Merhaba! Bu çalışma materyali, Soğuk Savaş ve Yumuşama Dönemleri (1947-1990) konusunu kapsamaktadır. İçerik, ders kaydından ve kullanıcı tarafından sağlanan metin kaynaklarından derlenerek hazırlanmıştır.

---

📚 Soğuk Savaş ve Yumuşama Dönemleri (1947-1990) Çalışma Materyali

Giriş: İki Kutuplu Dünya ve Yeni Dönemler

İkinci Dünya Savaşı'nın ardından dünya, ideolojik farklılıklar ve güç mücadeleleri nedeniyle iki ana kutba ayrılmıştır. Bir tarafta ABD liderliğindeki Batı Bloku, diğer tarafta ise SSCB liderliğindeki Doğu Bloku yer almıştır. Bu dönem, 1947'den 1990'a kadar süren ve doğrudan sıcak çatışmaya dönüşmeyen ancak her alanda yoğun rekabetin yaşandığı Soğuk Savaş olarak adlandırılmıştır. Bu süreçte, yeni bağımsızlığını kazanan devletler ise "Bağlantısızlar Hareketi" adı altında üçüncü bir blok oluşturmayı tercih etmişlerdir. 1961'den itibaren ise nükleer savaş tehdidinin artmasıyla Doğu ve Batı blokları arasında gerilimi azaltma çabalarının başladığı bir Yumuşama Dönemi yaşanmıştır.

1. Soğuk Savaş Dönemi (1947-1961)

1.1. Bloklaşmaların Oluşumu

a. Doğu Bloku'nun Kurulması 🚩

SSCB, savaş sonunda işgal ettiği bölgelerden çekilmeyerek kendi rejimini yaymaya başlamıştır.

• Uydu Devletler: Bulgaristan, Polonya, Çekoslovakya, Macaristan ve Romanya'da kendine yakın rejimler kurmuştur.
• Berlin Buhranı: Berlin'in SSCB tarafından abluka altına alınmasıyla ortaya çıkmış, bu durum Federal Alman Cumhuriyeti (Batı) ve Demokratik Alman Cumhuriyeti (Doğu) olmak üzere Almanya'nın ikiye ayrılmasına yol açmıştır. Berlin Duvarı inşa edilerek gerginlik sona ermiştir.
• Doğu Bloku İçindeki Gelişmeler:
  • Çin Halk Cumhuriyeti: Mao Zedong, 1949'da Çin Halk Cumhuriyeti'ni kurmuştur.
  • Kore'nin Ayrılması: Yalta Konferansı kararıyla 38. Enlem sınırı olmak üzere Kuzey (komünist) ve Güney (cumhuriyet) Kore olarak ikiye ayrılmıştır.
  • Küba: Fidel Castro, Batista'ya karşı mücadele ederek kendi hükümetini kurmuştur.
• Ekonomik ve Askeri Yapılanmalar:
  • Cominform (Kominform) (1947): Komünist partilerin iş birliği için kurulmuştur.
  • COMECON (Komekon) (1949): Komünist ülkeler arasında ekonomik iş birliği ve dayanışma amacıyla kurulmuştur.
  • Varşova Paktı (1955): NATO'nun askeri etkinliklerini artırması üzerine SSCB liderliğinde askeri bir ittifak olarak oluşturulmuştur.

b. Batı Bloku'nun Kurulması 🗽

ABD'nin "Çevreleme Politikası" çerçevesinde SSCB'nin yayılmasını engelleme amacı güdülmüştür.

• Truman Doktrini (1947): ABD Başkanı Harry Truman, SSCB'nin yayılmacı politikasına karşı durmak için ABD dış politikasında değişiklik yapmıştır. Dünya iki bloka ayrılmış, ABD, İngiltere'nin yerini alarak etkin bir güç olmuştur.
• Marshall Planı (1948): İkinci Dünya Savaşı'ndan zarar gören ve SSCB tehditlerine maruz kalan on altı Avrupa devletine yapılan dış yardım programıdır. Türkiye ve Yunanistan da bu yardımları alan ülkeler arasındadır.
• NATO'nun Kuruluşu (1949): SSCB'nin Avrupa'daki yayılmacı politikasına karşı İngiltere, Fransa, Hollanda, Belçika, Lüksemburg öncülüğünde kurulmuş, ABD'nin de katılımıyla Kuzey Atlantik Savunma Örgütü (NATO) oluşturulmuştur. Türkiye ve Yunanistan 1952'de NATO'ya üye olmuştur. ✅
• Avrupa Konseyi (1949): Üye ülkeler arasında ekonomik, insan hakları, hukuk, medya, sağlık, eğitim, kültür, spor gibi birçok konuda iş birliği yapmak amacıyla kurulmuştur. Türkiye 1949'da üye olmuştur.
• Avrupa Ekonomik Topluluğu (AET) (1957): Avrupa ülkeleri arasında daha geniş bir ekonomik birleşmeyi hedefleyen bu girişim, 1951'de Avrupa Kömür ve Çelik Topluluğu'nun (AKÇT) başarısının ardından Roma Antlaşması ile kurulmuştur.

1.2. Sosyalist Blokta Sarsıntılar 💥

• SSCB-Yugoslavya İlişkileri: Tito önderliğindeki Yugoslavya, Moskova'nın tam denetimine girmek istemeyince 1948'de Cominform'dan çıkarılmıştır.
• SSCB-Macaristan İlişkileri: Ekonomik sıkıntılar yaşayan Macar işçileri 1953'te ayaklanmış, SSCB Budapeşte'yi işgal etmiştir.
• SSCB-Çekoslovakya İlişkileri: 1967'de Aleksander Dubçek liderliğinde "İnsancıl Komünizm" hareketi başlamış, ancak SSCB 1968'de Çekoslovakya'yı işgal ederek bu harekete son vermiştir.

1.3. Paylaşılamayan Orta Doğu 🌍

• İsrail'in Kuruluşu (1948): Balfour Deklarasyonu ile başlayan süreçte, Birleşmiş Milletler'in Filistin topraklarında iki devletli yapı kararı sonrası Yahudiler İsrail Devleti'ni ilan etmiştir. ABD tanıyan ilk devlet olmuştur. Türkiye, nüfusunun çoğunluğu Müslüman olan ilk ülkedir.
• Arap-İsrail Savaşları:
  • 1948-1949 Savaşı: Arap devletleri İsrail'e saldırmış, İsrail savaşı kazanmış ve "Mülteci Sorunu" ortaya çıkmıştır.
  • 1956 Mısır-İsrail Savaşı: Mısır'ın Süveyş Kanalı'nı millileştirmesiyle başlamış, İsrail savaşı kazanmıştır. SSCB Mısır'ın yanında yer alarak Orta Doğu'da ABD ile mücadeleye girmiştir.
  • 1967 Arap-İsrail Savaşı (6 Gün Savaşı): İsrail, Golan Tepeleri, Doğu Kudüs, Sina Yarımadası ve Gazze'yi ele geçirmiştir.
  • 1973 (Yom Kippur Savaşı): Mısır ve Suriye'nin İsrail'e saldırısı sonrası petrol ambargosu ve "Petrol Krizi" yaşanmıştır. ABD Dışişleri Bakanı Henry Kissinger'ın "Mekik Diplomasisi" ile 1979'da Mısır ve İsrail arasında Camp David Antlaşması imzalanmıştır. ✅

1.4. Asya ve Afrika'nın Kurtuluşu 🕊️

• Hindistan ve Pakistan'ın Kurulması: Mahatma Gandhi önderliğindeki bağımsızlık hareketleri sonrası, 1947'de İngilizlerin bölgeden çekilmesiyle bağımsız Hindistan ve Pakistan devletleri kurulmuştur. Keşmir sorunu iki ülke arasında savaşlara yol açmıştır.
• SEATO'nun Kuruluşu (1954): ABD, Uzak Doğu'da etkinliğini artırmak amacıyla Tayland, Filipinler, Pakistan, ABD, Fransa, İngiltere, Yeni Zelanda, Avustralya ile Güney Doğu Asya Antlaşma Teşkilatı'nı (SEATO) kurmuştur.

2. Yumuşama Dönemi (1961-1990)

2.1. Yumuşama Dönemine Geçiş Nedenleri 💡

ABD ve SSCB'nin nükleer silahlanma yarışında eşit hale gelmesi ve olası bir nükleer savaş tehdidi, iki blok arasındaki gerilimi azaltma ihtiyacını doğurmuştur.

2.2. Önemli Gelişmeler

• Bağlantısızlar Hareketi: Doğu ve Batı bloklarının dışında kalan ülkeler, siyasi bağımsızlık, askeri ittifaklara katılmama ve sömürgeciliğe karşı durma ilkeleriyle bir araya gelmiştir. Hindistan, Mısır ve Yugoslavya liderliğini üstlenmiştir.
• Kennedy-Kruşçev Görüşmesi (1961): ABD Başkanı John Kennedy ile SSCB Başkanı Nikita Kruşçev arasında görüşmeler başlamıştır.
• SALT-I ve SALT-II Antlaşmaları: 1969'da başlayan Stratejik Silahları Azaltma Görüşmeleri (SALT) sonucunda 1972'de SALT-I Antlaşması imzalanmıştır. SALT-II ise SSCB'nin Afganistan'ı işgali nedeniyle uygulanamamıştır.
• Ping-Pong Diplomasisi: Japonya'da yapılan Dünya Şampiyonası'nda ABD'li masa tenisçilerin Çin'e davet edilmesi ve ABD'nin ticari ambargoyu kaldırmasıyla iki ülke ilişkileri gelişmiştir.
• Helsinki Konferansı (1975): Doğu ve Batı blokları arasındaki sorunların çözümü için yapılan görüşmeler sonucunda "Helsinki Nihai Senedi" imzalanmıştır.

2.3. Yumuşama Dönemi Çatışmaları ⚠️

• U2 Casus Uçak Krizi (1960): ABD'ye ait casus uçağın SSCB tarafından düşürülmesi olayıdır.
• Domuzlar Körfezi Çıkarması (1961): Castro rejimine karşı olan Kübalı sığınmacıların ABD desteğiyle Küba'ya karşı başarısız işgal girişimidir.
• Küba Füze Krizi (1962): SSCB'nin Küba'ya füze yerleştirmesiyle nükleer savaşın eşiğine gelinmiş, ABD'nin Türkiye'deki Jüpiter füzelerini sökme kararı karşılığında SSCB Küba'daki füzelerini çekmiştir. Bu olay, "Nükleer savaşın eşiğinden dönülen gün" olarak tarihe geçmiştir.
• Vietnam Savaşı (1965-1973): ABD'nin Kuzey Vietnam'a müdahalesiyle başlamış, büyük kayıplar ve protestolar sonrası "Nixon Doktrini" ile ABD askerlerini çekme kararı almıştır. 1973'te "Vietnam Barışı" imzalanmıştır.
• Afganistan'ın SSCB Tarafından İşgali (1979): SSCB, Afganistan'daki sosyalist hükümeti koruma adına ülkeyi işgal etmiş, bu durum tüm dünyada kınanmıştır.

2.4. Diğer Gelişmeler

• İslam İş Birliği Teşkilatı (İİT) (1969): Kudüs'teki El-Aksa Camisi'nin kundaklanması üzerine kurulmuştur.
• Uluslararası Politikada Petrolün Yeri: Petrol İhraç Eden Ülkeler Teşkilatı (OPEC) 1960'ta kurulmuş, 1973 Petrol Krizi ile petrol siyasi bir silah olarak kullanılmıştır.
• İran-Irak Savaşı (1980-1988): Irak'ta Saddam Hüseyin'in iktidara gelmesi ve İran'da Humeyni Devrimi sonrası başlamış, büyük kayıplara ve ekonomik krizlere yol açmıştır.
• İsrail-Filistin Sorununun Devamı: Yaser Arafat'ın Filistin Kurtuluş Örgütü'nü (FKÖ) kurması, İntifada hareketleri, Madrid Konferansı ve Oslo Görüşmeleri bu dönemin önemli olaylarıdır.
• ABD'de Irkçılık Karşıtı Hareketler: Martin Luther King ve Malcolm X gibi liderler önderliğinde Afro-Amerikan Sivil Hareketi başlamıştır.
• 68 Kuşağı: Vietnam Savaşı, Kennedy Suikastı ve Prag'ın işgali gibi olaylar sonrası 1968'de milyonlarca öğrencinin sisteme başkaldırdığı harekettir. Türkiye'de Deniz Gezmiş, Mahir Çayan gibi isimler liderliğinde Amerikan 6. Filosu'nun protestoları ile etkisini göstermiştir.
• Uzay Yarışı: 1961'de Yuri Gagarin'in uzaya çıkan ilk insan olmasıyla başlamış, 1969'da Neil Armstrong'un Ay'a inmesiyle ABD liderliği ele geçirmiştir.
• Teknolojik Gelişmeler: Kişisel bilgisayarların üretimi, ARPANET'in kurulması gibi gelişmeler yaşanmıştır.

3. Türkiye'nin Soğuk Savaş ve Yumuşama Dönemlerindeki Yeri (KPSS Odaklı) 🇹🇷

Türkiye, bu dönemde Batı ittifakına dahil olarak dış politika izlemiş, iç ve dış dinamiklerle şekillenen önemli süreçlerden geçmiştir.

3.1. Türkiye'de İç Siyaset ve Ekonomi

• Çok Partili Hayata Geçiş: 1946'da ilk defa çok partili genel seçimler yapılmış, CHP kazanmıştır.
• Demokrat Parti Dönemi: 1950 seçimlerini Demokrat Parti kazanmış, 27 yıllık CHP iktidarı sona ermiştir. Bu olay "Beyaz Devrim" olarak adlandırılmıştır. Celal Bayar Cumhurbaşkanı, Adnan Menderes Başbakan olmuştur.
  • Ekonomik Politikalar: Marshall Planı yardımları alınmaya devam edilmiş, modern tarım aletleri yaygınlaşmıştır. Köy Enstitüleri kapatılmış, liberal bir ekonomi benimsenmiştir.
  • Sanayileşme: Makine ve Kimya Enstitüsü, Denizcilik Bankası, Et ve Balık Kurumu, Türkiye Petrolleri Anonim Ortaklığı gibi önemli kuruluşlar kurulmuştur.
  • Gümüş Motor Projesi: Necmettin Erbakan'ın girişimiyle 1960'ta Türkiye'nin ilk yerli motorunu üretmek amacıyla kurulmuştur.
  • Devrim Arabaları: 1961'de Eskişehir Devlet Demir Yolları Fabrikalarında Türkiye'nin ilk yerli otomobili "Devrim" üretilmiş, ancak seri üretime geçememiştir.
• Vatan Cephesi: Demokrat Parti tarafından kurulmuş, halk arasında kutuplaşmaya neden olmuştur.

3.2. Türk Dış Politikası ve Önemli Sorunlar

a. Türk-Yunan İlişkileri ve Kıbrıs Meselesi 🇨🇾

• EOKA'nın Kuruluşu (1952): Rum terör örgütü EOKA kurulmuş, adadan çekilen İngilizler sonrası Türkler ve Rumlar arasında çatışmalar başlamıştır.
• Volkan Teşkilatı: EOKA'ya karşı Türkler tarafından kurulmuştur.
• Taksim Görüşü: Başbakan Adnan Menderes, Kıbrıs için "Taksim" (ada'nın ikiye bölünmesi) görüşünü ortaya koymuştur.
• Türk Mukavemet Teşkilatı (TMT) (1958): Rıza Vuruşkan tarafından kurulmuştur.
• Zürih ve Londra Antlaşmaları (1959): Kıbrıs Cumhuriyeti kurulmuş, Cumhurbaşkanı Makarios (Rum), Yardımcısı Dr. Fazıl Küçük (Türk) olmuştur.
• Kanlı Noel (1963): Rum katliamı yaşanmış, İngilizler Lefkoşa'yı ikiye ayıran "Yeşil Hat"ı çizmiştir.
• Johnson Mektubu (1964): ABD Başkanı Johnson, Türkiye'nin Kıbrıs'a olası bir müdahalesini engellemek için mektup göndermiştir.
• Akritas Planı (1966): Türklerin ani bir baskınla yok edilmesini amaçlayan plan yayınlanmıştır.
• Kıbrıs Barış Harekâtı (1974): EOKA lideri Nicos Sampson'ın Makarios'a darbe yapması üzerine Türkiye garantörlük hakkını kullanarak harekâtı başlatmıştır. Başbakan Bülent Ecevit ve Başbakan Yardımcısı Necmettin Erbakan döneminde gerçekleşmiştir. ABD, harekât sonrası Türkiye'ye ambargo uygulamıştır.
• Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti (KKTC) (1983): Rauf Denktaş önderliğinde kurulmuştur.
• Annan Planı (2004): Birleşmiş Milletler Genel Sekreteri Kofi Annan tarafından sunulan birleşme planı, Rum tarafının "hayır" oyuyla reddedilmiştir.

b. Ege Sorunları 🌊

• Ege Adalarının Silahlandırılması: Yunanistan'ın Ege adalarını NATO tatbikatları kapsamına alarak silahlandırması Türkiye'nin tepkisini çekmiştir.
• Kıta Sahanlığı Sorunu: Yunanistan'ın petrol arama çalışmaları ve Türkiye'nin Sismik-I gemisiyle araştırma yapması gerginliğe yol açmış, Bern Deklarasyonu ile sorun çözülmeye çalışılmıştır.
• Kara Sularının 12 Mile Çıkarılması: Yunanistan'ın kara sularını 6 milden 12 mile çıkarma isteği Türkiye tarafından savaş nedeni sayılmıştır.
• Ege Hava Sahası (FIR Hattı): Kıbrıs Barış Harekâtı sonrası Türkiye'nin yeni bir FIR hattı oluşturmasıyla ortaya çıkmıştır.
• Azınlıklar: Batı Trakya Türklerinin mallarına el konulması, memuriyet yasakları ve "Türk" ifadesinin kaldırılması gibi uygulamalar yaşanmıştır.

3.3. Türkiye'de Sosyal ve Kültürel Hayat 🎭

• Göç ve Kentleşme: 1960-1980 arası köyden kente göçler gecekondulaşma sorununu ortaya çıkarmıştır.
• Edebiyat: "Toplumculuk" akımı (Nazım Hikmet, Ahmet Arif), İkinci Yeniciler, Maviciler ve Hisarcılar Grubu öne çıkmıştır.
• Sinema: "Kanun Namına" (1952) ile önemli adımlar atılmış, "Susuz Yaz" (Metin Erksan) Berlin Film Festivali'nde Altın Ayı ödülü kazanmıştır. Zeki Alasya, Metin Akpınar, Kemal Sunal, Türkan Şoray gibi isimler ünlenmiştir.
• Müzik: Caz, Rock and Roll yaygınlaşmış, Zeki Müren, Neşet Ertaş, Müzeyyen Senar ünlenmiştir. "Altın Mikrofon Yarışması" ile Cem Karaca, Erkin Koray gibi isimler Türk müziğine kazandırılmıştır. Barış Manço önderliğinde Anadolu-Rock türü ortaya çıkmıştır.

---

📊 KPSS Lisans Sınavı Odaklı Önemli Noktalar ve Örnek Soru

Soğuk Savaş ve Yumuşama Dönemleri, özellikle Türkiye'nin iç ve dış politikadaki konumunu, Batı Bloku'na entegrasyonunu ve bölgesel sorunlarını anlamak açısından KPSS için kritik öneme sahiptir. Kıbrıs Meselesi, Ege Sorunları, Türkiye'nin NATO'ya girişi, Marshall Planı, Truman Doktrini, Demokrat Parti dönemi ve "Beyaz Devrim" gibi konulara özellikle dikkat edilmelidir.

Örnek KPSS Lisans Sınav Sorusu:

Aşağıdakilerden hangisi, Soğuk Savaş Dönemi'nde Türkiye'nin dış politikada Batı Bloku'na yönelmesinin temel nedenlerinden biri değildir?

A) SSCB'nin Türkiye üzerindeki toprak talepleri ve boğazlar üzerindeki baskısı B) Marshall Planı ile ekonomik yardım alma isteği C) NATO'ya üye olarak kolektif güvenlik şemsiyesi altına girme amacı D) Bağlantısızlar Hareketi'nin liderliğini üstlenme arzusu E) Komünizm tehdidine karşı Batılı devletlerle iş birliği yapma ihtiyacı

Doğru Cevap: D) Bağlantısızlar Hareketi'nin liderliğini üstlenme arzusu Açıklama: Türkiye, Soğuk Savaş döneminde Batı Bloku'nda yer almış ve Bağlantısızlar Hareketi'ne katılmamıştır. Bağlantısızlar Hareketi, iki kutuplu dünya düzeninin dışında kalmayı hedefleyen ülkelerden oluşmuştur.

Görsel Kart Fikri: Soğuk Savaş Dönemi Türkiye Dış Politikası Haritası 🗺️

Kartın Ön Yüzü:

• Başlık: Soğuk Savaş Dönemi Türkiye Dış Politikası
• Görsel: Türkiye haritası üzerinde önemli noktalar işaretlenmiş.
  • Kıbrıs: "Kıbrıs Meselesi" yazısı ve oklarla Kıbrıs'a işaret.
  • Ege Denizi: "Ege Sorunları (Kıta Sahanlığı, Kara Suları, FIR Hattı)" yazısı ve oklarla Ege Denizi'ne işaret.
  • Boğazlar: "SSCB Baskısı" yazısı ve oklarla İstanbul ve Çanakkale Boğazları'na işaret.
  • ABD Bayrağı/NATO Logosu: Türkiye'nin Batı Bloku'na yönelişini simgeleyen bir işaret.
  • Marshall Planı Logosu: Türkiye'ye gelen yardımları simgeleyen bir işaret.

Kartın Arka Yüzü:

• Kısa Bilgiler:
  • Batı Bloku'na Yöneliş Nedenleri: SSCB tehdidi, ekonomik yardımlar (Marshall Planı), kolektif güvenlik (NATO).
  • Önemli Dış Politika Gelişmeleri:
    • 1952: NATO'ya üyelik.
    • 1964: Johnson Mektubu.
    • 1974: Kıbrıs Barış Harekâtı.
    • Ege Sorunları: Yunanistan ile yaşanan kıta sahanlığı, kara suları ve FIR hattı anlaşmazlıkları.
  • İç Politika Bağlantısı: Demokrat Parti'nin iktidara gelişi ve "Beyaz Devrim"in dış politikaya etkileri.

Bu kart, öğrencilerin Soğuk Savaş döneminde Türkiye'nin dış politikasındaki temel unsurları ve coğrafi bağlantılarını hızlıca görselleştirmesine ve hatırlamasına yardımcı olacaktır.