Kaynak Bilgisi: Bu çalışma materyali, ders kaydı ve kopyalanmış metin kaynaklarından derlenmiştir.

---

Türkiye'de Siyasi ve Askeri Gelişmeler (1960-1980) 🇹🇷📚

Giriş: Çalkantılı Bir Dönem (1960-1980)

Türkiye Cumhuriyeti tarihinde 1960-1980 yılları arası, siyasi ve askeri açıdan oldukça sıkıntılı, problemli ve çalkantılı olaylara sahne olmuştur. Çok partili hayata geçişin ardından on yıl kadar süren istikrarlı dönem, 1960 darbesiyle sona ermiştir. Dünya'daki Soğuk Savaş'ın etkisiyle şekillenen yeni dünya düzeni, Türkiye'de de iç siyasi hareketlilikle karşılık bulmuş ve bir dizi askeri müdahaleyle sonuçlanmıştır. Bu dönemde yaşanan iki darbe (1960, 1980) ve bir muhtıra (1971), sadece Türkiye'nin iç dinamikleriyle değil, aynı zamanda küresel iki kutuplu yapının etkileriyle de açıklanabilir.

1. 27 Mayıs 1960 Askeri Darbesi ve Sonrası ⚠️

1.1. Darbeye Giden Süreç

14 Mayıs 1950 Genel Seçimleri ile iktidara gelen Demokrat Parti (DP), başlangıçta ordunun büyük bir kısmının desteğini almıştı. Ancak zamanla ordu içindeki tasfiyeler, alt rütbeli subayların rahatsızlığı ve ekonomik sıkıntıların artması huzursuzluğa yol açtı. 1954'ten itibaren örgütlenen cuntalar, DP'nin antidemokratik uygulamaları ve muhalefet üzerinde baskı kurmak amacıyla kurduğu Tahkikat Komisyonu gibi adımlar nedeniyle hızla büyüdü. Öğrenci olaylarının önlenemez boyutlara ulaşması, ordunun müdahale etmesi gerektiği düşüncesini pekiştirdi. Ordu, DP'nin demokrasiyi raydan çıkardığı ve otoriter bir yönetime yöneldiği kanaatine vardı.

1.2. Darbe ve Kadrosu

✅ 27 Mayıs 1960 günü sabaha karşı, komuta zinciri dışında harekete geçen ordu, yönetime el koydu. Darbe, kısa sürede ve kansız tamamlandı, hatta halktan da destek gördü. 📚 Millî Birlik Komitesi (MBK): Darbeyi gerçekleştiren kadro, General Cemal Gürsel liderliğinde 38 kişiden oluşan MBK'yi kurdu. 1️⃣ İlk Adımlar: * TBMM ve hükümet feshedildi. * Her türlü siyasal faaliyet yasaklandı. * Cumhurbaşkanı Celal Bayar, Başbakan Adnan Menderes ve DP'li milletvekilleri tutuklanarak Yassıada'ya gönderildi. * Cemal Gürsel, Devlet Başkanı, Başbakan ve Başkomutan oldu. * Geçici bir anayasa komisyonu oluşturularak askeri yönetimin hukuki çerçevesi belirlendi. MBK, yasama ve yürütme yetkilerini kullanırken, yargı bağımsız bırakıldı ancak ölüm cezalarını onaylama veya veto etme hakkına sahipti.

1.3. Millî Birlik Komitesi (MBK) Tasfiyeleri

MBK, 1960 yazında geniş çaplı tasfiyelere girişti:

• Türk Silahlı Kuvvetleri (TSK): 235 general ve binlerce subay emekliye sevk edildi. Bu durum, emekli subayların Emekli İnkılap Subaylar (EMİNSU) Derneği adı altında örgütlenmesine ve hatta başarısız bir darbe girişimine yol açtı.
• Üniversiteler: 147 akademisyen görevden uzaklaştırıldı. Bu karar, üniversite rektörlerinin istifalarıyla protesto edildi.
• Yüksek Yargı: Yargıtay'dan 66, Danıştay'dan 28 üye ile 520 hakim ve savcı emekliye sevk edildi.

1.4. Yassıada Yargılamaları ve İdam Kararları

📚 Yüksek Adalet Divanı: 27 Mayıs darbesinden sonra DP mensupları Yassıada'da yargılanmak üzere tutuklandı. 592 kişi, 19 farklı davadan yargılandı.

• Önemli Davalar: En ciddisi "Anayasa İhlal Davası" olmakla birlikte, "Köpek Davası" ve "Bebek Davası" gibi özel hayatı ilgilendiren ve süreci uzatan davalar da görüldü.
• Kararlar: 14 Ekim 1960'ta başlayan yargılamalar, 15 Eylül 1961'de sonuçlandı ve 15 idam kararı çıktı.
• İnfazlar: Başbakan Adnan Menderes, Dışişleri Bakanı Fatin Rüştü Zorlu ve Maliye Bakanı Hasan Polatkan'ın idam cezaları onaylanarak infaz edildi. Bu idamlar, Türkiye'deki siyasi ayrışmayı derinleştirdi.

2. Sivil Siyasete Geçiş Çabaları (1961-1965)

2.1. 1961 Anayasası ve Kurucu Meclis

✅ 27 Mayıs darbesinin ardından yeni bir anayasa hazırlığına başlandı. İstanbul ve Ankara üniversitelerinden öğretim üyelerinin katılımıyla bir Anayasa Komisyonu oluşturuldu. 📚 Kurucu Meclis: MBK, sivil yönetime geçiş sürecinde ilk ciddi adımı 6 Ocak 1961'de Kurucu Meclis ile güç ve yetkilerini paylaşarak attı. Kurucu Meclis, MBK ve Temsilciler Meclisi olmak üzere iki yapıdan oluşuyordu ve yeni anayasa ile seçim yasasını hazırlamakla görevliydi.

• 1961 Anayasası: Bireysel hak ve özgürlükleri genişleten, Anayasa Mahkemesi ve Cumhuriyet Senatosu gibi yeni kurumlar getiren özgürlükçü bir anayasaydı. Ancak aynı zamanda askeri vesayetin taşıyıcısı Millî Güvenlik Kurulu'nu da oluşturdu ve 27 Mayıs'ı gerçekleştiren askerler ömür boyu "tabii senatör" yapıldı.
• Halkoylaması: Yeni Anayasa, 9 Temmuz 1961'de halkoyuna sunularak %61.5 "evet" oyuyla kabul edildi. Bu, Türkiye'de bir anayasa için yapılan ilk halkoylamasıydı.

2.2. Yeni Siyasi Partiler ve İlk Seçimler

MBK, 13 Ocak 1961'de siyasal partilerin faaliyetlerine sınırlı ölçüde izin verdi.

• Adalet Partisi (AP): DP'nin kapatılmasından sonra merkez sağda Ragıp Gümüşpala başkanlığında kuruldu.
• Yeni Türkiye Partisi (YTP): Ekrem Alican başkanlığında kuruldu.
• Türkiye İşçi Partisi (TİP): Avni Erakalın başkanlığında kurulan, Türkiye'nin ilk güçlü sosyalist partisiydi.
• 1961 Genel Seçimleri: Hiçbir parti mecliste çoğunluğu elde edemedi (CHP %36.7, AP %34.7). Türkiye ilk defa koalisyon hükümetleriyle tanıştı.

2.3. Askeri Müdahale Girişimleri: Talat Aydemir Olayları

Seçim sonuçları, askeri çevrelerde rahatsızlık yarattı. Talat Aydemir liderliğindeki bazı gruplar, seçimlerin iptalini ve askeri cunta rejimini savundu.

• 21 Ekim Protokolü: Genelkurmay Başkanı Cevdet Sunay'ın arabuluculuğuyla parti liderleri Çankaya Köşkü'nde toplanarak parlamenter demokrasiye devam kararı aldı.
• Cumhurbaşkanlığı ve Hükümet: Darbenin lideri Cemal Gürsel Cumhurbaşkanı seçildi. İsmet İnönü başbakanlığında CHP-AP koalisyon hükümeti kuruldu. Bu koalisyon, "silah gölgesinde bir evlilik" olarak tanımlandı ve kısa ömürlü oldu.
• Talat Aydemir Darbe Girişimleri: Albay Talat Aydemir, 1962 ve 1963 yıllarında iki başarısız darbe girişiminde bulundu. İkinci girişimin ardından idam edildi.

2.4. Sosyal ve Siyasal Canlanma: Sol ve Liberal Çevreler

1961 Anayasası'nın getirdiği özgürlükçü ortam, sol ve liberal çevrelerde canlanmaya yol açtı.

• Yön Dergisi: Doğan Avcıoğlu liderliğinde çıkan dergi, "kapitalist olmayan kalkınma yolu"nu savunarak ordunun desteğine önem verdi.
• TİP ve MDD: Türkiye İşçi Partisi (TİP) ile Millî Demokratik Devrim (MDD) tezini savunan gruplar arasında "devrim aşaması" üzerine temel tartışmalar yaşandı.

2.5. İşçi ve Öğrenci Hareketleri

• İşçi Hareketleri: Sendikalaşma ve grev hakkı 1961 Anayasası ile güvence altına alındı. TİP'in kurulmasıyla işçi sınıfı siyasallaştı ve Sümerbank, Saraçhane, Kavel gibi önemli işçi eylemleri yaşandı.
• Öğrenci Hareketleri: 28-29 Nisan 1960 olayları, gençlik için bir "mit" haline geldi. "Anayasayı Koruma Mitingleri" düzenlendi. Sağcı öğrenciler Millî Türk Talebe Birliği (MTTB), Türkiye Millî Gençlik Teşkilatı (TMGT), Türkiye Millî Talebe Federasyonu (TMTF) ve Ülkü Ocakları'nda; solcu öğrenciler ise Fikir Kulüpleri Federasyonu (FKF) ve daha sonra Dev-Genç adı altında örgütlendi.

2.6. Dış Politika Gelişmeleri: Kıbrıs ve Küba Krizleri

• Küba Krizi (1962): Türkiye'nin ABD füzeleri nedeniyle pazarlık konusu olması, dış politikada bir uyarı niteliği taşıdı.
• 1963 Kıbrıs Olayları: EOKA'nın Türklere yönelik saldırıları ve Türkiye'nin müdahale girişimi, uluslararası bir sorun haline geldi. ABD'nin "Johnson Mektubu" ile Türkiye'yi uyarması, müdahale girişimini engelledi.

3. Adalet Partisi İktidarı ve 12 Mart Muhtırası (1965-1971)

3.1. AP'nin Yükselişi ve Demirel Dönemi

İsmet İnönü'nün azınlık hükümeti, 1964 senato seçimlerinde başarısız olunca istifa etti. Ragıp Gümüşpala'nın vefatı üzerine Süleyman Demirel, 1964'te Adalet Partisi (AP) Genel Başkanı seçildi.

• 1965 Genel Seçimleri: AP, %52.9 oy oranıyla tek başına iktidara geldi. Demirel hükümeti, ekonomik sorunlara öncelik verdi ve liberal ekonomi yöntemleriyle yatırımları artırdı. Demirel, "millî irade" kavramını vurgulayarak orduya karşı siyasi meşruiyeti savundu.

3.2. CHP'de "Ortanın Solu" ve Ayrışmalar

CHP, AP karşısında "ortanın solu" adını verdiği sosyal demokrat bir programla muhalefete geçti. Bülent Ecevit'in yükselişiyle CHP'de sol politikalar ağırlık kazandı. Bu durum, partide ayrılıklara yol açtı ve Turhan Feyzioğlu ile 47 arkadaşı CHP'den ayrılarak Güven Partisi'ni (GP) kurdu.

3.3. Kıbrıs Sorunu ve Gerginlikler

1967 yılında Kıbrıs'ta olaylar yeniden patlak verdi. Rumların Türklere yönelik saldırıları, Türkiye ile Yunanistan arasında savaş ihtimalini gündeme getirdi. NATO ve ABD'nin araya girmesiyle gerginlik geçici olarak çözüldü.

3.4. Yeni Partiler ve Öğrenci Hareketlerinin Yükselişi

• Birlik Partisi: 1966'da Alevilerin siyasal örgütü olarak kuruldu.
• Milliyetçi Hareket Partisi (MHP): 1969'da CKMP, Alparslan Türkeş liderliğinde MHP'ye dönüştü. Ülkü Ocakları, milliyetçi gençliğin örgütlenmesinde önemli rol oynadı.
• Öğrenci Hareketleri: Sağcı öğrenciler Ülkü Ocakları'nda, solcu öğrenciler ise Fikir Kulüpleri Federasyonu (FKF) ve daha sonra Türkiye Devrimci Gençlik Federasyonu (TDGF) yani Dev-Genç adı altında örgütlenerek eylemlerini artırdı.

3.5. 1969 Seçimleri ve Artan İstikrarsızlık

1969 genel seçimlerinde AP %46.6 oy alarak yeniden iktidara geldi. Ancak parti içindeki huzursuzluklar arttı.

• Yeni Sağ Partiler: Necmettin Erbakan ve arkadaşları 1970'te Millî Nizam Partisi'ni (MNP) kurdu. AP içindeki muhalifler ise Demokratik Parti'yi (DP) oluşturdu.
• Ekonomik Sorunlar: Siyasetteki istikrarsızlık ekonomiye yansıdı, 1970'te devalüasyon yapıldı.
• İşçi Eylemleri: 15-26 Haziran 1970'te büyük kitlesel işçi eylemleri yaşandı.

3.6. 12 Mart 1971 Muhtırası 📈

Süleyman Demirel'in öğrenci olaylarını, işçi mitinglerini ve ekonomik kötü gidişatı önleyememesi, ordu içinde müdahale fikrini güçlendirdi.

• Muhtıra: Genelkurmay Başkanı Memduh Tağmaç liderliğindeki kuvvet komutanları, 12 Mart 1971'de bir muhtıra yayımlayarak hükümeti ve parlamentoyu suçladı. Güçlü bir hükümet kurulmaması halinde yönetime el koyacaklarını açıkladılar.
• Sonuç: Başbakan Demirel istifa etti ve 11 ilde sıkıyönetim ilan edildi.

4. 12 Mart Muhtırasından 1980 Askeri Darbesine Kadar

4.1. Ara Rejim Hükümetleri (Nihat Erim Dönemi)

12 Mart Muhtırası'nın ardından Türkiye, ordunun gölgesinde bir ara rejime girdi. Cumhurbaşkanı Cevdet Sunay, hükümeti kurma görevini Nihat Erim'e verdi.

• Baskıcı Uygulamalar: Erim hükümetleri, "anarşiyi durdurmak" amacıyla baskıcı ve antidemokratik uygulamalara girişti, sıkı maliye politikaları izledi.
• Siyasi Yasaklar: Millî Nizam Partisi (MNP) ve Türkiye İşçi Partisi (TİP) kapatıldı. 1961 Anayasası'nın siyasal ve ekonomik özgürlükleriyle ilgili maddelerinde değişiklikler yapıldı. Gençlik örgütleri dağıtıldı, sendikal faaliyetler yasaklandı.
• Tutuklamalar: Yaşar Kemal, Fakir Baykurt gibi yazarlar ve birçok akademisyen tutuklandı.

4.2. Siyasi Şiddet ve Devrimci Eylemler

Bu dönemde siyasi şiddet tırmandı.

• THKO ve THKP-C: Deniz Gezmiş, Yusuf Arslan (THKO) ve Mahir Çayan (THKP-C) gibi devrimciler yakalandı, yargılandı ve idam edildi. Özellikle İsrail İstanbul Başkonsolosu Efraim Elrom'un kaçırılması ve öldürülmesi olayları ortamı daha da gerdi.

4.3. 1973 Seçimleri ve Koalisyon Dönemi

1973 seçimlerinde CHP, Bülent Ecevit liderliğinde başarılı oldu ancak tek başına iktidara gelemedi.

• CHP-MSP Koalisyonu: Sürpriz bir şekilde CHP ile Millî Selamet Partisi (MSP) arasında koalisyon kuruldu (Bülent Ecevit Başbakan, Necmettin Erbakan Başbakan Yardımcısı). Bu koalisyon, laiklik hassasiyeti nedeniyle şaşkınlık yarattı.

4.4. Kıbrıs Barış Harekâtı (1974) 🕊️

Hükümet içindeki anlaşmazlıklar artarken, 1974 yazında Yunanistan'daki askeri cuntanın desteğiyle Kıbrıs'ta darbe girişimi yaşandı.

• Müdahale: Türkiye, Başbakan Ecevit'in emriyle adaya müdahale ederek iki aşamalı Kıbrıs Barış Harekâtı'nı gerçekleştirdi ve adanın yaklaşık %40'ını kontrol altına aldı.

4.5. Hükümet Krizleri ve Milliyetçi Cephe Hükümetleri

Kıbrıs Harekâtı'nın başarısının ardından Ecevit, erken seçim kararı aldı ancak siyaset tıkandı ve uzun süreli hükümet krizleri yaşandı.

• I. Milliyetçi Cephe (MC) Hükümeti: 1975'te Süleyman Demirel liderliğinde AP, MSP ve CGP'den oluşan I. MC Hükümeti kuruldu. Bu dönemde siyasi şiddet ve yolsuzluk olayları arttı, ekonomik bunalım derinleşti (örn. 1 Mayıs 1977 olayları).
• 1977 Seçimleri ve II. MC Hükümeti: 1977 seçimlerinde CHP birinci parti olmasına rağmen çoğunluğu sağlayamadı. Ardından II. MC Hükümeti kuruldu. Bu dönemde de siyasi cinayetler tırmandı, ekonomik sıkıntılar ve toplumsal huzursuzluk hat safhaya ulaştı.

4.6. Artan Terör ve Ekonomik Bunalım

• Ecevit Azınlık Hükümeti: 1978'de Bülent Ecevit, "Güneş Motel Olayı" olarak bilinen süreçle AP'den ayrılan milletvekillerinin desteğiyle azınlık hükümeti kurdu. Ancak terör olayları ve siyasi cinayetler artarak devam etti (İstanbul Üniversitesi katliamı, Malatya, Sivas, Çorum olayları).
• Ekonomik Kriz: Ekonomide beklenen düzelme sağlanamadı (IMF anlaşmasına rağmen), temel tüketim malzemelerinde sıkıntı, karaborsacılık ve yüksek enflasyon yaşandı.
• Demirel Azınlık Hükümeti ve 24 Ocak Kararları: 1979'da Ecevit hükümeti istifa etti. Süleyman Demirel, AP azınlık hükümetini kurdu. Anarşinin önüne geçilemedi. 1980'de Turgut Özal liderliğinde "24 Ocak Ekonomik Kararları" alındı ve büyük bir devalüasyon yapıldı.

4.7. Cumhurbaşkanlığı Krizi ve 12 Eylül 1980 Darbesi 🚨

Ülkenin çözümsüz kalan siyasi ve ekonomik sorunlarına, Cumhurbaşkanlığı krizi de eklendi. 6 Nisan 1980'de Cumhurbaşkanı Korutürk'ün görev süresi doldu, ancak Meclis altı ay boyunca yeni cumhurbaşkanı seçemedi.

• Konya Mitingi: Ordu üst yönetimi, 6 Eylül 1980'de MSP'nin düzenlediği Konya Mitingi'ndeki olayları ve sloganları "irtica tehdidi" olarak algıladı.
• 12 Eylül 1980 Darbesi: Bu gelişmeler üzerine Genelkurmay Başkanı Kenan Evren liderliğindeki ordu, 12 Eylül 1980 günü askeri müdahaleyle yönetime el koydu. Millî Güvenlik Konseyi (MGK) ülke yönetimini devraldı ve Bülent Ulusu'ya yeni hükümeti kurma görevi verildi.