Bu çalışma, sağlanan ders materyali (kopyalanmış metin) ve ders ses kaydı transkripti kullanılarak hazırlanmıştır.

---

🇹🇷 1960-1980 Dönemi Türkiye Siyasi Tarihi: Darbeler, Koalisyonlar ve Toplumsal Çalkantılar

Giriş: Çalkantılı Bir Yirmi Yılın Panoraması

Türkiye Cumhuriyeti tarihinde 1960-1980 yılları arası, siyasi ve askeri açıdan oldukça sıkıntılı, problemli ve çalkantılı olaylara sahne olmuştur. Çok partili hayata geçişin ardından gelen on yıllık istikrarlı dönem, 1960 darbesiyle kesintiye uğramıştır. 🌍 Dünya'daki Soğuk Savaş'ın etkisiyle şekillenen yeni dünya düzeni, Türkiye'de de iç siyasi hareketlilikle karşılık bulmuş ve bir dizi askeri müdahale yaşanmıştır. Bu dönemde yaşanan 27 Mayıs 1960 darbesi, 12 Mart 1971 muhtırası ve 12 Eylül 1980 askeri darbesi, sorunların siyaset eliyle çözülmesine imkan vermemiştir. Bu çalkantılı yirmi yıl, sadece Türkiye'nin iç dinamikleriyle değil, aynı zamanda dünyadaki iki kutuplu yapının etkileriyle de açıklanabilir.

1️⃣ 27 Mayıs 1960 Askerî Darbesi ve Sonrası Gelişmeler

Darbenin Nedenleri ve Gerçekleşmesi

✅ Demokrat Parti (DP) İktidarı ve Ordu İlişkisi: 14 Mayıs 1950 seçimleriyle iktidara gelen DP'yi başlangıçta destekleyen ordunun büyük bir kısmı, zamanla ordu içi tasfiyeler, alt rütbeli subayların rahatsızlığı ve ekonomik sıkıntılar nedeniyle huzursuzlanmıştır. ✅ Antidemokratik Uygulamalar: 1954'ten itibaren örgütlenen cuntalar, DP'nin antidemokratik icraatları ve özellikle muhalefetin üzerine gitmek için kurduğu Tahkikat Komisyonu nedeniyle hızla büyümüştür. ✅ Öğrenci Olayları: Üniversite gençliğinin sokağa çıkması ve olayların önlenemez boyutlara ulaşması, ordunun müdahale kararında etkili olmuştur. Ordu, DP'nin demokrasiyi raydan çıkardığına ve otoriter bir idareye yöneldiğine inanmıştır. 🗓️ 27 Mayıs 1960: Sabaha karşı komuta zinciri dışında harekete geçen ordu, yönetime el koymuştur. Darbe, halktan ve diğer güçlerden direniş görmediği için kansız tamamlanmıştır.

Millî Birlik Komitesi (MBK) ve İlk İcraatları

📚 MBK: DP iktidarını deviren kadro, General Cemal Gürsel liderliğinde 38 kişilik Millî Birlik Komitesi'ni (MBK) oluşturmuştur. ✅ Siyasi Yasaklar: TBMM ve hükümet feshedilmiş, siyasi faaliyetler yasaklanmıştır. Cumhurbaşkanı Celal Bayar, Başbakan Adnan Menderes ve diğer DP'liler tutuklanarak Yassıada'ya gönderilmiştir. ✅ Yeni Yönetim: Cemal Gürsel, Devlet Başkanı, Başbakan, Başkomutan ve MBK başkanı olmuştur. ✅ Hukuki Çerçeve: Geçici bir anayasa komisyonu (Prof. Dr. Sıddık Sami Onar başkanlığında) oluşturularak askeri yönetimin hukuki çerçevesi belirlenmiştir. MBK, yasama ve yürütme yetkilerini kullanırken, yargı bağımsız bırakılmış ancak ölüm cezalarını onaylama veya veto etme hakkına sahip olmuştur.

Tasfiyeler ve İç Çatışmalar

✅ Türk Silahlı Kuvvetleri'nde Tasfiye: 1960 yazında 235 general ve binlerce subay emekliye sevk edilmiştir. Bu durum, Emekli İnkılap Subaylar (EMİNSU) Derneği'nin kurulmasına ve 24 Aralık 1960'da başarısız bir darbe girişimine yol açmıştır. ✅ Üniversite ve Yargı Tasfiyeleri: 147 akademisyen görevden uzaklaştırılmış, birçok rektör istifa etmiştir. Yüksek Yargı'da da 66 Yargıtay, 28 Danıştay üyesi ile 520 hakim ve savcı emekliye sevk edilmiştir. ✅ 14'lerin Tasfiyesi: MBK içinde iktidarı sivillere devretmek isteyen ılımlılar ile siyasi reformları önceleyen radikaller arasında görüş ayrılıkları yaşanmıştır. Alparslan Türkeş liderliğindeki '14'ler' olarak bilinen radikal grup, 13 Kasım 1960'ta tasfiye edilerek yurt dışına gönderilmiştir. Bu tasfiyeler, Silahlı Kuvvetler Birliği'nin kurulmasına yol açmış ve bu birlik MBK üzerinde etkili bir güç haline gelmiştir.

Yassıada Yargılamaları ve İdam Kararları

📚 Yassıada Yargılamaları: 14 Ekim 1960'ta başlayan yargılamalar, 15 Eylül 1961'de kararların açıklanmasıyla sona ermiştir. 592 kişi, 19 farklı davadan yargılanmıştır. En önemlisi "Anayasa İhlali" davası olmakla birlikte, "Köpek" ve "Bebek" gibi davalar da kamuoyunda yer almıştır. ⚠️ İdamlar: Yargılamalar sonucunda 15 idam kararı çıkmış, Başbakan Adnan Menderes, Dışişleri Bakanı Fatin Rüştü Zorlu ve Maliye Bakanı Hasan Polatkan'ın idam cezaları onaylanarak 16-17 Eylül 1961'de infaz edilmiştir. Bu idamlar, Türkiye'deki ayrışmayı derinleştirmiştir.

2️⃣ Sivil Siyasete Geçiş Çabaları ve Adalet Partisi İktidarı (1961-1971)

1961 Anayasası ve Kurucu Meclis

✅ Yeni Anayasa Çalışmaları: 27 Mayıs darbesinin ardından İstanbul ve Ankara üniversitelerinden öğretim üyelerinin katılımıyla bir Anayasa Komisyonu kurulmuştur. 🗓️ 6 Ocak 1961: Kurucu Meclis oluşturulmuş, bu meclis Milli Birlik Komitesi ve Temsilciler Meclisi'nden meydana gelmiştir. 📚 1961 Anayasası: Bireysel hak ve özgürlükleri genişleten, yasama ve yargı yetkilerini bölen, Anayasa Mahkemesi ve Devlet Planlama Teşkilatı gibi kurumları kuran önemli düzenlemeler içermiştir. Atatürk'ün altı ilkesi anayasa metninden çıkarılmış, ancak başlangıç kısmında milli egemenlik ve Atatürk devrimlerine bağlılık vurgulanmıştır. Anayasa, 9 Temmuz 1961'de halkoyuna sunularak %61.5 evet oyuyla kabul edilmiştir. Bu, Türkiye'de bir anayasa için yapılan ilk halkoylamasıdır.

Yeni Siyasi Partiler ve 1961 Seçimleri

✅ Partilerin Kuruluşu: MBK, siyasi partilerin faaliyetlerine sınırlı ölçüde izin vermiştir. Bu süreçte Adalet Partisi (AP) (Ragıp Gümüşpala liderliğinde, DP'nin devamı niteliğinde), Yeni Türkiye Partisi (YTP) (Ekrem Alican) ve Türkiye İşçi Partisi (TİP) (Avni Erakalın, Türkiye'nin ilk güçlü sosyalist partisi) gibi yeni partiler kurulmuştur. Cumhuriyetçi Köylü Millet Partisi (CKMP) de DP mirasçısı olarak faaliyetlerini sürdürmüştür. 📊 15 Ekim 1961 Seçimleri: Hiçbir parti tek başına çoğunluğu sağlayamamış, Türkiye ilk koalisyon hükümetiyle tanışmıştır (CHP %36.7, AP %34.7). ⚠️ 21 Ekim Protokolü: Seçim sonuçlarına tepki olarak Talat Aydemir liderliğindeki bazı askeri gruplar, seçimin iptalini ve askeri cunta rejimini savunmuş, ancak bu girişim Genelkurmay Başkanı Cevdet Sunay tarafından engellenmiştir. ✅ İlk Koalisyon Hükûmeti: Cemal Gürsel Cumhurbaşkanı seçilmiş, ardından CHP ve AP'nin katılımıyla ilk koalisyon hükümeti kurulmuştur. Ancak bu hükümet, DP'liler için af talebi gibi konulardaki anlaşmazlıklar nedeniyle kısa ömürlü olmuştur.

Talat Aydemir Darbe Girişimleri

✅ Başarısız Girişimler: Albay Talat Aydemir, 1962 (22 Şubat) ve 1963 (20-21 Mayıs) yıllarında iki başarısız darbe girişiminde bulunmuştur. İkinci girişimin ardından Talat Aydemir ve Fethi Gürcan idam edilmiştir.

Sol ve Liberal Çevrelerde Canlanma

💡 1961 Anayasası'nın getirdiği özgürlükçü ortam, sol ve liberal çevrelerde canlanmaya yol açmıştır. 📚 Forum Dergisi (1954-1970): Batılı demokrasi anlayışını savunan dergi, daha sonra sola kaymıştır. 📚 Yön Dergisi (1961): Doğan Avcıoğlu, Mümtaz Soysal gibi isimler tarafından çıkarılan dergi, "sol Kemalist" bir çizgi benimsemiş ve orduya güven vurgusu yapmıştır. ✅ TİP ve MDD Ayrışması: Türkiye İşçi Partisi içinde Marksist tezleri savunan Behice Boran ve Mehmet Ali Aybar ile Milli Demokratik Devrim (MDD) tezini savunan Mihri Belli liderliğindeki grup arasında ayrışmalar yaşanmıştır.

İşçi ve Öğrenci Hareketleri

✅ İşçi Hareketleri: 1961 Anayasası ile sendikalaşma ve grev hakkı anayasal güvence altına alınmıştır. Sümerbank işçilerinin yalınayak yürüyüşü, Saraçhane Mitingi ve Kavel grevi gibi önemli işçi eylemleri yaşanmıştır. ✅ Öğrenci Hareketleri: 28-29 Nisan 1960 olayları gençlik için bir "mit" haline gelmiş, "Anayasayı Koruma Mitingleri" düzenlenmiştir. ✅ Örgütlenmeler: Sağcı öğrenciler Millî Türk Talebe Birliği (MTTB), Türkiye Millî Gençlik Teşkilatı (TMGT) ve Ülkü Ocakları (Dündar Taşer) üzerinden, solcu öğrenciler ise Fikir Kulüpleri Federasyonu (FKF) (Mahir Çayan) ve daha sonra Türkiye Devrimci Gençlik Federasyonu (TDGF) / Dev-Genç üzerinden örgütlenmişlerdir.

Kıbrıs Sorunu ve Johnson Mektubu

✅ Küba Krizi (1962): Türkiye'nin ABD-SSCB arasındaki pazarlık konusu olması, dış politikadaki konumunu sorgulatmıştır. ✅ 1963 Kıbrıs Olayları: Cumhurbaşkanı Makarios'un 1960 Anayasasına aykırı hareketleri, Türk nüfusa yönelik baskılar ve çatışmalar başlamıştır. ⚠️ 1964 Kıbrıs Olayı ve Johnson Mektubu: Türk hükümetinin müdahale kararı üzerine ABD Başkanı Johnson'dan gelen mektup, Türkiye'nin NATO envanterindeki askeri malzemeleri kullanamayacağı ve ABD'nin müdahale edebileceği tehdidini içermiştir. İsmet İnönü'nün "Yeni bir dünya kurulur ve Türkiye bu dünyada yerini alır" sözü bu dönemde söylenmiştir. Şehit Pilot Yüzbaşı Cengiz Topel bu dönemde Kıbrıs'ta şehit düşmüştür.

Adalet Partisi İktidarı (1965 Seçimleri)

✅ Süleyman Demirel Dönemi: İnönü azınlık hükümetinin başarısızlığı ve Ragıp Gümüşpala'nın ölümü üzerine Süleyman Demirel, 27 Kasım 1964'te AP Genel Başkanı olmuştur. 📊 10 Ekim 1965 Seçimleri: AP, %52.9 oy oranıyla tek başına iktidara gelmiştir. Demirel, "millî irade" kavramını vurgulayarak ordu vesayetiyle mücadele etmiştir. ✅ Cevdet Sunay Cumhurbaşkanı: 1966'da Cumhurbaşkanı Gürsel'in sağlık sorunları nedeniyle Cevdet Sunay Cumhurbaşkanı seçilmiştir.

CHP'de "Ortanın Solu" ve Ayrışmalar

✅ Bülent Ecevit ve "Ortanın Solu": CHP, Bülent Ecevit'in öncülüğünde "ortanın solu" politikasını benimseyerek sosyal demokrat bir programa yönelmiştir. Ecevit, 24 Ekim 1966'da CHP Genel Sekreteri seçilmiştir. ✅ Parti İçi Ayrışma: Bu durum, partinin muhafazakar unsurlarının rahatsızlığına yol açmış, Turhan Feyzioğlu ve 47 arkadaşı CHP'den istifa ederek 12 Mayıs 1967'de Güven Partisi'ni (GP) kurmuştur.

1969 Seçimleri ve Artan Gerilim

✅ Yeni Partiler: Birlik Partisi (Alevi toplumu), Güven Partisi ve Milliyetçi Hareket Partisi (MHP) (CKMP'den dönüştü, Alparslan Türkeş liderliğinde) gibi yeni partiler siyaset sahnesine çıkmıştır. ✅ Öğrenci Hareketlerinin Yükselişi: Sağ (TKMD, Ülkü Ocakları) ve sol (FKF, Dev-Genç) öğrenci hareketleri yoğunlaşmıştır. 📊 12 Ekim 1969 Seçimleri: AP %46.6 oy alarak tekrar birinci parti olmuştur. ⚠️ Artan Sorunlar: AP içindeki muhalefet (Osman Turan, Necmettin Erbakan - Millî Nizam Partisi, Demokratik Parti), ekonomik sorunlar (1970 devalüasyonu) ve işçi hareketleri (15-16 Haziran 1970 işçi eylemleri) hükümeti zorlamıştır.

12 Mart 1971 Muhtırası

✅ Ordu İçinde Rahatsızlık: Süleyman Demirel'in öğrenci olaylarını, işçi mitinglerini ve ekonominin kötü gidişatını önleyememesi, ordu içinde rahatsızlıklara ve müdahale fikrinin gündeme gelmesine neden olmuştur. 🗓️ 12 Mart 1971: Genelkurmay Başkanı Memduh Tağmaç liderliğindeki kuvvet komutanları, hükümet ve parlamentoyu suçlayan bir muhtıra yayımlamış, "kuvvetli ve inandırıcı bir hükümet" talebinde bulunmuştur. Başbakan Demirel istifa etmiş, 11 ilde sıkıyönetim ilan edilmiştir.

3️⃣ 12 Mart 1971 Muhtırasından 1980 Askerî Darbesine Kadar Türkiye

Ara Rejim Hükûmetleri (1971-1973)

✅ Nihat Erim Hükûmetleri: 12 Mart Muhtırası'nın ardından Cumhurbaşkanı Cevdet Sunay, hükümeti kurma görevini Nihat Erim'e vermiştir. Erim, büyük ölçüde teknokratlardan oluşan bir kabineyle göreve başlamış ve "anarşiyi durdurmak" amacıyla baskıcı ve antidemokratik uygulamalara girişmiştir. ✅ Baskıcı Uygulamalar: Millî Nizam Partisi ve Türkiye İşçi Partisi kapatılmış, 1961 Anayasası'nın siyasal ve ekonomik özgürlüklerle ilgili maddelerinde değişiklikler yapılmıştır. Gençlik örgütleri dağıtılmış, sendikal faaliyetler yasaklanmış, birçok aydın ve akademisyen tutuklanmıştır. ⚠️ Sol Örgüt Eylemleri ve İdamlar: Bu dönemde sol örgütler (THKO, THKP-C) eylemlerini sürdürmüş, İsrail Başkonsolosu Elrom'un kaçırılması ve öldürülmesi, Kızıldere olayı gibi olaylar yaşanmıştır. Deniz Gezmiş, Hüseyin İnan ve Yusuf Aslan 6 Mayıs 1972'de idam edilmiştir. ✅ Diğer Hükûmetler: Nihat Erim hükümetleri başarısız olmuş ve istifa etmek zorunda kalmıştır. Ardından Ferit Melen ve Naim Talu hükümetleri kurulmuş, sıkıyönetim devam etmiştir. Cumhurbaşkanlığı seçimi krizi yaşanmış ve Fahri Korutürk Cumhurbaşkanı seçilmiştir.

1973 Seçimleri ve Koalisyon Dönemi

📊 15 Ekim 1973 Seçimleri: CHP (%33.3) birinci parti olmasına rağmen tek başına iktidara gelememiş, Türkiye yeniden koalisyon dönemine girmiştir. ✅ CHP-MSP Koalisyonu: Bülent Ecevit liderliğindeki CHP ile Necmettin Erbakan liderliğindeki Millî Selamet Partisi (MSP) arasında sürpriz bir koalisyon hükümeti kurulmuştur (26 Ocak 1974). Bu koalisyon, 12 Mart dönemi siyasi suçluları için genel af çıkarmıştır.

Kıbrıs Barış Harekâtı (1974)

🗓️ 15 Temmuz 1974: Yunanistan'daki askeri cuntanın desteğiyle EOKA önderliğinde Makarios yönetimi devrilmiş ve Nikos Sampos başkanlığında bir darbe idaresi kurulmuştur. ✅ Türkiye'nin Müdahalesi: Başbakan Ecevit'in emriyle Türk Silahlı Kuvvetleri, 20 Temmuz ve 14 Ağustos 1974'te iki aşamalı bir harekâtla adanın yaklaşık %40'ını kontrol altına almıştır. ⚠️ Hükûmet Krizi: Kıbrıs Harekatı'nın başarısından sonra Ecevit'in erken seçim isteği, koalisyonun dağılmasına ve yaklaşık 241 gün süren bir hükümet krizine yol açmıştır.

Milliyetçi Cephe Hükûmetleri ve Artan Şiddet

✅ I. Milliyetçi Cephe (I. MC) Hükûmeti: Sadi Irmak hükümetinin güvenoyu alamaması üzerine Süleyman Demirel liderliğinde AP, MSP, MHP ve CGP'den oluşan I. MC Hükûmeti kurulmuştur (31 Mart 1975). ⚠️ Şiddet ve Ekonomik Bunalım: Bu dönemde sağ ve sol gruplar arasındaki çatışmalar artmış, yolsuzluk iddiaları (Yahya Demirel olayı) ve ekonomik bunalım ülkeyi sarmıştır. 1 Mayıs 1977 Taksim Olayları'nda 36 kişi hayatını kaybetmiştir. ✅ II. Milliyetçi Cephe (II. MC) Hükûmeti: 1977 seçimlerinde CHP birinci olmasına rağmen çoğunluğu sağlayamamış, ardından Demirel liderliğinde AP, MSP ve MHP'den oluşan II. MC Hükûmeti kurulmuştur (21 Temmuz 1977). Siyasi cinayetler ve ekonomik sıkıntılar devam etmiştir.

Ecevit Azınlık Hükûmeti ve Ekonomik Kriz

✅ "Güneş Motel Olayı": AP'den ayrılan milletvekillerinin desteğiyle Bülent Ecevit azınlık hükümeti kurmuştur (5 Ocak 1978). ⚠️ Terör ve Ekonomik Kriz: Bu dönemde terör tırmanmış (Nihat Erim, Kemal Türkler cinayetleri, İstanbul Üniversitesi katliamı, Çorum Olayları), ekonomik kriz derinleşmiş (IMF anlaşması, devalüasyon, karaborsa, enflasyon) ve temel tüketim maddelerinde sıkıntılar yaşanmıştır. ✅ 24 Ocak Ekonomik Kararları: 1979 ara seçimlerinde CHP'nin başarısız olması üzerine Ecevit istifa etmiş, Süleyman Demirel AP azınlık hükümetini kurmuştur (12 Kasım 1979). Turgut Özal'ın öncülüğünde 24 Ocak 1980'de ekonomik istikrar kararları alınmış ve büyük bir devalüasyon yapılmıştır.

12 Eylül 1980 Askerî Darbesi

⚠️ Siyasi ve Ekonomik Çözümsüzlük: Ülkenin tamamında sıkıyönetim uygulanmasına rağmen sokak olayları ve siyasi cinayetler önlenememiştir. ✅ Cumhurbaşkanlığı Krizi: 6 Nisan 1980'de Cumhurbaşkanı Korutürk'ün görev süresi dolmuş, ancak Meclis altı ay boyunca yeni bir cumhurbaşkanı seçememiştir. 💡 Konya Mitingi: 6 Eylül 1980'de MSP'nin düzenlediği Konya Mitingi'ndeki görüntüler ve sloganlar, ordu tarafından güçlü bir irtica tehdidi olarak algılanmıştır. 🗓️ 12 Eylül 1980: Genelkurmay Başkanı Kenan Evren liderliğindeki ordu, askeri darbe yaparak yönetime el koymuştur. Ülke yönetimini Millî Güvenlik Konseyi (MGK) devralmış ve Bülent Ulusu'ya yeni hükümeti kurma görevi verilmiştir.

Sonuç: Bir Dönemin Kapanışı

Türkiye'nin 1960-1980 yılları arasındaki dönemi, çok partili siyasi hayatın kesintiye uğradığı, askeri müdahalelerin ve siyasi istikrarsızlığın damgasını vurduğu bir süreç olmuştur. Yassıada yargılamaları ve idamlarla başlayan bu dönem, 1961 Anayasası ile sivil siyasete geçiş çabalarına rağmen, Talat Aydemir'in darbe girişimleri ve artan siyasi kutuplaşma ile zorlu geçmiştir. AP iktidarı döneminde nispi bir istikrar sağlansa da, öğrenci ve işçi hareketlerinin yükselişi, Kıbrıs sorunu ve ekonomik sıkıntılar siyasi gerilimi artırmıştır. Bu gerilim, 12 Mart 1971 Muhtırası ile yeni bir askeri müdahaleye yol açmış, ara rejim hükümetleri ve baskıcı uygulamalar dönemi başlamıştır. 1974 Kıbrıs Barış Harekatı gibi önemli dış politika gelişmeleri yaşanırken, iç siyasette koalisyonlar, siyasi şiddet ve ekonomik krizler devam etmiştir. Sonuç olarak, ülkenin siyasi, sosyal ve ekonomik sorunlarının çözümsüz kalması ve cumhurbaşkanlığı krizinin de eklenmesiyle 12 Eylül 1980 askeri darbesine zemin hazırlanmış ve bu yirmi yıllık çalkantılı dönem sona ermiştir.