Podit
📚 20. Yüzyılda Osmanlı Devleti ve Milli Mücadele Hazırlık Dönemi: Kapsamlı Çalışma Materyali
Kaynak Bilgisi: Bu çalışma materyali, bir dersin sesli transkripti ve kopyalanmış metinlerden derlenmiştir.
Giriş
Bu çalışma materyali, 20. yüzyılın başlarında Osmanlı Devleti'nin son dönemlerini ve Türkiye Cumhuriyeti'nin kuruluşuna giden Milli Mücadele hazırlık sürecini kapsamaktadır. I. Dünya Savaşı'nın ardından imzalanan Mondros Ateşkes Antlaşması ile başlayan bu süreç, Paris Barış Konferansı, İzmir'in işgali ve çeşitli cemiyetlerin kuruluşu gibi önemli olaylarla şekillenmiştir.
1. Paris Barış Konferansı (18 Ocak 1919)
I. Dünya Savaşı'nın galip devletleri ile mağlup devletleri arasındaki kalıcı barış şartlarını belirlemek amacıyla 18 Ocak 1919'da Paris Barış Konferansı toplanmıştır.
- Amaç ve Katılımcılar: Konferansın temel amacı barış şartlarını belirlemekti. Osmanlı Devleti'ni bu konferansta Damat Ferit Paşa hükümeti temsil etmiştir.
- Dörtler Konseyi ve Üçler Konseyi: Konferansın ana karar alma mekanizması, Amerika Birleşik Devletleri, Fransa, İtalya ve İngiltere'den oluşan Dörtler Konseyi idi. Konferansın genelinde ise bu devletlerin başkanları ve dışişleri bakanlarından oluşan Onlar Konseyi etkili olmuştur.
- ⚠️ İtilaf Devletleri Arasında İlk Görüş Ayrılığı: Konferansın en kritik anlarından biri, İtilaf Devletleri arasında yaşanan ilk büyük anlaşmazlıktır. Daha önce Londra Antlaşması ile İtalya'ya vaat edilen Batı Anadolu topraklarının, Yunanistan'a verilmesi kararı alınmıştır. Yunanistan, Wilson İlkeleri'nin "kim nerede çoğunluktaysa orada hakimiyet kurar" maddesini öne sürerek, Batı Anadolu'da Rum nüfusunun Türk nüfusundan fazla olduğunu iddia etmiştir. Bu karar, İtalya'nın büyük tepkisine yol açmış ve İtalya'nın masadan uzaklaşmasıyla Dörtler Konseyi, İngiltere, Fransa ve ABD'den oluşan Üçler Konseyi'ne dönüşmüştür. Bu olay, İtilaf Devletleri arasındaki birliğin ilk kez bozulduğunu göstermesi açısından son derece önemlidir.
- Alınan Önemli Kararlar:
- Doğu Anadolu'da bir Ermeni devleti kurulması fikri gündeme gelmiştir.
- ✅ Milletler Cemiyeti'nin Kuruluşu: Amerikan Başkanı Woodrow Wilson'ın önerisiyle, uluslararası barışı korumak amacıyla Milletler Cemiyeti'nin (Cemiyet-i Akvam) kurulması kararlaştırılmıştır. Bu karar, dünya siyaseti açısından konferansın en önemli ve kalıcı sonucudur.
- Bölgesel Raporlar ve Heyetler:
- King-Crane Heyeti: Osmanlı topraklarında incelemeler yaparak Doğu Anadolu'da Ermeni devleti kurulması ve İstanbul'un uluslararası bir komisyon tarafından yönetilmesi gibi öneriler sunmuştur. Asıl amaçları manda yönetimlerini belirlemekti.
- Hrisantos Raporu: Karadeniz bölgesinde bir Pontus Rum devleti kurulması gerekliliğini ortaya koymuştur.
2. İzmir'in İşgali ve İlk Tepkiler (15 Mayıs 1919)
Paris Barış Konferansı'nda alınan kararlar doğrultusunda, 15 Mayıs 1919 tarihinde İzmir, Yunanlılar tarafından ilhak edilmiştir.
- İşgal Süreci ve İlhak Tanımı: İlhak, bir devletin sınır komşusu olan başka bir devletin topraklarını kendi sınırlarına katması anlamına gelir. Yunanistan, Mondros Ateşkes Antlaşması'nın 7. maddesini (İtilaf Devletleri güvenliklerini tehdit eden bir durum karşısında herhangi bir stratejik noktayı işgal edebilecektir) dayanak göstererek İzmir'i işgal etmiştir. Bu durum, Osmanlı Devleti'nin hukuki olarak hala bir barış antlaşması imzalamamış olması nedeniyle mütareke sürecinin devam ettiğini göstermektedir.
- 💡 Milli Direnişin İlk Kıvılcımları: İzmir'in işgaline karşı halktan güçlü tepkiler gelmiştir.
- ✅ Hasan Tahsin (Osman Nevres): Batı Anadolu'da işgale karşı ilk kurşunu sıkan kahramandır. Hukuk-u Beşer gazetesinde İtilaf Devletleri aleyhine yazılar yazmıştır.
- ✅ Albay Süleyman Fethi Bey: Yunanlıların "Yaşa Venizelos" (Zito Venizelos) demesini reddettiği için şehit edilmiştir. Mustafa Kemal, Havza'da bu olayın haberini almıştır.
- Protesto Mitingleri:
- Maşatlık Mitingi (14 Mayıs 1919): İzmir'in fiili işgalinden bir gün önce, beklenen ilhakı protesto etmek amacıyla düzenlenmiştir.
- Havza Mitingi: İzmir'in fiili işgali sonrası düzenlenen ilk büyük protesto mitingidir. Mustafa Kemal'in katılımıyla gerçekleşmiştir.
- Sultanahmet Mitingi: İstanbul'da Halide Edip Adıvar, Selim Sırrı Tarcan ve Mehmet Emin Yurdakul gibi önemli isimlerin katılımıyla büyük protestolar düzenlenmiştir.
3. Milli Mücadele Dönemi Uluslararası Raporları
Bu dönemde Anadolu'daki durumu incelemek üzere uluslararası heyetler gönderilmiş ve önemli raporlar hazırlanmıştır.
- ✅ Amiral Bristol Raporu: Amerikan Amiral Bristol tarafından hazırlanan bu rapor, Batı Anadolu'daki incelemeler sonucunda Türk nüfusunun Rum nüfusundan fazla olduğunu ve bölgedeki katliamlardan Rumların sorumlu olduğunu belirtmiştir. Bu rapor, Milli Mücadele'nin haklılığını ortaya koyan ilk uluslararası belge olması açısından büyük önem taşır.
- General Harbord Raporu: General Harbord, Doğu Anadolu'da yaptığı incelemelerde Türk nüfusunun Ermeni nüfusundan fazla olduğunu tespit etmiştir. Ancak raporunda, bölgede ABD çıkarlarına uygun yeraltı zenginliklerinin bulunmadığını da belirtmiştir.
4. Zararlı Cemiyetler
Osmanlı hükümetinin işgallere karşı yeterli tepkiyi verememesi üzerine, halk kendi direnişini örgütlemeye başlamış, ancak bu süreçte farklı amaçlarla kurulan zararlı cemiyetler de ortaya çıkmıştır. Bu cemiyetler iki ana kategoriye ayrılır:
- Azınlıkların Kurduğu Cemiyetler:
- 🇬🇷 Rum Cemiyetleri:
- Mavri Mira (Karagün Cemiyeti): Megalo İdea (Büyük Yunanistan) hedefini güden, eski Bizans'ı canlandırmayı amaçlayan cemiyet. Rum İzcilik Okulu, Göçmenler Komisyonu ve Yunan Kızılhaçı tarafından desteklenmiştir.
- Etniki Eterya: İpsilanti Kardeşler tarafından kurulmuş, yine Megalo İdea'yı hedeflemiştir.
- Pontus Rum Cemiyeti: Karadeniz bölgesinde Pontus Rum devleti kurmayı amaçlamıştır. Merzifon Amerikan Koleji tarafından desteklenmiştir.
- Kardos Cemiyeti: Megalo İdea doğrultusunda diğer Rum cemiyetlerine destek vermiştir.
- ✡️ Yahudi Cemiyetleri:
- Makabi Cemiyeti (Alyans İsrailit): Dünya genelindeki Yahudilerin çıkarlarını korumayı, özellikle Filistin'de bir Yahudi devleti kurmayı hedeflemiştir.
- 🇦🇲 Ermeni Cemiyetleri:
- Taşnak ve Hınçak Cemiyetleri: Zaven Efendi tarafından kurulmuş, Hazar Denizi'nden Akdeniz'e uzanan Büyük Ermenistan devleti kurmayı amaçlamıştır. Doğu Anadolu'da faaliyet göstermişlerdir.
- 🇬🇷 Rum Cemiyetleri:
- Türklerin Kurduğu Milli Varlığa Düşman Cemiyetler: Bu cemiyetlerin üyeleri Türk vatandaşı olup, ülkenin kurtuluşu için farklı yollar öngörmüşlerdir.
- Hürriyet ve İtilaf Fırkası: Milli Mücadele yanlılarını İttihatçı olmakla suçlamış, kurtuluşu Saltanat makamında görmüş ve Saltanat yanlısı politikalar izlemiştir.
- Sulh ve Selamet-i Osmaniye Fırkası: Kurtuluşu padişah ve hilafet makamından gelecek emirlerde görmüştür.
- Teali İslam Cemiyeti: Ümmetçi bir politika izlemiş, hilafet makamına bağlı kalmış ve Konya ayaklanmalarının çıkmasında etkili olmuştur.
- İngiliz Muhipleri Cemiyeti: Kurtuluşu İngiliz mandasına girmekte görmüştür. Damat Ferit Paşa bu cemiyetin üyelerindendir.
- Wilson Prensipleri Cemiyeti: Amerikan mandasını savunmuştur. Halide Edip Adıvar, bir dönem bu cemiyetin üyesi olmuştur.
- Nigehban Askeri Cemiyeti: Balkan Savaşları'nda ordudan terhis edilen subaylar tarafından kurulmuş, Saltanat yanlısı bir politika izlemiştir.
- Kürt Teali Cemiyeti: Güneydoğu Anadolu Bölgesi'nde bağımsız bir Kürt devleti kurmayı amaçlamıştır.
5. Yararlı Cemiyetler
Mondros Ateşkesi sonrası başlayan işgallere ve zararlı cemiyetlerin faaliyetlerine karşı halk tarafından kurulan cemiyetlerdir.
- Bölgesel Yararlı Cemiyetler:
- İzmir Müdafaa-i Hukuk / Reddi İlhak Cemiyeti: Nurettin Paşa'nın etkisiyle kurulmuş, İzmir'in işgalinden sonra adını Reddi İlhak Cemiyeti olarak değiştirmiştir. Batı Anadolu'da Balıkesir ve Alaşehir kongrelerini düzenlemiştir.
- Trakya Paşaeli Cemiyeti: Trakya bölgesinde Cafer Tayyar Bey'in etkisiyle kurulmuştur. Paris Barış Konferansı'na heyet göndermiş, Edirne ve Lüleburgaz kongrelerini düzenlemiştir. İşlerin toparlanmaması durumunda devlet kurma fikrini taşımıştır.
- Şark Vilayetleri Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti: Doğu Anadolu'da Ermeni faaliyetlerine karşı kurulmuştur. Erzurum Kongresi'nin toplanmasında etkili olmuş, Lopis (Vatan), Hadisat ve Albayrak gibi yayın organları çıkarmıştır.
- Kars İslam Şurası: Erzurum Kongresi'ni desteklemiş ve Güneybatı Kafkasya Cumhuriyeti'ni (Cenubi Garbi Kafkas Hükümeti) kurmuştur. Trakya Paşaeli Cemiyeti gibi devlet kurma fikrini taşımıştır.
- Trabzon Muhafaza-i Hukuk Cemiyeti: Karadeniz'de Pontus Rumlarına karşı mücadele etmiştir. Erzurum Kongresi'nin düzenlenmesinde etkili olmuş ve İstikbal gazetesini çıkarmıştır.
- Kilikyalılar Cemiyeti: Adana, Mersin, Hatay bölgesinde Ermeni ve Fransızlara karşı mücadele etmiş, Pozantı Kongresi'ni düzenlemiştir.
- Anadolu Kadınları Cemiyeti: Sivas Valisi Reşit Bey'in eşi Melek Hanım tarafından, kadınların Milli Mücadele'ye aktif katılımını sağlamak amacıyla kurulmuştur.
- 💡 Milli Kongre Cemiyeti: Diğer cemiyetlerden farklı olarak, bölgesel değil, ulusal kurtuluşu hedefleyen tek cemiyettir.
- Basın ve yayın yoluyla mücadele etmiştir.
- Kurucuları arasında Dr. Esat Işık yer almaktadır.
- Dr. Esat Işık Raporu: Bu raporda Kuvay-i Milliye kavramından ilk kez bahsedilmiş ve gerekirse silahlı mücadeleye başvurulabileceği belirtilmiştir. Bu, Milli Mücadele'nin silahlı boyutunun ilk kez dile getirildiği önemli bir belgedir.
- İstihbarat ve Lojistik Cemiyetleri:
- İslam İhtilal Komitesi: Subaylar tarafından kurulmuş ve Milli Mücadele'yi desteklemiştir.
- Gizli Karakol, Mim Mim (Müselleh Müdafaa-i Hukuk) ve Felah Cemiyetleri: Bu cemiyetler, İstanbul'dan Anadolu'ya cephane ve insan kaçırma gibi istihbarat ve lojistik faaliyetleri yürütmüştür. Özellikle Gizli Karakol Cemiyeti'nin öncülüğünde Kara Vasıf Bey ve Kara Kemal Beyler, İstanbul'dan Anadolu'ya cephane taşımışlardır. Bu cephane taşımacılığı, İstiklal Yolu olarak bilinen İnebolu-Kastamonu-Ilgaz-Çankırı-Kalecik-Ankara güzergahı üzerinden yapılmıştır.
6. Yararlı Cemiyetlerin Ortak Özellikleri
Yararlı cemiyetler, Milli Mücadele'nin örgütlenmesinde kilit rol oynamışlardır.
- Kuruluş Amaçları: İşgallere ve azınlıkların zararlı faaliyetlerine karşı kurulmuşlardır.
- Milliyetçilik ve Ulusal Bilinç: Milliyetçilik duygusu temelinde birleşerek ulusal bilincin gelişmesini sağlamışlardır.
- Bölgesel Yapı ve Birleşme Süreci: Çoğunlukla bölgesel nitelikte kurulmuşlardır (Milli Kongre Cemiyeti hariç). Ancak Milli Mücadele'nin ilerleyen aşamalarında birleşme yoluna gitmişlerdir:
- Önce Erzurum Kongresi'nde Doğu Anadolu'daki cemiyetler birleştirilmiştir.
- Ardından Sivas Kongresi'nde tüm yararlı cemiyetler, Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti adı altında tek bir çatı altında toplanmıştır.
- Wilson İlkeleri'nin 12. Maddesi'nin Kullanımı: Zararlı cemiyetler gibi, yararlı cemiyetler de Wilson İlkeleri'nin 12. maddesini dayanak olarak kullanmışlardır. İşgal altındaki bölgelerde Türk nüfusunun çoğunlukta olduğunu savunarak, haklılıklarını uluslararası alanda kanıtlama çabası içine girmişlerdir. Bu durum, uluslararası hukukun Milli Mücadele lehine yorumlanması açısından stratejik bir adımdır.
