Çağdaş Türk ve Dünya Tarihi: Rusya, Orta Asya ve Ortadoğu Analizi

Çağdaş Türk ve Dünya Tarihi: Temel Konular ve Analizler

Kaynak Bilgisi: Bu çalışma materyali, bir ders kaydı ve ilgili metin kaynaklarından derlenerek hazırlanmıştır.

---

Giriş: Çağdaş Türk ve Dünya Tarihi'ne Genel Bakış

Çağdaş Türk ve Dünya Tarihi, KPSS'de 3, AGS'de ise 1 soru beklenen, 5 ana üniteden oluşan önemli bir alandır. Bu üniteler şunlardır: 20. Yüzyıl Başlarında Dünya (1918-1939), II. Dünya Savaşı (1939-1945), Soğuk Savaş Dönemi (1945-1990), Yumuşama Dönemi (1945-1961) ve Küreselleşen Dünya (1961-1990). Bu dersin en önemli özelliği, konuların genellikle birbirinden bağımsız ele alınması gerektiğidir. Örneğin, Kore Savaşı ile Vietnam Savaşı arasında doğrudan bir sebep-sonuç ilişkisi kurulmamalıdır. Her alt ana başlık kendi içinde değerlendirilmeli ve bütünsel bir bakış açısıyla incelenmelidir. Tarih, bugünü anlamak için dünü bilmeyi gerektiren bir bilimdir; bu nedenle çağdaş tarihi bilmek, olayları doğru yorumlama yeteneğini artırır.

Çalışma Materyalleri ve Kaynaklar

Sınav başarısı için doğru kaynaklarla çalışmak esastır:

• 📚 "Tekerrür" Kitabı: Bu kitap, özet bilgiler ve her sayfada altışar adet yeni nesil, ÖSYM formatında soru içerir. Özellikle derslerde kırmızıyla işaretlenen önemli noktalara odaklanır ve tamamı video çözümlüdür. Amacı, öğrencilerin sınavda benzer veya birebir soruları hızlıca çözebilmesini sağlamaktır.
• 📚 "Arşiv" Kitabı: 2020'den itibaren çıkmış sınav sorularını ve bu soruların muadillerini içerir. ÖSYM'nin soru kalıplarını, seçeneklerdeki bilgileri ve yeni nesil harita sorularını anlamak için kritik bir kaynaktır. ÖSYM'nin önceki sınavlarda seçenek olarak sunduğu bilgileri sonraki sınavlarda soru olarak sorması dikkate alınarak hazırlanmıştır.
• 💡 Genel Tekrar Videoları: Şubat ayında yayınlanacak 7 videoluk bu seri, ana konuların hızlı ve etkili bir tekrarını sunacaktır.

Ana Konular ve Detaylar

1. Amerika Birleşik Devletleri ve Monroe Doktrini

Amerika Birleşik Devletleri'nin (ABD) kuruluşu, 1774-1776 Philadelphia kongreleri ve George Washington önderliğindeki bağımsızlık savaşıyla gerçekleşmiştir.

• ✅ Monroe Doktrini (1823): ABD Başkanı James Monroe tarafından ortaya konulan bu dış politika, "yalnızlık" veya "infirat" politikası olarak da bilinir.
  • İlke: Avrupa devletlerinin Amerika kıtasına müdahale etmemesi karşılığında, ABD'nin de Avrupa'nın iç işlerine karışmaması.
  • Amaç: ABD'nin kendi iç gelişimine odaklanması, altın, gümüş gibi kaynakları işlemesi, Kızılderilileri yok etmesi ve devasa şehirler kurması.
  • İlk Taviz: I. Dünya Savaşı'na katılmasıyla bu doktrinden ilk kez vazgeçilmiştir. Ancak savaş sonrası Senato'nun itirazıyla tekrar kıtasına dönmüştür.

2. Rusya'daki Devrimler ve Sonrası

Çarlık Rusya, monarşiyle yönetilen ve son Çar II. Nikola döneminde büyük sorunlar yaşayan bir devletti.

• Rus-Japon Savaşı (1904-1905): Japonya'nın Uzak Doğu'da (Mançurya, Kore) Rusya'yı yenmesi, Çarlık rejiminin zayıflığını ortaya koydu ve iç karışıklıkları tetikledi.
• 1905 Kanlı Pazar: İşçilerin çalışma koşullarının iyileştirilmesi ve vergilerin düşürülmesi talebiyle Çar'ın sarayına yürüyüşü, Kazak süvarilerinin ateşiyle kanlı bir şekilde bastırıldı. Bu olay, Rusya'daki devrimci hareketlerin başlangıcı oldu.
• ✅ Duma: Kanlı Pazar sonrası Çar'ın zaman kazanmak amacıyla açtığı Rus Milli Meclisi. Ahmet Zeki Velidi Togan gibi Müslüman temsilciler de Duma'da yer almıştır.
• 1917 Bolşevik İhtilali:
  • Mart Devrimi: I. Dünya Savaşı'nın getirdiği ekonomik sıkıntılar ve halkın ayaklanması sonucu Çarlık rejimi sona erdi ve geçici bir hükümet kuruldu.
  • Ekim Devrimi: Lenin önderliğindeki Bolşevikler, "Barış, Ekmek, Toprak" vaadiyle geçici hükümeti devirerek iktidara geldi.
  • İç Savaş (1918-1921): Çarlık yanlısı Beyaz Ordu ile Bolşevik yanlısı Kızıl Ordu arasında milyonlarca insanın hayatını kaybettiği bir iç savaş yaşandı. Kızıl Ordu'nun zaferiyle Bolşevikler iktidarlarını pekiştirdi.
• Lenin Dönemi (1921-1924):
  • ✅ NEP (Novaya Ekonomicheskaya Politika - Yeni Ekonomi Politikası): İç savaş sonrası bozulan ekonomiyi düzeltmek amacıyla uygulanan bu politika şunları içeriyordu:
    • Tarım ürünlerine el konmaktan vazgeçildi.
    • Özel mülkiyete dokunulmadı.
    • Ticari işletmeler "Nepman" adı verilen kişilere bırakıldı.
    • Piyasa ekonomisi geri getirildi.
    • Büyük işletmeler devlete bırakıldı.
• Stalin Dönemi (1924-1953):
  • Kolektifleştirme Politikası: Lenin'in dağıttığı küçük topraklar geri alınarak büyük çiftlikler (kolhozlar) oluşturuldu. Bu durum, köylülerle çatışmalara ve 4 milyon köylünün ölümüne yol açtı.
  • Beş Yıllık Kalkınma Planları: Öz kaynaklarla büyümeyi hedefleyen bu planlar, "az ye çok çalış" prensibine dayanıyordu. Tarımsal üretim düşerken, traktör imalatı ve demir-çelik sanayisi geliştirildi.
  • Komünizm: 📚 Özel mülkiyete dayalı kapitalist sistem yerine, sınıfsız, ortak mülkiyete dayalı ve servetin gereksinime göre bölünmesini amaçlayan toplumsal, ekonomik ve siyasi bir ideolojidir. Kurucuları Karl Marx ve Friedrich Engels'tir. SSCB, Çin, Küba gibi ülkelerde var olmuştur.

3. Rusya'nın Orta Asya Politikaları ve Basmacı Hareketi

Bolşevikler, Çarlık rejimini devirmek için Müslüman Türklerin desteğini almış, onlara özerklik vaat etmişlerdi. Ancak iktidara geldikten sonra bu vaatler tutulmadı.

• Rus Asimilasyon Politikaları:
  • Türkler Hristiyanlaştırılmaya çalışıldı.
  • Bölgede Rus okulları açıldı ve Rusça ile Kiril alfabesi zorunlu kılındı.
  • Rus harita ve kitaplarından "Türkistan" ismi silinerek yasaklandı.
  • Farklı lehçelerin kullanımı yaygınlaştırılarak boyculuk (asabiyet) duygusu ortaya çıkarıldı. ⚠️
  • Tarih kitaplarında Türklerin milli duygularını anlatan eserlere yer verilmedi.
  • Cami ve mescitler yıkıldı, medreseler kapatıldı, din adamları Sibirya'ya sürüldü.
  • Yüz binlerce Türk, Rusya'nın uzak bölgelerine işçi sıfatıyla gönderildi.
• ✅ Basmacı Hareketi (1916/1918-1936): Rusların Orta Asya'yı istilasına ve asimilasyon politikalarına karşı Türkistan'ı Ruslardan kurtarmak amacıyla başlatılan direniş hareketidir. "Baskın yapan, hücum eden" anlamına gelir.
  • Parola: "Çar ve Ruslar defolun, Müslümanlara Hürriyet!" veya "Türkistan Türklerindir!"
  • Liderler: Her birliğin başında "Korbaşı" adı verilen liderler bulunuyordu. Enver Paşa, Azerbaycan Türklerinin korbaşısı olarak harekete katılmış ve mücadeleyi şiddetlendirmiştir.
  • Başarısızlık Nedenleri: Korbaşıların kendi aralarındaki liderlik mücadeleleri, Enver Paşa'nın şehit olması (1922, Tacikistan), Ruslara karşı modern teçhizat eksikliği.
• Önemli Şahsiyetler:
  • Şeyh Şamil (Kafkas Kartalı): Basmacı hareketinden çok önce, 17. yüzyılda Çarlık Rusya'nın Kafkasya istilasına karşı dini ve milli direnişin sembolü olmuştur. Ruslar bu harekete "Müridizm", Müslümanlar ise "Gazavat" adını vermiştir.
  • Ahmet Zeki Velidi Togan: Ufa Müslümanlarının temsilcisi olarak Duma'ya katılmış, Basmacı hareketine destek vermiş ve 1925'te Türkiye'ye gelerek İstanbul Üniversitesi'nde önemli görevler üstlenmiştir.
• Azerbaycan'ın Bağımsızlığı: Basmacı hareketinin başladığı yıllarda, 28 Mayıs 1918'de Mehmet Emin Resulzade önderliğinde Azerbaycan Halk Cumhuriyeti kurulmuştur. Cumhuriyet rejimiyle yönetilen ilk Türk devleti olan Azerbaycan'ı tanıyan ilk devlet Osmanlı Devleti olmuştur.

4. Ortadoğu'da Mandater Yönetimler ve Yeni Devletler

I. Dünya Savaşı sonrası Ortadoğu, İngiltere ve Fransa arasında gizli anlaşmalarla (Sykes-Picot) ve San Remo Konferansı'nda paylaşılmıştır.

• Fransız Mandaları: Suriye ve Lübnan'da mandater yönetim kurmuşlardır. Fransa, 1921 Ankara Antlaşması ile Anadolu'nun güneyinden çekilmiş, 1926'da Lübnan'a, 1936'da Suriye'ye bağımsızlık vermiştir.
• İngiliz Mandaları: Irak, Filistin ve Ürdün'de mandater yönetim kurmuşlardır.
  • Arabistan: Mekke Emiri Şerif Hüseyin, kendini Arap ülkelerinin kralı ve halife ilan etmiştir. Ancak Abdülaziz İbn Suud, İngiliz desteğiyle Şerif Hüseyin'e savaş açmış, kazanarak 1932'de Suudi Arabistan Krallığı'nı kurmuştur. 1936'da Aramco şirketine petrol ayrıcalığı verilmesiyle ABD'nin bölgedeki etkinliği artmıştır.
  • Irak: İngiltere, kendi politikalarına uygun bir yönetim oluşturmak için Şerif Hüseyin'in oğlu Faysal'ı kral olarak atamıştır. Iraklıların milli mücadelesi sonucu Irak 1930'da bağımsız olmuştur.
  • ⚠️ Filistin Sorunu ve Balfour Deklarasyonu (1917): İngiltere Dışişleri Bakanı Arthur Balfour'un yayınladığı bu deklarasyon, Yahudilerin Filistin'de bir ulusal yurt kurma hakkını desteklemiştir. Bu deklarasyon, Filistin sorununun başlangıcı kabul edilir ve Yahudi göçünü hızlandırmıştır.

Sonuç ve Önemli Notlar

Çağdaş Türk ve Dünya Tarihi, sadece sınav başarısı için değil, günümüzdeki küresel olayları ve ilişkileri anlamak için de kritik bir öneme sahiptir. Özellikle Rusya'nın iç dinamikleri, Orta Asya'daki Türk halklarının direnişi ve Ortadoğu'daki güç mücadeleleri, günümüz dünyasının şekillenmesinde büyük rol oynamıştır.

• ✅ Anahtar Kavramlar: Monroe Doktrini, NEP, Kolektifleştirme, Basmacı Hareketi, Asabiyet Politikası, Balfour Deklarasyonu.
• 💡 Bu konular, sınavda doğrudan soru olarak gelebileceği gibi, güncel olaylarla bağlantılı yorum sorularına da zemin hazırlayabilir. Özellikle İsrail-Filistin meselesi ve Rusya'nın Orta Asya politikaları gibi konulara dikkat edilmelidir.