye'nin Soğuk Savaş dönemindeki dış politikasıyla ilgili olarak aşağıdakilerden hangisi yanlıştır? A) Avrupa Konseyi'ne üye olması, Batı ile kurulan ilk kurumsal bağlardandır. B) Kore Savaşı'na asker göndermesi, NATO'ya kabul edilmesinde etkili olmuştur. C) Balkan İttifakı, Kıbrıs Sorunu nedeniyle başarılı olamamıştır. D) Bağdat Paktı'ndan Irak'ın çekilmesiyle adı CENTO olarak değişmiştir. E) Truman Doktrini kapsamında SSCB'ye karşı askeri yardım almayı reddetmiştir.
-
1950'li yıllarda Türkiye'deki Demokrat Parti iktidarı döneminde yaşanan gelişmeler arasında aşağıdakilerden hangisi sayılamaz? A) Ezanın Arapça okunmaya başlanması B) Köy Enstitülerinin kapatılması C) İlk yerli motor fabrikası Gümüş (Pancar) Motor A.Ş.'nin kurulması D) 6/7 Eylül Olayları'nın yaşanması E) Varlık Vergisi Kanunu'nun çıkarılması








